Summary: O obxectivo deste estudo é analizar a ideoloxía do Dicionario da Real Academia Galega (DRAG), tendo en conta o seu carácter lexitimador na sociedade, así coma a relevancia da súa presenza nos eidos da educación e da aquisición da lingua. En concreto, os resultados clasifícanse nos ámbitos da relixión, a política e os temas de xénero. Para acadar o fin exposto realizouse unha lectura exhaustiva do repertorio aloxado na páxina web da RAG, incluíndo as actualizacións máis recentes acometidas ao longo de 2018. Como resultado obtívose un corpus composto por 808 artigos lexicográficos, cuxa forma lematizada recóllese como apéndice para poder servir de guía en traballos complementarios posteriores. Os 808 artigos foron sometidos a análise lingüística desenvolvida con perspectiva crítica seguindo a metodoloxía da análise crítica do discurso lexicográfico (Autor 2012 e 2016b). Entre as conclusións fundamentais destaca a continua actualización da obra analizada, na que se constata unha preocupación pola busca de neutralidade nas definicións e un interese por ofrecer unha cosmovisión ampla, non reducida ás ideoloxías dominantes. Con todo, tamén é preciso sinalar que a análise revela un traballo intenso no futuro no relativo á adaptación deste dicionario a algunhas das medidas da linguaxe inclusiva que permitan maior visibilidade da muller, así como unha revisión da representación do catolicismo como relixión por defecto.

A ideoloxía no Dicionario da Real Academia Galega (DRAG)
 dicionario, ideoloxía, lexicografía crítica, análise crítica do discurso lexicográfico, RAG, lingua, sociedade
Sumario
1. Introdución 1. 1.1. Contexto. 1.2. Obxectivos. 2. Corpus e metodoloxía. 3. Resultados. 3.1. Ideoloxía relixiosa. 3.2. Ideoloxía política. 3.3. Cuestións de xénero. 4. Conclusións. Apéndice. Referencias bibliográficas.
Ideology in DRAG
Contents
1. Introduction 1. 1.1. Context. 1.2. Objectives. 2. Corpus and methodology. 3. Results. 3.1. Religious ideology. 3.2. Political ideology 3.3. Gender Issues. 4. Conclusions. Appendix. References.
1. I NTRODUCIÓN
1.1. Contexto
Nas sociedades nas que a globalización é un feito a reflexión sobre as linguas aborda temáticas relativamente novas das que outrora non se ocupaban disciplinas como a metalexicografía. Trátase de cuestións de carácter etnolingüístico, nun sentido amplo do termo, que atinxen á relación entre lingua e cultura en producións coma o dicionario, a gramática ou a ortografía. En concreto, este estudo centrarase no dicionario en canto que obra de referencia na conformación normativa da lingua e eixo da lexitimización social das palabras e do seu significado. Xorde así a etnolexicografía como eido fundamental da investigación lingüística no que se insiren, entre outros, os estudos de lexicografía crítica (Autor 2016b), esenciais para comprender a impronta que deixa a sociedade no dicionario e o diccionario na sociedade, nunha simbiose que é certamente diferente en función das persoas ou institucións que están tras a redacción dos repertorios lexicográficos. Pérez Hernández (2000) e Calero Vaquera (2010) xa falan da etnolexicografía para referirse ao estudo do dicionario en termos de análise ideolóxica na que se cruzan os aspectos culturais cos lexicográficos; en realidade só se trata dunha etiqueta que acolle investigacións que xa levan despertando o interese da lingüística dende hai décadas. Ademais, a este contexto académico descrito hai que engadir o contexto social actual, moi sensibilizado co tratamento discursivo das minorías e con temas de xénero, entre os que destaca a representación da muller nos dicionarios, como demostra a continua presenza mediática de novas referidas aos cambios producidos nos repertorios ou relativas ás diversas reivindicacións lexicográficas levadas a cabo a través das redes sociais ou das plataformas de peticións. Por exemplo, no caso do galego, o 3 de abril de 2017 1 o Faro de Vigo facíase eco da nova posibilidade de busca no DRAG a partir da forma en feminino, no caso dos lemas que presentaban moción de xénero. Pero a relevancia do DRAG non se limita á súa presenza mediática, senón que se demostra coa inxente cantidade de consultas que recibe na súa versión en liña. En concreto, os datos para 2017 indican que este dicionario rexistrou máis de 20, 5 millóns de consultas, unha media de 56.000 consultas diarias, o que supuxo un incremento do 42% con respecto ao ano 2016. É dicir, que o número de consultas progresa de xeito ascendente, e marca así unha tendencia que permite consolidar este repertorio como unha ferramenta fundamental para o coñecemento da lingua galega 2. O feito é que o diccionario penetra máis que nunca no tecido social, polo que a imbricación das preocupacións da 1 O titular era: “El diccionario de la RAG incorpora la búsqueda de palabras en femenino”, disponible a través do enlace https://www.farodevigo.es/cultura/2017/04/03/diccionariorag-incorporabusqueda-palabras/1653806.html. 2 Fonte dos datos: Faro de Vigo, nova publicada o 9/01/2018. Dispoñible a través do enlace: https://www.farodevigo.es/sociedad/2018/01/09/odicionario-darag-bate/1816526.html
sociedade no quefacer de especialistas en lexicografía teórica e práctica creceu dende o último tercio do século XX. Isto motivou en linguas coma o español unha nova onda de investigación nas que se busca un claro retorno social ao denunciar a presenza de ideoloxías dominantes nos dicionarios, fundamentalmente nos dicionarios xerais de referencia, que coinciden no caso do español e do galego cos dicionarios institucionais ou académicos.
Nas linguas francesa, inglesa e española, a análise da ideoloxía presente nos diccionarios posúe unha tradición moito maior ca no caso do galego, onde aínda podería considerarse un campo inexplorado. Destacan xa referencias importantes no último cuarto do século XX, como poden ser os traballos de D’Oria (1988), Lehmann (1978), Feldman (1980), Beaujot (1980), Seco (1983), Desmet et al. (1990), Pascual e Olaguíbel (1992), Jammes (1992), Fishman (1995), Bueno Morales (1993), Forgas Berdet (1996), ou Calero Fernández (1999), por citar algúns destacados. A estes traballos súmanse as diferentes abordaxes realizadas ao estudo da ideoloxía nos diccionarios que se veñen realizando nas primeiras décadas do século XXI, nunha tendencia que no caso do español estase a incrementar de xeito exponencial na medida en que o dicionario da RAE xa pasou a adquirir un claro valor simbólico na sociedade hispanofalante que reclama continuamente a súa revisión de acordo co cambio social. Neste sentido, é preciso referirse a diversos traballos como o de Pérez Hernández (2000), Ariza Viguera (2001), Cazorla Vivas (2002), Díaz Rosales (2005), Pastor Millán (2006), Forgas Berdet (2007), Autor (2008), Sánchez García (2009), Calero Vaquera (2010), López Facal (2010), Marta Rodríguez (2013), Calero Fernández (2014), Lauria (2014), Quilis Merín (2014), García Ramón (2018), Villa (2018) e unha interminable listaxe de referencias, entre as que hai que singularizar o traballo colectivo Ideolex. Este volume, coordinado por San Vicente, Garriga e Lombardini (2011), ofrece un panorama completo do fenómeno ideolóxico no dicionario e da súa análise, polo que debe ser un referente para as persoas que inician a súa investigación nesta liña. Todos estes traballos mencionados céntranse, dende diferentes técnicas de obtención de datos, no estudo dos diccionarios en relación coa presenza de ideoloxía nas súas páxinas.
Fronte a este rico panorama de referencias relativas á análise da ideoloxía nos dicionarios en liguas coma o francés, inglés ou o español, no caso do galego non existe tradición algunha nesta materia. Unha busca na Bibliograía Informatizada da Lingua Galega (BILEGA) revela a ausencia de antecedentes na investigación que se ofrece no presente artigo, coa excepción en materia de xénero da investigación de Hermida Gulías (2010) sobre o sexismo nos dicionarios de galego. Si existen notables traballos sobre ideoloxías, actitudes e identidades lingüísticas en Galicia, que non cómpre citar agora, pero en ningún caso exploran a influencia do dicionario como elemento lexitimador de ideoloxías nin como instrumento fundamental na consolidación destas. Esta é, pois, a primeira abordaxe científica ao Dicionario da Real Academia Galega dende o punto de vista da ideoloxía que reflicte como discurso lexicográfico, polo que o traballo tamén se presenta como resposta a un baleiro notable nos estudos lexicográficos do galego.
1.2. Obxectivos
O obxectivo principal deste estudo é de carácter descritivo, xa que se trata de analizar a presenza de ideoloxía no Dicionario da Real Academia Galega (2012, actualizado ata 2018) e describir o estado actual deste discurso lexicográfico en relación co fenómeno da subxectividade. Os obxectivos específicos son:
(OE1): Proporcionar información acerca da ideoloxía presente neste dicionario nos ámbitos da relixión, a política e os temas de xénero. (OE2): Establecer unha comparación xeral entre este dicionario e a última edición do Diccionario de la Lengua Española (DLE) da RAE, a versión electrónica 23.1. (OE3): Avaliar o estado actual do diccionario dende un punto de vista crítico. (OE4): Ofrecer unha proposta de liñas de actuación xerais para adaptar, en termos ideolóxicos, o repertorio á sociedade actual.
2. C ORPUS E METODOLOXÍA
Para acadar os obxectivos propostos compilouse un corpus textual formado por 808 artigos lexicográficos do Dicionario da Real Academia Galega (actualizado ata 2018), cuxa forma lematizada aparece recollida no apéndice deste estudo. Sobre cada artigo lexicográfico realizouse unha ficha na que consta a súa definición (incluíndo a fraseoloxía), referencia sobre a súa actualización (de ser o caso), a comparación co DLE, unha análise da marcación recollida no primeiro enunciado da definición e unha análise dos mecanismos de modalización discursiva observados no segundo enunciado da definición. Isto permitiu que se traballase coa información de xeito global, co fin de poder extraer conclusións a partir dun número representativo de casos analizados. Cómpre sinalar que a lectura non se limitou aos 808 artigos indicados, senón que abrangue o conxunto do repertorio. O grupo final de voces obtívose a partir do refinamento de corpus anteriores manexados na investigación de materiais en español (Autor 2008, 2016a), aos que se engadiron outros artigos a partir da lectura completa da listaxe de últimas actualizacións dispoñible no recurso web da RAG. A metodoloxía de análise é esencialmente cualitativa, posto que parte da análise pormenorizada de cada artigo do corpus escollido. Con todo, tamén ten unha parte cuantitativa en canto que se recorre en ocasións ao reconto de diversos fenómenos e se establecen porcentaxes de frecuencia cando este dato pode ser revelador. A análise cualitativa parte dunha perspectiva crítica dos estudos lingüísticos (recentemente reformulada por un dos seus iniciadores, van Dijk 2016) e axústase á pauta fixada na Análise Crítica do Discurso Lexicográfico (Autor 2012 e 2016b), aínda que neste artigo non é posible desenvolver a análise en función da estrutura de xeito completo, senón que queda reducida á análise da microestrutura do dicionario (con mínima referencia a algún aspecto da lematización). Os resultados organízanse en función das tres áreas temáticas descritas nos obxectivos, é dicir, relixión, política e cuestións de xénero.
3. R ESULTADOS
Na presentación de resultados tense en conta o critério temático para realizar unha clasificación do fenómeno ideolóxico no dicionario da RAG. Aínda que é posible facer múltiples escollas temáticas, neste estudo seleccionáronse as dimensións relixiosa, política e de xénero. Por suposto, queda como desafío para o futuro realizar unha análise máis completa na que tamén se inclúan outras temáticas máis específicas, como o tratamento racial, a representación das profesións socialmente estigmatizadas, etc. En cada subapartado contemplaranse os principais aspectos da macroestrutura e da microestrutura. Nesta ocasión non se realizará análise da megaestrutura nin da infraestrutura do dicionario. No que atinxe á infraestrutura ideolóxica, espérase que coas conclusións obtidas neste artigo sexa posible iniciar un estudo mais profundo que permita determinar as claves do ideario institucional académico.
Pola dimensión do corpus non resulta posible nestas páxinas comentar a totalidade de artigos analizados, polo que no apartado de resultados só se destacarán algúns que poden ser máis ilustrativos.
3.1. Ideoloxía relixiosa
O tema do tratamento da relixión nos repertorios lexicográficos é un dos que ten acaparado maior atención no eido da lexicografia crítica. Como sinala Díaz Rosales (2005: 316) o catolicismo foi o “pilar fundamental en la construcción ideológica y cultural de España”, polo que resulta natural que na conformación da ideolxía e idiosincrasia españolas estivera moi presente esta orientación e que se trasladara de forma natural aos primeiros dicionarios do español. Sen dúbida, no caso da lexicografía española resulta moi útil o traballo de Sánchez García (2003) sobre a presenza do elemento relixioso nos dicionarios da RAE, un estudo no que se conclúe que non é ata a edición de 1992, e especialmente na de 2001, que a RAE realiza un esforzo por “desacralizar” o seu dicionario de referencia. De feito, o autor non dubida en afirmar que a edición de 1992 aínda se conforma coma un dicionario “confesional, que todavía no había alcanzado la lejanía y la objetividad exigidas por la moderna ciencia lexicográfica”
(Sánchez García 2003: 196).
En definitiva, no caso do español semella clara a impronta católica. Logo a pregunta que corresponde neste estudo e: que sucede no caso do galego? Fronte á RAE, fundada en 1713, a Real Academia Galega (RAG) fúndase en 1906 cuns principios substancialmente diferentes, xa que a primeira buscaba a unidade e pureza do idioma xunto coa súa consolidación como lingua imperial e a segunda perseguía a dignificación dunha lingua minoriza dentro do territorio español. Na liña imperialista española da RAE encadrábase a máxima da unidade non só referida á lingua, senón tamén unidade baixo a relixión católica, algo que non estaba tan explícito na institución galega. No que si coincidían ambas institucións era nos obxectivos iniciais de elaborar unha gramática e, sobre todo, un dicionario. No caso da RAG, este proxecto, aínda coa perspectiva bilingüe que se arrastraba dende o século XIX, desenvolveuse por entregas dende 1912 ata 1928, polo que as bases do dicionario foron elaboradas baixo a presidencia de Manuel Murguía. Antes desta obra só se publicaran no último cuarto do século XIX dicionarios bilingües castelán/galego que non constituían unha referencia, polo que este foi un primeiro paso no achegamento á técnica lexicográfica. Con todo, dende o punto de vista metodolóxico e formal da lexicografia moderna, o primeiro fito da RAG en lexicografia monolingüe foi o Dicionario da lingua galega (ILGA/RAG 1990). Como sinala González González (2008: 257), “aínda que contaba só con 12000 entradas, supuxo un avance decisivo en aspectos metodolóxicos”. Pero non é ata uns anos despois, co DRAG (1997), cando por fin se publica o traballo monolingüe máis completo da institución (González González 2008: 258), que contaba xa con 25000 entradas e cun tratamento actualizado e estandarizado da microestructura. Posto que neste dicionario fíxose un esforzo por ofrecer cada lema textualizado de xeito que ningunha acepción quedara sen o seu correspondente exemplo, resultou moi interesante que a liña de actuación na elección de exemplos pasara por un coidado especial do aspecto ideolóxico. Neste sentido, González González (2008: 258) indica que “na selección de exemplos tívose especial coidado por evitar o clasismo, o sexismo e, en xeral, a transmisión de ideas non acordes cos principios de igualdade de todos os seres humanos, de convivência democrática e de respecto pola natureza”. Non se menciona de xeito explícito o tema da relixión, ainda que se infire deste principio xeral de igualdade que o tratamento debería ser equitativo en relación con todas as formas de culto relixioso. Este mesmo principio sobre a ideoloxía sustenta a última edición do Dicionario da Real Academia Galega (2012, actualizado ata 2018), que é o que se someterá análise neste estudo.
A realidade da análise amosa que a equidade no tratamento relixioso non termina de acadarse no Dicionario da Real Academia Galega, e que, malia os evidentes esforzos feitos na redacción deste repertorio, o catolicismo constrúese como a relixión por defecto, é dicir, a forma de culto por antonomasia. Non existe un tratamento pexorativo doutras formas de culto, pero si que asume ritos e coñecementos sobre o catolicismo como un saber compartido que, en moitos artigos lexicográficos, non precisa de aclaración.
Dentro da microestrutura do dicionario, os elementos que permiten realizar estas afirmacións son os relativos á ausencia de marcación, ben marca temática xeral de relixión ou ben a específica do catolicismo (exemplos 1, 3, 4); ordenación de acepcións (15); pervivencia de acepcións específicas con ou sen especificación (2, 8); pervivencia do hiperónimo herexía ou seita (9); a manifestación de incerteza no fenómeno esotérico alleo á relixiosidade ortodoxa ou nos dogmas de relixións non católicas (7, 16); o énfase ou destaque do ideario, tradición ou historia católica (8 na acepción 1, 14); e a selección do exemplo (5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 17). (1) coro 5 Relixión Cada unha das xerarquías nas que se clasifican os diferentes tipos de anxos. Os querubíns forman o segundo coro. (2) doutrina 1 Conxunto de ideas ou principios que pretenden dar unha explicación a un fenómeno en relixión, filosofía ou política. Seguir unha doutrina política. Doutrinas relixiosas. 2 Conxunto de principios da relixión cristiá expostos no catecismo. Os cregos explican a doutrina.
(3) epifania Festividade en que se conmemora a adoración do neno Xesús polos Reis Magos. A Epifanía celébrase o día seis de xaneiro. (4) fillo, filla 6 Relixión A segunda persoa da Santísima Trindade. En Deus hai tres persoas: Pai, Fillo e Espírito Santo. (5) humanidade 1 Natureza humana. Humanidade e divinidade de Cristo. (6) martirio 1 Morte ou tortura que sofre unha persoa por non renegar da súa relixión ou dos seus ideais. Padecer martirio. O martirio de Xesucristo. (7) médium Persoa hipoteticamente dotada de facultades paranormais que lle permiten provocar fenómenos parapsicolóxicos ou actuar como enlace entre o mundo dos vivos e o dos espíritos. (8) natividade 1 Nacemento, especialmente de Xesús, da Virxe ou de san Xoán Bautista. No Nadal celébrase a natividade de Xesús. 2 Festa que se celebra o vinte e cinco de decembro, na que se conmemora o nacemento de Xesús. Asistiron á eucaristía para celebrar a Natividade. (9) nestorianismo Relixión Herexía de Nestorio, patriarca da igrexa no século V, segundo a cal en Cristo coexisten dúas persoas, a divina e a humana. O nestorianismo negaba a maternidade divina de María. (10) omnipotencia Calidade de omnipotente. A omnipotencia de Deus. (11) omnipotente Que ten un poder absoluto ou ilimitado. Deus é omnipotente. (12) omnipresente 1 Que está presente en todas as partes ao mesmo tempo porque ten o don da ubicuidade. Deus é omnipresente. (13) rezar 1 Dicir [unha oración] de palabra ou mentalmente. Rezou un rosario á Virxe. (14) sábado Día de semana que segue ao venres, último na consideración relixiosa. O sábado e o domingo son días de lecer. (15) salvación 1 Acción e efecto de salvar ou salvarse, especialmente, de conseguir a gloria eterna. Para a salvación da alma. A salvación dos fieis. 2 Aquilo que salva ou que serve para salvarse.
Aquel transplante foi a súa salvación
(16) ubicuitario, ubicuitaria Relixión Dunha rama luterana que sostén que Xesucristo está presente na eucaristía, como en todas as partes, polo don da omnipresenza e non pola transubstanciación. Doutrinas ubicuitarias. (17) ubicuo, ubicua 1 Que está presente en todas as partes ao mesmo tempo. Deus é ubicuo.
Pese a todo, apréciase unha vontade por evitar a proxección de definicións sesgadas ideoloxicamente, sobre todo visible cando se establece a comparación entre este repertorio e o Diccionario de la Lengua Española (DLE) na súa última edición, actualizada en liña ata 2018. Non se trata de medidas implementadas sistemáticamente, senón rasgos de obxectividade que se deslizan de xeito ocasional. Por exemplo, poderiamos mencionar neste grupo de decisión máis avanzadas o feito de lematizar elementos de gran relevancia en diversas relixións (talmud); non incluír na macroestrutura voces obsoletas privativas da moral conservadora (incasto, incasta); ou non manter nalgúns casos acepcións específicas para a relixión católica, como por exemplo himno; ou sentidos especialmente interpretados en clave católica (morte). Asimesmo, é importante destacar a, en xeral, adecuada marcación temática do DRAG fronte a algunhas eivas visibles no DLE (23). Tamén pódese entender neste intento de obxectividade o uso de hiperónimos neutros coma condición ou cualidade en lugar doutros aferrados ás raíces do catolicismo coma virtude, que si utiliza o DLE por exemplo en humildade. Neste mesmo sentido, fronte o uso de hiperónimos como secta ou herexía que mantén o DLE, o DRAG trata de buscar hiperónimos máis neutros e descritivos coma movemento teolóxico (18). Destaca tamén a modalización epistémica de incerteza nalgúns fenómenos que no catolicismo tómanse coma dogmas ou que tradicionalmente foron aceptados sen discusión, como por exemplo a identificación entre o catolicismo e a verdadeira forma de culto. Nalgún dor artigos que conforman o corpus analizado observáse que se introduce un matiz cunha estratexia de modalidade epistémica de incerteza, como por exemplo o uso de participios epistémicos de incerteza que alonxan ao suxeito enunciador da veracidade do enunciado (19), este rasgo tamén se observa nas últimas edicións do dicionario da RAE. No caso de infiel ademáis resulta relevante o exercicio de equidade que se leva a cabo en canto que nos exemplos tamén se abre á percepción doutras formas de culto. Outro rasgo que xorde na comparación co DLE é a busca de obxectividade a través da voz enunciadora e da persoa verbal empregada. En relación con isto, chama a atención o uso que o DLE fai da terceira persoa do plural cando quere alonxarse de determinada ideoloxía ou práctica, adquirindo ao mesmo tempo un tono despectivo do que carece o DRAG (20). No que se refire á modalización discursiva, pódese mencionar tamén a ausencia de modalidade valorativa que si persiste no DLE, como é o caso de islamismo. Na obra da RAE e a ASALE indícase que é unha ideoloxía que subxace ao fundamentalismo islámico. Cando se busca o termo fundamentalismo queda explícito na definición o adxectivo “intransigente”, que non aparece no caso do DRAG. Finalmente, corresponde tamén destacar
nos avances na microestrutura no relativo á presentación das relixións o feito de incluír varios exemplos nos que se visibilicen diferentes formas de culto (21). Este último exemplo é útil precisamente para amosar que estas medidas non están implementadas dun xeito sistemático senón casual, en función da persoa que se encargue da redacción de determinado artigo, pois no caso de rito, por poner un exemplo, o DRAG só proporciona tanto na primeira como na segunda acepcións un contexto de uso relativo ao catolicismo (Casou polo rito católico, Os ritos da Pascua). (18) arianismo Relixión Movemento teolóxico, fundado por Ario no século IV e condenado no Concilio de Nicea, segundo o cal Cristo fixo de mediador na creación, pero está subordinado ao Pai e non é eterno coma el nin da súa mesma natureza. O arianismo tivo unha gran difusión na cristiandade. (19) infiel 2 Que non segue a relixión considerada como verdadeira. Os pobos infieis. Tamén substantivo Os musulmáns predican a guerra contra os infieis. (20) integrismo (DRAG): Tendencia política ou ideolóxica que defende a orde social, as ideas, valores e institucións tradicionais. Despois daquel discurso, quedou claro o seu integrismo. integrismo (DLE) 1 m. Actitud de ciertos sectores religiosos, ideológicos o políticos, que defienden la intangibilidad de un sistema, especialmente religioso. (21) liturxia Relixión Conxunto de cerimonias establecidas por unha igrexa e destinadas ao culto. A liturxia católica. A liturxia anglicana. (22) morte (DRAG): 1 Fin da vida. Chorar pola morte dun ser querido. A morte chegoulle de moi vello. Onte fixo un ano da súa morte. A morte das células, dos tecidos etc. muerte (DLE): 2. En el pensamiento tradicional, separación del cuerpo y el alma. (23) virxe (DRAG): 2 Catolicismo. María, a nai de Xesucristo. virgen (DLE): 3. f. por antonom. María Santísima, madre de Dios.
Para rematar este apartado é preciso referirse en termos cuantitativos á marcación do léxico relixioso que forma parte do corpus textual empregado nesta investigación. Do total de 808 artigos lexicográficos, 270 corresponde nunha ou varias acepcións a temáticas relixiosas ou teolóxicas. Deste total de 270 non todas se marcan correctamente. Seguindo a Haensch et al. (1982: 482) diferenciaremos materia e especialidade dentro da materia. Neste caso, materia (a marca temática xeral) poderá ser relixión (teoloxía aparece de forma moi illada e non se contempla nas opción de busca avanzada do DRAG en liña); a marca específica de especialidade só poderá ser catolicismo, pois recordemos que no DRAG só se recollen as seguintes marcas referidas ao ámbito relixioso: antigüidade clásica (que non analizamos, pois a relixión é un tema tanxencial nunha temática máis ampla), catolicismo (a listaxe completa de artigos lexicográficos marcados deste xeito pode recuperarse a partir da busca avanzada no DRAG, que indica que só 149 artigos son marcados deste xeito en todo o dicionario), mitoloxía (que tampouco se contempla nesta investigación polo mesmo motivo que antigüidade clásica), e relixión (marca baixo a que se recollen un total de 255 artigos en todo o dicionario). A continuación resúmense os datos principais acadados nesta investigación sobre a marcación na temática relixiosa: -De aproximadamente 60000 artigos totais do DRAG, só 255 aparecen recollidos baixo a marca relixión e 149 baixo a marca catolicismo, o que supón un 0, 2% do total de artigos do dicionario. -Non se contemplan marcas específicas para outras relixións non católicas, só ás marcas que fan referencia a historia antiga e mitoloxía, pero non relativas a relixións actualmente activas. -Dos 808 artigos lexicográficos que compoñen o corpus desta investigación, 270 corresponden nunha ou varias acepcións á temática relixiosa, polo que está claro que a marcación desta temática é
deficiente, tendo en conta que só aparece en 255 casos do total da obra (60000) e en 70 dos 270 recollidos. É dicir, o DRAG só presenta a marca relixión nun 0, 4% dos seus artigos. No corpus desta investigación, sobre os 270 identificados como temática relixiosa só o 26% están así marcados no dicionario.
-En relación coa marca catolicismo no corpus propio, só 43 aparecen con esta marca específica sobre os 270 artigos identificados dentro da temática relixiosa, é dicir, o 16%.
En conclusión, en canto á marcación temática e específica da relixión católica no DRAG, resulta evidente que é preciso realizar unha revisión completa e sistemática. Carece de sentido que artigos como evanxeo non aparezan marcados nin coma relixiosos nin coma católicos, e si outros como evanxeliario, por poner un exemplo. Por outra banda, resulta revelador que do total de case 60000 entradas do DRAG só 255 estean marcadas como propias da relixión, pois xa no corpus propio de 808 identificáronse máis casos de léxico directamente relacionado con esta temática relixiosa. A marcación deficiente participa na construción do catolicismo como relixión por defecto. Por outra banda, a análise de marcas tamén indica que non se contemplan marcas específicas para outras relixións, aínda que algunhas como a musulmá teñen moita presenza no repertorio. Isto reflicte a permanencia do tratamento singularizado para o catolicismo, que se erixe así como a forma de culto singularizada. Certamente, a análise cualitativa revela que non existe un tratamento pexorativo do resto de relixións posto que non se manifesta a modalidade apreciativa ou valorativa, pero é preciso mellorar a sistematicidade na marcación e nas restriccións do significado para romper coa idea de relixión católica como relixión por antonomasia.
3.2. Ideoloxía política
Centrando xa a análise no DRAG, é preciso retomar a idea da fundación tardía desta institución, a comezos do século e XX, e, sobre todo, recordar que nos seus principios fundacionais confluían os principios básicos do galeguismo. Manuel Murguía defendía o programa xa iniciado do Rexurdimento e o
Rexionalismo, e outra das liñas iniciadoras partía das sensibilidades das persoas migrantes de Galicia en América, en concreto en Cuba. O obxectivo fundamental era outorgar visibilidade e recoñecemento á lingua e a cultura galegas, polo que a súa orientación ideolóxica na infraestrutura do dicionario difícilmente pode coincidir con outras institucións como a RAE, que perseguían a pureza, unidade e glorificación lingüística do español como lingua nacional. Por suposto, este feito e ben determinante nos resultados obtidos nesta investigación xa que, fronte á ideoloxía conservadora e reaccionaria xeral das obras da RAE, o DRAG reflicte na dimensión política unha ideoloxía máis aberta e progresista.
No que atinxe á macroestrutura, pode ser interesante por de manifesto que o equipo de redacción do DRAG está atento ás novidades que acontecen no ámbito político social, como demostran as continuas actualizacións do repertorio. Estas modificacións están recollidas por orde alfabética (e con data de inclusión ou modificación) no recurso disponible en liña a través da web oficial da RAG. No que respecta á temática política, entre esas actualizacións recentes están: moción de censura (frase engadida o 21/febrero/2018), coalición (modificada o 15/xuño/2018), clasismo (nova entrada engadida o 13/xuño/2018), cidade estado (frase engadida o 16/abril/2018), migrante (nova entrada engadida o 26/xaneiro/2018), rexedor municipal (frase engadida o 19/xuño/2018) ou xenocida (15/febreiro/2018), entre outras que directa ou indirectamente poden enmarcarse nesta temática. Con esta reflexión quérese destacar o feito de que, pese á pequena dimensión do DRAG en comparación con outros dicionarios institucionais como o elaborado pola RAE e a ASALE, o proceso de incorporación de novas voces e de modificación das definicións é áxil e está en consonancia coa realidade social coetánea, o que resulta sen lugar a dúbidas unha vantaxe en termos de actualización do dicionario. Con todo, tamén se percibe a ausencia como lema dalgunha voz amplamente utilizada en galego no eido político como pode ser facha como uso despectivo para referirse a fascista, aínda que é preciso realizar un estudo máis polo miúdo do lemario para detectar eivas relevantes.
No que respecta á microestrutura é preciso referirse en primeiro lugar ao tema da marcación. O DRAG incorpora unha marca específica para os significados que se encadran no ámbito político, pero a busca avanzada por marcación revela que só inclúen esa marca política 47 artigos lexicográficos dos preto de 60000 que actualmente conforman o lemario deste repertorio lexicográfico. Se ben nalgúns casos proporcionan contornos da definición nos que si se especifican informacións que adscriben tematicamente (por exemplo, en abertzale indícase entre corchetes que é un “movemento político e social”), a incorporación de marca temática resulta moi deficiente. Do total dos 808 artigos do corpus compilado nesta investigación, 138 se encadran directamente na temática política. Polo tanto, como mínimo e tendo só en conta este corpus propio, o número de marcas específicas de temática política debería ser superior a 138, o cal choca cos 47 que recolle a totalidade do dicionario. Se no caso da relixión a presenza ou ausencia de marca resultaba determinante dende o punto de vista ideolóxico, sobre todo no relativo ás marcas específicas, no tema político esta marcación temática non é interpretable en termos de ocultación ou priorización de determinadas orientacións políticas.
Antes de abordar o segundo enunciado da definición convén comentar un exemplo de organización de acepcións no DRAG que, enfrontado ao mesmo artigo do DLE, pon de manifesto non só a maior claridade na definición, senón tamén o esforzo por evitar a inclusión superflua de informacións que poden resultar confusas, descontextualizadas ou imprecisas. En concreto, trátase do caso de comunismo (24). Este exemplo tamén é ilustrativo en canto que resume en certo modo o xeito en que DRAG e DLE interpretan e proxectan segmentos da realidade política; o primeiro de xeito claramente progresista e igualitario e o segundo dunha forma máis conservadora no que se refire a estrutura social e económica.
(24) comunismo (DRAG) Doutrina económica, política e social que aspira á eliminación do sistema capitalista e a superación da loita de clases, propugnando a propiedade colectiva dos medios de produción e a xustiza social. Avanzar na construción do comunismo.
comunismo (DLE) 1. M. Doctrina que establece una organización social en que los bienes son propiedad colectiva. 2. M. Movimiento y sistemas políticos, desarrollados desde el siglo XIX, basados en la lucha de clases y en la supresión de la propiedad privada de los medios de producción.
O artigo lexicográfico para comunismo ten un tratamento no DRAG de acepción única, o cal xa delimita unha única realidade política, económica e social; fronte a esta definición, o DLE divide en dúas creando dese xeito unha certa confusión conceptual. Por outra banda, ademáis da referencia á “eliminación do sistema capitalista” (ausente no DLE), o dicionario da RAG explicita que se trata da “superación” da loita de clases, ao contrario que o DLE que só indica que se basea nesta loita (como se a perpetura) e que se limita a insistir na supresión da propiedade privada, amosando así a súa principal preocupación. Poderiamos resumir que o RAG ten unha perspectiva aberta (“propiedade colectiva”) fronte á proxección da ideoloxía comunista en termos negativos e de privación social (“supresión de la propiedad privada”).
Xa en canto ao segundo enunciado da definición, a análise do corpus pon de manifesto o carácter progresista e crítico do equipo de redacción deste dicionario no ámbito político, sobre todo se o comparamos co DLE. Sen desvirtuar a realidade, a ausencia de modalidade valorativa e a presentación obxectiva e plural achegan este repertorio lexicográfico ás máximas de neutralidade que require a moderna técnica lexicográfica. Se ben é certo que moitos dos elementos da redacción que contribúen a esta proxección non sesgada da realidade non son visibles facilmente polo conxunto das persoas que habitualmente consultan o diccionario, a análise do discurso do DRAG si permite defender esta postura. Por exemplo, no caso da segunda acepción de indio india (25) pódese ver como en lugar de referirse a “descubrimento” de América a definición recolle o termo conquista, que xa non implica o achado dalgo oculto, senón a posesión e imposición por medio da violencia e das armas. Tamén resulta especialmente curiosa a definición de intervencionismo (26) na acepción de política económica, pois no DRAG non se establece a separación entre os poderes públicos e a sociedade civil (que se define en canto ao carácter privado fronte ao ámbito estatal do público), como si se recolle no DLE, polo que no repertorio da RAG a visión resulta máis próxima ao ben común que no dicionario da RAE e a ASALE. Esta visión máis crítica do privado reflíctese con claridade na segunda acepción de monopolio (27), especialmente no contraste coa definición do DLE. O primeiro expón con de forma sinxela o concepto namentres que o segundo lexitima a realidade codificada especificando informacións innecesarias coma o feito de que a “concesión” sexa outorgada pola “autoridad competente”. Ademais, neste mesmo artigo lexicográfico pódese observar como o DRAG non emprega eufemismos ao tratar da imposición dos monopolios, fronte ao tratamento non só lexitimista senón intencionadamente arcaico da mesma definición no DLE. Esta maior claridade das definicións no DRAG en materia política tamén queda patente no exemplo (28) e no (29), posto que neste último resulta clave a introdución do matiz independencia política. A análise do segundo enunciado da definición tamén detectou que no caso do DRAG resulta habitual o emprego de expresións como “soberanía” en referencia ao pobo, sen dúbida nunha liña máis progresista, non clasista e sensibilizada coa realidade das clases populares. Son frecuentes nas definicións os termos que remiten á perda de liberdades (como ditadura) ou ao exercicio desta liberdade, coma por exemplo o caso de democracia (30). Tamén se aprecia este tratamento máis aberto en artigos como nacionalismo, que no DLE reciben un tratamento de escepticismo (“ideología de un pueblo que, afirmando su naturaleza de nación, aspira a constituirse como Estado”) fronte á modalidade epistémica de certeza que pode presentar no DRAG esta mesma definición: “doutrina política que, no caso das nacións estado, defende a liberdade da comunidade nacional na decisión de forma política que quere adoptar para si”. Finalmente, tamén se percibe en xeral unha baixa incidencia nas definicións de comentarios valorativos que, coma no caso da temática relixiosa, tradúcese na ausencia xeral da modalidade apreciativa. Os exemplos máis notables, que serven tamén para pechar a nómina de exemplos comentados do corpus, son os de conservador, conservadora (31) e o de revolución (32). En (31) pode observarse a que a definición do DLE contrapón en conservador a orde social aos cambios radicais, o cal implica certa violencia ou extremismo. Sen embargo, o DRAG fala de “reformas” e non de cambios radicais, co que non aporta o matiz violento ou de descontrol social. O mesmo matiz de violencia engádese no DLE na definición de revolución (32), fronte a definición do DRAG que non remite a “violencia” senón a cambio “brusco”, que non refire máis que ao carácter inesperado. Ademais, os exemplos, as textualzacións dos lemas, contribúen no DRAG a reforzar esta ideoloxía progresista descrita (32).
(25) indio, india Relativo ou pertencente aos pobos indíxenas que habitaban América antes da conquista europea. Costumes indios. Traxe indio. (26) intervencionismo (DRAG) Política Doutrina que defende a intervención do Estado en todos os sectores da economía nacional. O presidente declarouse partidario do intervencionismo. O intervencionismo do Goberno está provocando un gran descontento nun sector da empresa. intervencionismo (DLE) m. Tendencia de los poderes públicos a intervenir en asuntos que competen a la sociedad civil, especialmente en el ámbito económico. (27) monopolio (DRAG) Situación comercial na que unha empresa controla de maneira exclusiva o comercio dun determinado produto fixando os prezos. O Estado xa non ten o monopolio da venda do tabaco. Unha cooperativa que ten o monopolio da compra da produción vinícola. 2 por extensión Grande empresa que impón esta situación. O poder político tende a favorecer o establecemento de monopolios. monopolio (DLE) 1. m. Concesión otorgada por la autoridad competente a una empresa para que esta aproveche con carácter exclusivo alguna industria o comercio. 2. Convenio hecho entre los mercaderes de vender los géneros a un determinado precio. (28) referendo (DRAG) Votación directa dos cidadáns dun país para dar a súa opinión sobre unha cuestión importante. Celebrouse un referendo sobre a integración do estado nunha alianza militar. referéndum m. Procedimiento por el que se someten al voto popular leyes o decisiones políticas con carácter decisorio o consultivo. (29) independentismo (DRAG) Movemento que propugna a independencia política dun territorio. Pasquale Paoli, líder do independentismo corso no século XVIII, loitou contra os xenoveses e os franceses. independentismo (DLE) m. Movimiento que propugna o reclama la independencia de un país o de una región. (30) democracia (DRAG) 1 Forma de goberno na que a soberanía pertence ao pobo, que elixe os seus representantes mediante eleccións libres. A democracia esixe participación cidadá. democracia (DLE) f. Forma de gobierno en la que el poder político es ejercido por los ciudadanos. (31) conservador, conservadora (DRAG) 1 [Persoa, organización] que defende os valores tradicionais, fronte aos que propugnan reformas. Un líder conservador. Partido conservador. Teoría conservadora. conservador, ra (DLE) adj. En política, especialmente favorable a mantener el orden social y los valores tradicionales frente a las innovaciones y los cambios radicales. (32) revolución (DRAG) 1 Cambio profundo e brusco das estruturas políticas, sociais e económicas dunha sociedade. Había quen pensaba que só unha revolución permitiría o desenvolvemento do país. 2 Levantamento que procura un cambio deste tipo. A Revolución dos Caraveis. revolución (DLE) 2. Cambio profundo, generalmente violento, en las estructuras políticas y socioeconómicas de una comunidad nacional. 3. Levantamiento o sublevación popular.
3.3. Cuestións de xénero
Os recentes traballos de Russell (2012, 2018a, 2018b) para a lexicografía anglosaxona permiten defender o crecente interese da metalexicografía na abordaxe analítica e historiográfica do dicionario dende o feminismo, non só no caso do español, senón como preocupación en estudos doutras linguas. O novo pulo feminista vén fortalecido pola popularización social da crítica androcéntrica e pola vontade de emancipación dos grupos minorizados, pola intención de obter verdadeiro recoñecemento para todos os xéneros, unha vez superado o debate sexo/xénero e aceptada a multiplicidade de identidades. No ámbito hispanofalante, a representación da muller e das diferentes identidades sexuais e de xénero no dicionario académico foi, e continúa a ser, un tema constante na investigación lexicográfica con perspectiva feminista (Mediavilla Calleja 1998; Vargas Martínez 1998; Aliaga Jiménez 2000; Calero Fernández 2002 e 2014; Lledó Cunill, Calero Fernández e Forgas Berdet 2004; Cabeza Pereiro e Autor 2013; Lledó Cunill 2013; Díaz Llorca e Díaz Llorca 2017). Pero, na liña do que acontece cos estudos xerais de lexicografía crítica relativos ao galego, para os diccionarios monolingües en lingua galega non existen estudos específicos que afonden en cuestións de xénero coa excepción da análise puntual de Hermida Gulías (2010) sobre os dicionarios Xerais de 2006 e 2009 e o da editorial Ir Indo na súa versión dixital de 2008. Iso non quere dicir que por parte da Real Academia Galega non exista unha preocupación polo tratamento do léxico relativo a cuestións de xénero, pero si condiciona que no dicionario da RAG non se problematizaran aspectos directamente ligados co sexismo como a revisión global da obra a partir das indicacións da linguaxe inclusiva. Isto é, aínda que o DRAG permanece alerta na introducción de lemas como transfobia e outras cuestión relativas ás identidades de xénero, continúa a empregar home nas súas definicións para referirse a homes e mulleres, e insiste no uso do masculino xenérico, como se verá máis adiante.
Por outra banda, e antes de abordar a análise das cuestión de xénero en función da estrutura do dicionario, tamén hai que sinalar que o DRAG, ao igual que o DLE, adoita ser obxecto de críticas de carácter mediático e, en xeral, non especializadas e pobremente fundamentadas na análise lexicográfica. Non é infrecuente ver nas redes sociais críticas ao mantemento no RAG de usos despectivos para palabras como cadela ou paxara que nas súas versións masculinas teñen usos ben distintos. O feito é que nestes casos o dicionario non pode eliminar eses usos pois están vivos e teñen dependencia da cultura machista que os xestou, pero si marcalos correctamente como pexorativos e ofrecer información pragmática adicional (como de feito fai nos casos sinalados). É dicir, a crítica especializada debe atender a todos os aspectos que a técnica lexicográfica permite matizar e non deixarse levar por movementos discutibles á luz do argumentario científico. Si poderían ser obxecto dunha crítica máis refinada outras palabras deste grupo, marcadas como pexorativas, como pécora (43), que na actualidade ten un uso moito máis amplo que o da “muller que accede facilmente a manter relación sexuais”, como forma de referirse a mulleres maliciosas ou con malas intencións. Neste caso, o diccionario debe replantexarse o mantemento de determinadas acepcións cuxo uso real adquiriu outra deriva.
Pasando xa propiamente á análise, e do mesmo xeito que as dúas áreas temáticas anteriormente abordadas (relixión e política), os aspectos de xénero posúen tamén un carácter temático transversal. Se no caso da relixión existen temas sumamente ligados, como as cuestións sociais vecelladas á moral ou aos aspectos éticos; e no caso da política existen outras áreas vinculadas como a economía ou incluso a filosofía; as cuestións de xénero constitúen un tema tan amplo que toca absolutamente todos os artigos lexicográficos de calquera dicionario. Isto é, dende o momento en que o proceso de lematización estandarizouse no caso de substantivos e adxectivos a partir do masculino xenérico, otorgouse prioridade ao masculino fronte ao feminino, incluso en contra da lóxica alfabética. Por outra banda, o proceso de lematización tamén implica escolla e toma de decisións sobre os neoloxismos que se incorporan, e neste sentido hai que deterse no estudo non só de voces que incorporan moción de xénero e, polo tanto, forma normativa para o feminino, senón voces que refiren novas realidades sociais en relación co xénero e a diversidade de identidades. Polo tanto, baixo a etiqueta xeral de cuestións de xénero trataranse neste apartado os temas relativos á visibilidade e representación da muller así coma o tratamento da diversidade sexual e a identidade de xénero.
Dentro do artigo lexicográfico, xa no que se refire á microestrutura, no primeiro enunciado da definición é preciso observar a marcación como estratexia lexicográfica para manter no lemario voces claramente pexorativas pero vivas no uso. A cuestión aquí será analizar se presentan ou non a marca pragmática, é dicir, se o dicionario proporciona claves para coñecer verdadeiramente o que o seu uso conleva. Asimesmo, a propia redacción das definicións resulta afectada polo tema de xénero, pois existen dous puntos fundamentais nos que é preciso fixarse para realizar unha análise do discurso lexicográfico dende esta perspectiva: (1) o primeiro é o uso do masculino xenérico como principal voz enunciadora nas definicións e o (2) o segundo remite ao uso de formas como home para facer referencia a todos os sexos e identidades de xénero. Finalmente, na selección de exemplos tamén funcionará como elemento que traslada inevitablemente unha visión do mundo no que a caracterización e rol máis ou menos activo dos homes fronte as mulleres será determinante para a proxección ideolóxica da obra.
Polo tanto, a análise do discurso lexicográfico en función das cuestión de xénero ten que ter en conta, como mínimo, a análise da lematización na macroestructura, e a análise da marcación no primeiro enunciado da definición, a análise da propia definición e os exemplos na microestrutura. Este repaso aos mínimos que ha de coidar un dicionario para non caer no sexismo tamén foi exposto, grosso modo, por Hermida Gulías (2010: 8999) que agrupou os fenómenos en tres bloques: a entrada, a definición e os exemplos. No relativo á macroestrutura do DRAG, coma o resto de dicionarios, lematízanse adxectivos e substantivos dende o masculino, coa recente novidade de que no recurso electrónico é posible realizar a busca a partir da forma feminina, que remitirá ao lema con moción de xénero. Tamén en canto á macroestrutura, pero esta vez en canto ás voces que pasan a formar parte do lemario e, en especial, dos neoloxismos que o repertorio vai incorporando, é preciso destacar a introdución de léxico moi presente no discurso feminista actual como apoderamento. Estas voces incluso foron obxecto do interese mediático, que recolleu con aplauso a nova. A información foi recollida no Diario de Pontevedra o 5 de novembro de 2018, un mes despois de que o termo fora introducido no dicionario, e ese mesmo día tamén aparecía no Faro de Vigo baixo o titular “A revolución feminista ‘apodérase’ do dicionario da RAG”. Pero máis aló do efecto mediático, un repaso á listaxe de actualizacións recentes do DRAG amosa a importancia que están a adquirir os termos propios da temática transversal de xénero, con subtemas como as identidades sexuais ou o léxico feminista, xa que o Seminario de Lexicografía da Real Academia Galega tamén decidiu incorporar en 2018 termos como transexualidade, transxénero ou transfobia e expresións como violencia de xénero.
No que atinxe ao proceso de lematización, xa se comentou o avance que supón que o recurso web da RAG permita a busca a partir do feminino nos lemas con moción de xénero. Con todo, hai que insistir no feito de que a estandarización técnica do proceso de lematización perpetúa o tratamento subsidiario do feminino fronte ao masculino e que, en realidade, nos dicionarios dixitais este escollo sexista podería saltarse coa duplicación de entradas, que non implicarían o incremento en páxinas que si pode ser argumentado no caso de obras físicas. Por outra banda, tamén en canto ao lemario, cómpre sinalar que o Seminario de Lexicografía da RAG, encargado da redacción e actualización do repertorio, está atento ás novidades que dimanan dunha sociedade en progreso no que se refire ao recoñecemento da muller, da diversidade sexual e da diversidade na identidade de xénero. Dentro do corpus analizado é importante mencionar a incorporación recente (2018) de voces como: apoderamento, apoderar, cisxénero, gai, gay, transexualidade, transxénero e transfobia. En todos os casos as definicións destes novos termos acóllense aos principios dunha técnica lexicográfica con intención de neutralidade na que prima a ausencia de modalización discursiva, como se observa nos exemplos que van do (33) ao (37), nos que incluso se emprega a textualización do lema a modo de reivindicación en termos de igualdade. En canto á inclusión dos termos cisxénero, transxénero e transfobia, chama a atención que este aínda non estean recollidos no DLE da Real Academia Española, o que pon de manifesto un xeito menos proactivo de xestionar os neoloxismos na institución española. Tamén resulta relevante a comparación entre a definición de transexual que proporciona o DRAG e a que recolle o DLE en canto a como se comportan os verbos “ter (a convicción)” fronte “sentir” en termos da seguridade que proxectan sobre a decisión e estado das persoas transexuais, sendo o DRAG o que maior nivel de confianza lles confire.
(33) cisxénero Que se recoñece na identidade de xénero que lle foi atribuída ao nacer en función do seu sexo. Asumir como modelo social de referencia o dos homes e mulleres heterosexuais e cisxénero é unha postura reducionista. (34) gai Persoa que sente atracción sexual por outras do seu mesmo sexo. Denuncian que aínda existen terapias de tratamento para gais. (35) transexual (DRAG) [Persoa] que ten a convicción de pertencer ao sexo oposto, cuns caracteres fisiolóxicos que aspira a ter ou que xa adquiriu por medio da cirurxía e dun tratamento hormonal. Apoia as reivindicacións das persoas transexuais. transexual (DLE) 2. Dicho de una persona: Que se siente del sexo contrario, y adopta sus atuendos y comportamientos. (36) transxénero Que ten unha identidade de xénero distinta á que lle foi atribuída ao nacer en función do seu sexo. Foi presentado polo conselleiro de educación o protocolo para o alumnado transxénero. O dereito á non discriminación das persoas transxénero. (37) transfobia Animadversión cara ás persoas transxénero e transexuais. A transfobia provoca condutas intolerantes, discriminatorias e mesmo violentas.
No relativo á análise da microestrutura, en primeiro lugar é preciso fixarse na marcación. En xeral, o léxico despectivo está correctamente marcado no DRAG dende o punto de vista pragmático. Por exemplo, na selección do grupo de voces afíns que se definen como “muller que fácilmente accede a manter relación sexuais” atópanse principalmente 10 artigos: candonga, coira, coiruda, galdrapa, paxara, pécora, pelella, pendanga, puta, zolada. Salvo no caso de puta, no que se engade a moralidade, no resto a definición é idéntica ao igual que a marcación pragmática (pexorativo) como recollen os exemplos do (38) ao (47). O que si varía en todos os casos é a textualización do lema onde se insiste no significado referido, en ningún caso utilizando o exemplo como forma de denuncia social metalingüística.
(38) cadonga 4 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Non te quero envolto con esas candongas. (39) coira 2 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Vas onda a coira esa? (40) coiruda 2 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Supoño que non se presentará alí con esa coiruda. (41) galdrapa 3 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Vírono pasar cunha galdrapa. (42) paxara 3 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. A paxara esa chúchalle todos os cartos. (43) pécora 2 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Todas as fillas lle saíron unhas pécoras. (44) pelella 5 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. É unha pelella, cada día vai cun home. (45) pendanga pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Pendanga, que pareces unha pendanga!
(46) puto, puta 3 pexorativo Muller sen moralidade que accede facilmente a manter relacións sexuais. Esa é unha puta que se envolve con calquera.
(47) zolada 5 pexorativo Muller que accede facilmente a manter relacións sexuais. Que lle queres a esa zolada!
Se neste grupo de voces recóllense distintas formas de denominar ás mulleres en función da súa vida sexual máis ou menos libre ou máis ou menos activa, nas culturas androcéntricas tamén se crearon multitude de formas para referirse ás mulleres maliciosas con connotación sexuais, e o galego presenta este mesmo patrón con voces como lagarta ou lurpia. Pese a que nestes exemplos sería sempre necesaria unha marca pragmática que indicase o seu uso despectivo, só no caso de lagarta o DRAG inclúe a marca “pexorativo”.
Dende logo, estas listaxes permite afirmar o carácter non só androcéntrico, senón sumamente inicuo no tratamento da sexualidade da muller na cultura galega, pois non se atopa na lingua a mesma variedade de formas para referirse despectivamente ao home que mantén relacións facilmente nin ao home malicioso con connotación tamén de apertura sexual. Pero, dende o punto de vista da técnica lexicográfica, as definicións aparecen correctamente marcadas como usos pexorativos e, aínda que podería abrirse un debate sobre a pertinencia de mantelas no lemario, a realidade de uso é a que prima. A marcación pragmática está ausente noutras voces deste grupo como fulana ou rameira, como se observa nos exemplos (48) e (49), aínda que si son despectivas no uso real, ao contrario que formas máis cultas como meretriz ou prostituta que son relativamente alleas ao uso popular como insulto. Estes casos si poderían entenderse coma exemplos de marcación deficiente, aínda que como se observou, resultan minoritarios.
(48) fulano, fulana 2 prostituta. Acompañábao unha fulana.
(49) rameira Muller que mantén relacións sexuais con alguén a cambio de diñeiro. Acusábana de rameira e queríana lapidar.
En canto ao segundo enunciado da definición, ademáis da presenza reseñable dalgún hiperónimo valorativo como “perversión” na definición de determinadas prácticas sexuais (necrofilia), interesa deterse nos aspectos propios da visibilización da muller. En canto a este aspecto, na redacción do 100% das definicións do DRAG empregase o masculino xenérico salvo nos casos en que a realidade á que se cinga o sentido sexa especificamente feminina. Poñamos un exemplo para que se comprenda mellor: na busca da palabra capitá (forma feminina de capitán) remítese ao lema con moción de xénero, e neste inclúense as diferentes acepcións redactadas en masculino (“oficial”, “xefe”). De feito, na acepción 3 defínese como “xefe dun equipo deportivo” e disponse inmediatamente un exemplo en feminino: “A capitá xogaba co número once”. A recomendación para evitar neste sentido a ocultación da muller na voz enunciadora sería abandonar o uso do masculino xenérico nas definicións e optar por palabras abarcadoras coma “persoa”. Neste caso, por exemplo, podería optarse por “persoa que lidera un equipo deportivo”. O mesmo acontece en infinidade de exemplos que poderían ter solucións sinxelas, como en festeiro, festeira (51), no que podería substituírse “que é amigo de divertirse” por “que lle gusta divertirse”. O feito de visibilizar á muller na textualización do lema si pode ser positivo, pero sempre acompañado dunha modificación da voz enunciadora no que concirne ao uso do masculino xenérico referencial. Certamente, a situación empeora cando tanto a definición coma o exemplo só visibilizan aos homes (50, 52, 53, 56, 57). Finalmente, tamén hai que sinalar que, nalgunhas ocasións, utilízase o hiperónimo “persoa” nas definicións, especialmente nos contornos, o cal favorece a visibilidade da muller. Para continuar co campo léxico escollido, é interesante ver neste sentido os exemplos (54) e (55).
sexismo do DRAG, obsérvase no corpus unha presenza asistemática que podería someterse a revisión nas actualizacións futuras.
(58) carne Relixión 4 Parte material do home, por oposición co espírito, inclinada ao sensual e á luxuria. Os pecados da carne. (59) ciencia Ciencias humanas As que teñen por obxecto de estudo o home e a sociedade nos seus distintos aspectos e manifestacións. A antropoloxía pertence ás ciencias humanas. (60) gnosticismo Doutrina filosófica e relixiosa que profesaban algunhas comunidades dos primeiros séculos do cristianismo, que crían na salvación do home pola vía do coñecemento. O principal centro do gnosticismo cristián do século II foi Alexandría.
(61) humano, humana 1 Relativo ou pertencente ao home. O corpo humano. 2 Que ten as características propias do home. Ser humano. Raza humana. (62) microcosmos O home, considerado como un pequeno Universo. (63) natureza 1 Conxunto de todas as cousas e forzas que compoñen o mundo físico, especialmente todo o que existe sen intervención do home e que forma o medio onde este e o resto dos seres viven. A natureza fornécenos do necesario para vivir. Vivir en contacto coa natureza. O home intenta dominar a natureza.
Finalmente, resulta obrigado referirse a multitude de artigos lexicográficos que nas súas definicións manifestan a natureza inicua da relación que a cultura e a lingua galegas estableceu entre homes e mulleres. A intervención lexicográfica con carácter inclusivo non pode afectar á veracidade do uso, pero si explicar mediante a correcta marcación o condicionamento pragmático dos significados ou visibilizar a todas as identidades de xénero por igual mediante a eliminación de palabras con pretensións xenéricas como home. Debe porse especial coidado na eliminación de aclaracións do significado que, lonxe de precisar o sentido contribúan a perpetuar imaxinarios obsoletos, como por exemplo a sengunda acepción de sedutor, sedutora onde aínda pódese ler “persoa que seduce a outra, en particular, o home que seduce unha muller”. Asimesmo, tamén debe coidarse o mantemento de entradas duplas en canto ao xénero nas que unha das acepcións monoxénero especialízase para un sexo en función da intuición ou prexuízos da persoa que redacta a definición. É o caso de modisto, modista (64) na que a entrada con moción remite a persoas creativas fronte á acepción monoxénero en feminino que fai referencia ás mulleres que confeccionan ou amañan roupa. O masculino adquire así prestixio, pois un modisto parece non poder ser a persoa que fai amaños na roupa, pese a que existe esa realidade. Este tipo de entradas tamén debe revisarse. Con todo, o DLE non mellora este panorama ao manter unha entrada exclusiva en masculino para modisto coa aclaración non pertinente nin veraz de que a roupa que elabora destínase “principalmente a mulleres”. Neste exemplo, tanto o DRAG como o DLE empregan estratexias semánticas que degradan ás mulleres: o primeiro a través de minimizar a labor da muller e o segundo a partir de representalas como persoas máis frívolas e consumistas, polo feito de capitalizar o destino da produción de moda. (64) modisto, modista (DRAG) 1 Persoa que crea modelos ou vestidos orixinais de alta costura. Un modisto galego de fama internacional. 2 substantivo feminino Muller que fai pezas de roupa ou as amaña. Leveille unha tea á modista para facer unha saia. Lévalle o pantalón á modista para que lle suba a basta. modista (DLE) 1. m. y f. Persona que se dedica a hacer prendas de vestir o a crear modelos de ropa, principalmente para mujer modisto (DLE) m. Hombre que se dedica a hacer prendas de vestir o a crear modelos de ropa, principalmente para mujer.
Finalmente, e aínda que quedan moitos aspectos da análise que necesariamente quedan fóra nesta ocasión por mor da dimensión do artigo, é preciso deterse nas textualizacións dos lemas como elementos a través dos que tamén se traslada ideoloxía sexista. En 2010, Hermida Gulías observaba tras a súa análise dalgúns dicionarios galegos publicados entre 2006 e 2009, que os exemplos visibilizaban nunha evidente maioría aos homes. Tras a nosa análise, pódese concluír igualmente que o DRAG recolle tamén unha ampla maioría de exemplos protagonizados por homes ou nos que se emplea o masculino xenérico, o que potencia dende este elemento do artigo lexicográfico a invisibilidade da muller e do seu rol activo. Os exemplos son múltiples, tanto dentro do noso corpus como no conxunto do diccionario. A busca avanzada parametrizada no recurso web da RAG permite, por exemplo, cuantificar os casos en que no texto do exemplo aparecen (sen ter en conta o rol) algunhas formas como rapaz/rapaza, home/muller, neno/nena, mozo/moza, señor/señora, meniño/meniña no conxunto do DRAG. Algúns dos resultados recóllense a seguir:
- Neno en 476 exemplos fronte a nena que aparece en 50 exemplos. - Home en 446 exemplos fronte a muller que aparece en 174 exemplos. -Rapaz en 378 exemplos fronte a rapaza que aparece en 77 exemplos. - Mozo en 113 exemplos fronte a moza que aparece en 66 exemplos. - Señor en 49 exemplos fronte a señora que aparece en 13 exemplos. - Meniño en 11 exemplos fronte a meniña que aparece en 3 exemplos.
(65) patriota Persoa que ama e serve a súa patria. Un bo patriota. (66) quebrantar 4 Abrir [algo] actuando con violencia sobre aquilo que o mantiña cerrado. Os ladróns quebrantaron a porta para entraren. (67) ruborizar 1 Facer que [a unha persoa] se lle poña a cara colorada avergonzándoa. Se miramos todos para ela, ruborizámola. (68) sensual 2 [Persoa] que busca todo aquilo que agrada ou causa pracer aos sentidos, en especial no aspecto sexual. Ela é moi sensual. (69) superdotado Que posúe calidades superiores ao normal, en particular no sentido intelectual. Un neno superdotado. Non obstante, a pesar de que en materia de xénero o DRAG precisa revisar os seus exemplos en canto a presenza maioritaria de varóns ou en canto aos roles asignados, si se percibe una intención progresista nas novas incorporacións. Como xa se mencionou ao tratar os neoloxismos referidos á
diversidade sexual e de xénero (3337), son ilustrativos desta intención en xeral progresista da RAG os novos exemplos que ilustran algunhas das novas entradas, como o caso do que contextualiza a terceira acepción de apoderar (introducida o 18 de xullo de 2018) : “ Educar apoderando as mulleres e as nenas é fundamental para construír unha sociedade igualitaria e xusta” (71). Tamén se observa esta mesma intención de visibilizar os moventos feministas noutras voces da familia léxica como apoderamento (70). En ningún destes dous casos o DLE presenta exemplo, polo que non é un instrumento que use para posicionarse, como parece ser no dicionario da RAG. (70) apoderamento Socioloxía Proceso polo cal unha persoa ou grupo social adquiren os medios para fortalecer o seu potencial en termos económicos, políticos ou sociais. Apoderamento feminino. (71) apoderar 3 Socioloxía Facer poderoso ou forte [un individuo ou grupo social desfavorecido]. Educar apoderando as mulleres e as nenas é fundamental para construír unha sociedade igualitaria e xusta.
4. C ONCLUSIÓNS
Unha vez admitida a realidade do dicionario como instrumento ideolóxico e aceptada a súa importancia na sociedade polo seu valor simbólico como aval normativo e case notarial, resulta necesario coñecer cal é a ideoloxía que os repertorios proxectan e como esta contribúe a perpetuar, combater ou impugnar determinadas construcións culturais da realidade. Neste artigo someteuse a análise o Dicionario da Real Academia Galega con fin de coñecer a repercusión da subxectividade na redacción dos seus artigos lexicográficos e así realizar unha diagnose do seu estado actual e propor algunhas recomendacións para a súa mellora en termos de neutralidade, de ser o caso. Tras a análise cualitativa e cuantitativa do corpus recollido e tras establecer a comparación co DLE da RAE e a ASALE, pódese concluír que o DRAG confórmase dende o punto de vista ideolóxico como un dicionario debedor da tradición e cultura nas que foi xestado, pero progresista e atento ao cambio social contemporáneo. Isto é, na temática relixiosa persiste a representación do catolicismo como forma de culto por defecto, con notable supremacía sobre as demais relixións en canto á súa visibilidade. Con todo, esta representación non vai acompañada dun tratamento desprezativo das restantes formas de culto, que están recollidas de forma aséptica e clara. Neste punto, recomendase un tratamento máis sistemático dos procesos de marcación temática xeral e específica co fin de paliar esta situación.
En materia política é onde se puido observar en maior medida o carácter progresista deste repertorio, cunha presentación allea ás ideoloxías conservadoras predominantes nas sociedades occidentais. O tratamento dos diferentes movementos e doutrinas políticas está feito con nautralidade, con baixa presenza de modalidades valorativa e epistémica de incerteza.
Finalmente, en canto ás cuestión de xénero, é preciso dividir as conclusións en tres grupos. (I) En primeiro lugar hai que referirse á visibilidade da muller que, tal e como amosa a análise, presenta avances en canto á busca por lema feminino no recurso web e ao feito de que o lemario recolla un número importante de lemas con moción de xénero; pero a presenza da muller continúa a ser subsidiaria con respecto ao home en canto que a lematización faise dende o masculino e a voz enunciadora adoita a ser tamén masculina polo uso do xenérico. Hermida Gulías (p. 111) concluía que observara “unha clara tendencia dos equipos redactores dos dicionarios por darlle visibilidade ás mulleres coa expresión da dualidade xenérica nos nomes que o permiten”. Neste sentido, en 2018 pódese afirmar que a intención da RAG neste punto continúa a tendencia, e incluso vai máis aló ao permitir esa busca directa pola forma feminina no seu recurso en liña. O problema, pois, non é tanto a visibilidade no que atinxe á lematización e ao tratamento da moción de xénero, senón en canto á definición e aos exemplos. No mesmo traballo, a autora concluía tamén que o uso de home para abranguer a todos os sexos estaba en decadencia, e nese punto si que hai que lamentar unha involución no DRAG, que persiste en manter este uso en contra das reivindicacións feitas dende diversos manuais de linguaxe inclusiva (Bringas López et al. 2012). Nos exemplos, a visibilidade da muller segue a ser moi inferior á dos homes, independentemente dos roles asociados. Recoméndase neste punto que o dicionario recolla máis exemplos onde as mulleres desempeñen roles activos e que se implementen as medidas da linguaxe inclusiva no proceso de redacción. (II) En segundo lugar está o tema xa non da visibilidade da muller, senón da súa representación. E, neste caso, o DRAG si coida, en xeral, a marcación pragmática das acepcións para identificar aqueles usos vivos, pero claramente desprezativos ou pexorativos. Por outra banda, é certo que este dicionario mantén no seu lemario usos xa algo obsoletos que ben podería eliminar polo seu contido ofensivo en canto ás mulleres, pero son casos residuais, moito máis limitados que nosotros diccionarios institucionais como o DLE (RAE e ASALE). A representación, pois, sexualizada, bioloxizada e cousificada da muller aínda é visible nalgunhas defincións, pero non de forma xeralizada nin maioritaria. É máis, as novas incorporacións amosan a intención por renovar esta representación da muller cara a unha imaxe máis acorde cos principios do feminismo. (3) En derradeiro lugar cómpre concluír que ocorre coa
representación da diversidade sexual e as identidades de xénero. Novamente obsérvase unha intención progresista na presentación equitativa e neutral de todas as identidades e opcións sexuais, a través de definicións con moi baixa presenza de modalidade valorativa e deóntica. O dicionario, salvo algunhas excepcións, non xulga nin discrimina, senón que se limita a proporcionar unha definición dos signos que codifican ás diferentes realidades da sociedade actual.
En definitiva, aínda que resulta innegable que o DRAG é froito dunha cultura concreta e do momento no que naceu, trátase dun repertorio vivo que soubo adaptarse aos diferentes momentos históricos e aos requirimentos que impuxo unha sociedade plural onde as minorías e grupos minorizados precisan ter visibilidade e unha representación non discriminatoria. Así, en certo sentido, o DRAG quere participar do proceso de emancipación destes grupos minorizados pola cultura dominante, e recorre á introdución de actualizacións e á creación orientada de textualizacións dos lemas que funcionen como coadxuvantes nese intento emancipador. Aínda que, como se recolle no apartado de resultados, son moitas as melloras que este repertorio lexicográfico debe implementar, especialmente en canto á visibilidade da muller e á presentación do catolicismo, esta obra reflicte un tratamento bastante ecuánime da realidade sen pasar pola utopía da desideoloxización.
benéfico, 110 bigamia 312
111 bígamo, bígama 313
112 blasfemia 314
113 blasfemo, blasfema 315
316 evanxeo mundo
facedora
147 carne 349 flaxelante omnipresente
valentía 148 cartomancia 350 flora
DLE= Real Academia Española e Asociación de Academias de la Lengua Española (2014): Diccionario de la Lengua Española, Madrid: Espasa.
DRAG (1990) = Instituto da Lingua Galega e Real Academia Galega (1990): Dicionario da lingua galega, ILGA/RAG. DRAG (1997) = Real Academia Galega (1997): Diccionario da Real Academia Galega. A Coruña / Vigo: Real Academia Galega / Xerais / Galaxia. Esparza Torres, Miguel Ángel (1999): "Notas sobre el Diccionario Nacional de Ramón Joaquín Domínguez", en Estudios de historiografía lingüística hispánica ofrecidos a HansJosef Niederehe. Vigo: Servicio de Publicaciones Universidade de Vigo, 3963.