Summary: Neste traballo tentarei mostrar a natureza sintáctica do xénero nos substantivos galegos. O xénero en galego non é un morfema ou un tipo de significado, senón unha categoría morfosintáctica inherente, cuxa función é establecer estruturas de concordancia. Este feito introduce o xénero na representación sintáctica das palabras e fai necesario consideralo unha categoría flexiva. É certo que nalgúns substantivos coma neno ~ nena ou lobo ~ loba, que denotan seres animados, existe unha ligazón produtiva entre a información de xénero e a información conceptual de sexo, e que estas ligazóns poderían ser introducidas por procesos de formación de palabras derivativos; porén, eu defendo a postura de que estes feitos non afectan á natureza basicamente sintáctica e flexiva da categoría. Para poder soster esta posición, analizarei o comportamento do xénero nos denominados procesos de neutralización do xénero, e mostrarei que tal neutralización é semántica, non sintáctica nin flexiva.

Sobre o lugar do xénero na gramática do galego

Galego, flexión, xénero, neutralización
Sumario 1. Introdución. 2. Marco teórico. 2. 1. A Hipótese de Separación. 2. 2. Léxico e gramática. 3. O lugar das propiedades morfosintácticas Masc e Fem na
© 2010 Estudos de Lingüística Galega 2, ISSN 1989578X Este traballo realizouse no seo do proxecto “Estudio dialectométrico de las variedades dialectales del gallego”, ﬁ nanciado polo Ministerio de Educación y Ciencia (HUM 2006 - 06907).
F. Dubert García
1. I NTRODUCIÓN
Nalgúns substantivos referidos a seres animados pode establecerse unha relación clara entre xénero e sexo; tamén existe en moitos destes substantivos unha certa regularidade entre o xénero/sexo e a expresión formal. Estas relacións escurecen, ó meu xuízo, a función principal do xénero no galego e, polo tanto, o establecemento da súa natureza principal, que é a que lle dá unidade a unha categoría asociada a diversos contidos conceptuais ou a ningún, e asociada a diversas expresións formais ou a ningunha.
En de ﬁ nitiva, o feito de que se prime o estudo dos problemas concretos que o xénero levanta nun grupo moi concreto de palabras (maioritariamente, as palabras referidas a algúns seres animados sexuados) conduce a que se organice a explicación e reflexión sobre o status do xénero a partir deste grupo concreto de palabras: unha explicación e unha reflexión construída e organizada sobre a excepción, máis ca sobre a regra. Pretendo, polo tanto, reflexionar sobre o máis obvio: a función constante do xénero e, polo tanto, o seu status básico na gramática; creo que só tendo en conta cal é o papel real do xénero na gramática se poden dar os pasos seguintes: a relación entre xénero e os contidos conceptuais, dun lado, e a análise morfolóxica da expresión do xénero. Para isto, primeiro presento o meu marco teórico (§ 2); a seguir, reflexiono sobre o lugar que o xénero ocupa na gramática do galego (§ 3); despois, medito sobre as relacións entre a información sintáctica de xénero e a semántica de sexo nalgúns substantivos referidos a seres animados (§ 4); acto seguido, abordo o valor explicativo da chamada neutralización de xénero á hora de ilustrar a miña posición (§ 5); acabo indicando unhas breves conclusións (§ 6).
En todo caso, este traballo pretende abordar algunhas cuestións que considero previas a unha análise do fenómeno do xénero en galego.
2. M ARCO TEÓRICO
2.1. A Hipótese de Separación
O marco teórico en que me inspiro é a Hipótese de Separación (doravante HS; véxase Beard 1987). Este marco distingue morfemas e lexemas: só os lexemas son verdadeiros signos, unidades que achegan a un tempo información sintáctica, conceptual e fonolóxica; os morfemas son formantes fonolóxicos carentes de signi ﬁ cado e función sintáctica. Beard de ﬁ ne lexema e morfema nos seguintes termos 1 :
Assume lexeme L, a mutually implied triplet, P, F, R, where P = a prespeci ﬁ ed nonnull phonological matrix, F = a feature inventory specifying lexical and sintactic categories, and R = all knowledge of projected world reference associated with P. […] A morpheme, M, is a(ny) modi ﬁ cation of P (Beard 1987 : 31).
Polo tanto, un lexema para Beard é unha entidade similar a unha forma de palabra, un elemento que contén unha representación fonolóxica, outra sintáctica e outra conceptual. O elemento teórico máis destacado da HS é que as regras de derivación e de flexión, coñecidas como regras léxicas, afectan directamente o nivel de representación conceptual e o nivel de representación sintáctica; os morfemas, cadeas de fonemas, non teñen en por si poder flexivo ou derivativo e só serven para representar os resultados das regras léxicas. Os morfemas deixan de considerarse signos mínimos e carecen de signi ﬁ cado ou función constantes, pois un e outra dependen do contexto: é a palabra enteira, o lexema, quen transmite o signi ﬁ cado
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego completo; son as regras léxicas as que dan función e signi ﬁ cado a un morfema nun contexto concreto. En palabras de Aronoff: The morpheme is not the basic unit of language and […] morphology and syntax are not one and the same. Morphology is not a matter of concatenation of morphemes in a lexemebased morphology but rather the complex process by which abstrac morphosyntactic representations are realized morphophonologically (Aronoff 1994 : 9).
A versión da HS que manexarei aquíestá tinxida polas ideas de Jackendoff (2002) e Culicover e Jackendoff (2005). A gramática consta de tres compoñentes xerativas: a conceptual, a sintáctica e a fonolóxica. Cada unha destas compoñentes dá orixe, dun lado, ás súas propias representacións e, doutro, a representacións que resultan das relacións que se establecen entre as tres compoñentes. O lexicón é resultado dunha interface entre as compoñentes conceptual, sintáctica e fonolóxica. Unha representación completa da estrutura dunha forma de palabra debe conter información dos tres niveis. Unha diferenza entre a HS tal e como a presenta Beard e a teoría que aquímanexo é que ningunha das compoñentes teñen precedencia sobre as outras: tódalas estruturas actúan e se xeran á vez, de modo que non se produce primeiro unha modi ﬁ cación no nivel conceptual, ou no sintáctico ou no fonolóxico que teña repercusións posteriores nos outros niveis. Deste xeito, non se pode dicir que a engádega dun su ﬁ xo /xyz/ produza un cambio na representación conceptual ou sintáctica, nin que un cambio na representación sintáctica produza modi ﬁ cacións en calquera das outras dúas. Do mesmo xeito, non existe un tipo de representación autónoma conformada só pola representación conceptual e a representación sintáctica; o que existen son representacións fonolóxicas, sintácticas e conceptuais, todas ligadas entre si (véxase Culicover e Jackendoff, 2005 : 158 - 163).
A morfoloxía flexiva xorde da interacción entre as propiedades morfosintácticas e a fonoloxía, pois a presenza de determinadas propiedades morfosintácticas determinando unha categoría léxica acostuma a estar correlacionada con diferentes tipos de estruturas fonolóxicas nas formas de palabra. As propiedades morfosintácticas non constitúen signi ﬁ cados gramaticais, non son o signi ﬁ cado gramatical do verbo nin do lexema verbal, senón que colaboran, xunto coa fonoloxía, na expoñencia de elementos conceptuais. Polo tanto, as propiedades morfosintácticas, elementos da mesma natureza sintáctica cá etiqueta V, manteñen tamén relacións de interface co mundo do signi ﬁ cado. En (1 a) mostro unha representación parcial da estrutura da forma verbal serán na oración As eleccións serán mañá e en (1 b) a representación correspondente a serán na oración Agora serán as sete da tarde :
Como se ve, nada cambia nas representacións sintáctica e fonolóxica da palabra; só cambia a representación conceptual. Isto demostra un certo nivel de independencia entre as propiedades morfosintácticas e as propiedades conceptuais e unha maior ligazón entre as propiedades morfosintácticas e os expoñentes morfolóxicos; e demostra que as relacións entre os niveis de representación se poden producir de diferentes xeitos. Este é un punto importante: a teoría non precisa que se dea isomor ﬁ smo entre os diferentes niveis de representación, xa que permite, poño por caso, que unha estrutura conceptual estea asociada a varias estruturas sintácticas. Pensemos, por exemplo, na oración quero ir fronte a quere que vaias. No primeiro caso, os actantes dos predicados querer e ir son o mesmo, o predicado ir aparece en in ﬁ nitivo, F. Dubert García sen suxeito expreso e sen ningún tipo de propiedades morfosintácticas de número, persoa, modo (a non ser Inf) ou tempo… No segundo caso, os actantes dos predicados querer e ir son distintos; o verbo ir vai precedido dunha conxunción completiva que e determinado con propiedades de modo, tempo, número e persoa. Unha determinada representación sintáctica determina a forma fonolóxica; e é o feito de compartir ou non actante (información conceptual) o que determina unha forma de representación sintáctica ou outra. A seguir quero defender e ilustrar esta proposta teórica.
2.2. Léxico e gramática
Como xa sinalei, na tradición gramatical galega é habitual manter unha división forte e clara entre o léxico e a gramática. Esta división, con todo, non é tan clara como adoita pensarse, pois o léxico recolle unha importante cantidade de información gramatical. Aronoff (1994 : 22) de ﬁ ne seguindo a tradición bloom ﬁ eldiana o lexicón como “the list of all idiosyncratic signs, regardless of their category or complexity”. Como veremos, as idiosincrasias non son só as que xorden ó relacionarmos un signi ﬁ cado e un signi ﬁ cante (o que se denomina a arbitrariedade do signo lingüístico), senón tamén os elementos fonolóxicos, sintácticos ou conceptuais imprevisibles nun determinado contexto e que deben aparecer especi ﬁ cados nunha determinada entrada léxica. De feito, Culicover e Jackendoff consideran que debe ﬁ gurar no lexicón todo aquilo que non é explicable mediante regras completamente produtivas: “In our view, what the lexicon should not include is material that can be freely constructed online through fully productive rules” (2005, p. 188). Isto permítenos a ﬁ rmar que o léxico está preñado de información gramatical.A imbricación entre léxico e gramática apréciase ben nun verbo coma ver, de conxugación irregular, i.e., con formas de palabra imprevisibles a partir das propiedades morfosintácticas que determinan o verbo: ver presenta un tema /be ʃ / na P 1 Sing Ind Pres e en todo o Subx Pres (vexo, vexa, vexas); /be/ nas restantes formas do Ind Pres, no Inf, no Xer (ves, ve, vemos, ver, vendo); /bi/ no Ind Pret (vin, viches), CoPret (vía, vías), AntPret (vira, viras) e Subx Pret (vise, vises); e /bis/ no Part (visto). Todas estas particularidades formais deben estar lexicamente codi ﬁ cadas, pois afectan a palabra ver e non, por exemplo, ler, ser, ter, crer, beber. De feito, é posible que haxa que pensar que o complexo {‘ver’ V} conta con todos estes temas almacenados no lexicón, de modo que:
(2) se {‘ver’ V[P 1 Sing Ind Pres] ou V[Subx Pres]}, logo /be ʃ /} se {‘ver’ V[AntPret] ou V[Ind Pret] ou V[Subx Pret] ou V[CoPret]}, logo /bi/} 3 se {‘ver’ V[Part]}, logo /bis/} se {‘ver’ V[no resto]}, logo /be/} Todas estas representacións mesturan, como vemos, información conceptual (‘ver’), sintaxe (a etiqueta V e as propiedades morfosintácticas) e fonoloxía (/be ʃ /, /bi/, /bis/, /be/). De acordo coas de ﬁ nicións de lexicón que ofrecín arriba, é lóxico supor que todos estes temas estean listados no lexicón relacionados a través dalgún tipo de regra de redundancia léxica que dea orixe á entrada léxica que mostro en (3): (3) representación conceptual: ‘ver’n representación sintáctica: Vn representación fonolóxica: /be ʃ /n, /bi/n, /bis/n, /be/n
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego
En (3) presento a estrutura da entrada léxica de ver que contén información sobre a representación conceptual (escrita entre comiñas simples), a representación sintáctica (escrita abreviada con inicial maiúscula) e a representación fonolóxica (en transcrición fonémica). O subíndice que comparten osítems en cada nivel de representación indica que a entrada léxica se constitúe ó cruzárense os tres tipos de información. Tamén debe estar almacenada a información das condicións que sinalei en (2), de modo que a representación /be ʃ / debe aparecer ligada dalgún modo a ‘ver’, a V, e a [P 1 Sing Ind Pres]. En (4) propoño un sistema de representar esta relación:
(4) ‘ver’ [V [P 1 Sing Ind Pres] ou [Sub Pres]] /be ʃ / Como vemos en (4), o tema /be ʃ / está asociado tanto a ‘ver’ na representación conceptual coma a V e a [P 1 Sing Ind Pres] ou [Sub Pres] na representación sintáctica. Non ﬁ gura información conceptual sobre o modo e o tempo porque esta se adquire no contexto 4 ; a irregularidade de ver é só fonolóxica.
A fronteira pouco nítida entre léxico e gramática tamén aparece se nos centramos nas relacións que establecen a representación conceptual e a sintáctica. Debido ó seu signi ﬁ cado, o concepto ‘comer’ presenta un marco predicativo que esixe un axente e un tema: alguén come algo ; estes papeis semánticos relaciónanse con unidades sintácticas que, no caso de comer, son FNs seleccionadas polo marco de subcategorización da etiqueta V: unha FN relacionada co papel axente e outra FN relacionada co papel tema. Outros verbos, cunha estrutura conceptual semellante, un axente e un tema, rexen estruturas sintácticas distintas: consistir asocia o tema cunha FPrep introducida por en, consiste niso.
Estes feitos ilustran a di ﬁ cultade de trazar unha fronteira nidia entre o léxico e a gramática: o léxico, incluso cando este termo se re ﬁ re só ó nivel conceptual, está preñado de gramática. Isto verase máis claro no estudo do xénero en que, como veremos, é unha propiedade sintáctica dos substantivos que, a través de relacións de interface, pode ser parasitada pola compoñente conceptual.
3. O LUGAR DAS PROPIEDADES MORFOSINTÁCTICAS M ASC E F EM NA
GRAMÁTICA
Non é ningunha novidade a ﬁ rmar que tódolos substantivos galegos teñen obrigatoriamente un xénero; incluso as palabras tomadas doutros idiomas (o karaoke, o karate, a Gestalt) son adaptadas ó galego axuntándolles un xénero, aínda que, coma nos préstamos tomados do inglés (o windsurf, o PC, o rock), sexan substantivos que carecen desta categoría na lingua orixinaria. Nas descricións habituais 5 indícase que nalgúns substantivos referidos a seres sexuados masculino signi ﬁ ca ‘macho’ en home, neno ou muradán, e feminino signi ﬁ ca ‘femia’ en muller, nena e muradá. Porén, consideremos detidamente que signi ﬁ ca a expresión
“masculino signi ﬁ ca ‘macho’ en neno ; feminino signi ﬁ ca ‘femia’ en nena ” ou a expresión non completamente semellante de Vieira (2003 : 929): “Quando associado a un nome animado, o masculino refere geralmente uma entidade de sexo masculino [...], e o feminino refere uma entidade de sexo feminino”. Se masculino e feminino signi ﬁ can ou referem algo, cabe preguntar: ¿é masculino un signi ﬁ cante? Tomemos outra vez a palabra neno : ¿é nela masculino un signi ﬁ cante con respecto a ‘macho’?, e ¿é masculino un signi ﬁ cado con respecto a -/o/? De feito, masculino e feminino veñen sendo considerados signi ﬁ cados gramaticais na nosa tradición lingüística, oposto a ‘neno’, que vén sendo considerado signi ﬁ cado léxico. Deste modo, a expresión o neno tería como signi ﬁ cados léxicos ‘ser humano inmaturo’ + ‘macho’ e ‘masculino’ como signi ﬁ cado gramatical; a expresión o carro tería só o signi ﬁ cado léxico ‘carro’ e o signi ﬁ cado gramatical ‘masculino’. A miña resposta será que masculino debe ser considerado un contido sintáctico e ‘macho’ un contido conceptual ou semántico ; polo tanto, se masculino é un contido sintáctico, o morfo /o/ de neno pódese relacionar con dous contidos : o sintáctico masculino e o conceptual macho. Isto sitúa o xénero completamente fóra do mundo do signi ﬁ cado e sitúao, como veremos, no mesmo lugar ca entidades coma substantivo, frase nominal ou suxeito.
A razón desta proposta non é nova e aparece en calquera gramática: o xénero, en tanto que categoría morfosintáctica relacionada coa concordancia, permite marcar que elementos constitúen unha determinada unidade sintáctica, por exemplo, a extensión dunha FN. Ese é o seu cometido principal e mantense sempre : masculino é o único elemento constante nunha lista formada por substantivos coma home, neno, mullerón, cancelo, machado, queixo, día, papel e pardal. Todos e cada un destes substantivos seleccionan determinantes e modi ﬁ cadores flexionados para o masculino: un home inmenso, un neno inmenso, un mullerón inmenso... O mesmo vale para feminino nunha listaxe coma muller, nena, machada, queixa e dor. Estes feitos mostran que as propiedades morfosintácticas masculino e feminino son entidades cunha natureza primariamente sintáctica: serven sempre para crear relacións de concordancia, que nunca deixan de producirse 6. Dadas as convencións que sigo, en tanto que etiquetas sintácticas, deben escribirse sempre abreviadas con inicial maiúscula: masculino como Masc e feminino como Fem. E, como xa sinalei, entanto que etiquetas sintácticas, son propiedades que determinan outras etiquetas sintácticas, tales coma Subs, Adx, Pron… e non entidades conceptuais tales coma ‘ser humano’, ‘macho’, ‘femia’.
O feito de que o xénero veña lexicamente determinado, i.e., que palabras coma fonte, casa, dor teñan xénero Fem mentres que palabras coma leite, mullerón, mar teñan xénero Masc, non é impedimento para que estas propiedades sexan consideradas sintácticas: o léxico encapsula moita información sintáctica, como, para empezar, a información sobre a clase de palabra. Tampouco o feito de que ás veces, nalgúns elementos (non en todos) dunha clase semántica, poidamos correlacionar unha propiedade de xénero cun valor conceptual (Masc con ‘macho’ e Fem con ‘femia’) impide a consideración das propiedades morfosintácticas como entidades eminentemente sintácticas. En primeiro lugar, a concordancia non se produce ás veces, senón sempre; en segundo lugar, que un elemento conceptual teña unha relación estreita con outro elemento sintáctico non signi ﬁ ca que para delimitar ou de ﬁ nir o segundo teñamos que ter en conta o primeiro: ‘axente’, propiedade conceptual, acostuma a relacionarse con Sux, ‘tema’ con CD, e non por iso dicimos que Sux ou CD sexan propiedades conceptuais nin que cumpra describilas desde un punto de vista conceptual.
Anderson (1988 : 167 - 168 ; 1992 : 82 - 83 ; en Stump 1998 : 21 - 26 aparece unha clasi ﬁ cación similar) sinala que as propiedades morfosintácticas poden agruparse en catro categorías difeSobre o lugar do xénero na gramática do galego rentes: a) propiedades de con ﬁ guración, que son asignadas en función da estrutura sintáctica superior en que unha palabra A se integra: en latín, un substantivo que ocupe a posición núcleo da FN suxeito dunha oración terá a propiedade Nominativo e un substantivo que ocupe a posición de núcleo da FN complemento dunha FV terá a propiedade Acusativo; b) propiedades de concordancia, que se lle asignan a unha palabra A en referencia ás propiedades doutra palabra B situada dentro da mesma estrutura sintáctica: un adxectivo (A) que funcione de modi ﬁ cador dun substantivo (B) dentro dunha FN concordará en xénero e número; c) propiedades de frase, que se asignan ós dominios das frases e que se realizan dentro dunha das palabras que aparecen nesa proxección: as propiedades Ind Pret en comín queixo permiten inserir este verbo nunha oración principal; e d) propiedades inherentes, que son características predeterminadas nunha entrada léxica concreta e que deben ser accesibles ás regras de concordancia. Precisamente, Masc e Fem nos substantivos son propiedades deste último tipo. Mentres que as propiedades de con ﬁ guración, de concordancia e de frase só poden aparecer en contextos sintácticos concretos e non ﬁ guran na representación léxica básica, as propiedades inherentes forman parte da información impredicible que constitúe a entrada léxica, polo que están lexicamente determinadas. Son ademais de natureza sintáctica pois deben ser vistas pola sintaxe, xa que son disparadoras das regras sintácticas de concordancia. Segundo a proposta de Anderson (1988 e 1992), este feito de que a flexión de xénero sexa relevante para a sintaxe pon de manifesto que a categoría morfosintáctica xénero debe ser considerada flexiva e non derivativa. Unha idea importante que me gustaría reter agora é que, neste marco, unha propiedade morfosintáctica inherente é considerada flexiva pola función sintáctica que realiza e non porque sexa adquirida en ningún proceso flexivo previo nin porque remita a un
contido conceptual.
Polo tanto, neste estudo as propiedades morfosintácticas Masc e Fem son consideradas elementos lingüísticos de natureza sintáctica que se localizan no ámbito da palabra e que se sitúan no plano da flexión, sen que por isto último teñan que ser necesariamente adxudicadas por un proceso calquera que modi ﬁ que unha entrada léxica preexistente non especi ﬁ cada en canto ó xénero. En tanto que elementos sintácticos, serven, dun lado, para marcar relacións sintácticas entre palabras. Doutro lado, o feito de que Masc e Fem sexan entidades de natureza sintáctica signi ﬁ ca tamén que deben adxudicarse a outras unidades que sexan da mesma natureza, o que implica que as propiedades están subordinadas a etiquetas sintácticas do tipo Subs, Adx, Pron. Podemos representar a natureza sintáctica das propiedades por medio dunha fórmula como [Subs [Masc]], que quere indicar que un Subs posúe a propiedade morfosintáctica Masc. Se levamos este último postulado ata as súas últimas consecuencias, cumprirá sinalar que Masc e Fem son trazos que se vencellan á etiqueta Subs e non forman parte de ningún tipo de signi ﬁ cado. Desta maneira, Masc nas unidades sintácticas Subs indica un tipo de esixencia combinatoria, de concordancia, que outras unidades sintacticamente relacionadas coa unidade Subst deben cumprir. O feito de que en galego os substantivos teñan unha propiedade Masc ou Fem signi ﬁ ca que os adxectivos e os determinantes relacionados con estes substantivos deben levar tamén esta propiedade, i.e., deben concordar en xénero:
(5) a) O neno feo d) A nena fea b) O sal gordo e) A cor vermella c) Un camarada socialista f) Unha camarada socialista As frases nominais de (5 a, b, c) móstrannos como as unidades [Subst [Masc, Sing]] neno, sal e camarada impoñen a súa concordancia a determinantes e adxectivos, con independencia de: a) se a propiedade Masc pode ser vinculada a algún tipo de expoñente na forma de palabra (neno en 5 a fronte a nena en 5 d) ou non se pode establecer tal vinculación (sal en 5 b fronte cor en 5 e); e b) se a propiedade se pode vencellar dalgún xeito a un contido tipo ‘macho/femia’ (coma en neno en 5 a e nena en 5 d) ou non (coma sal en 5 b e cor en 5 e).
Por outra parte, que a propiedade morfosintáctica xénero sexa inherente ós substantivos e que unha entrada léxica coma leite seleccione Masc e outra entrada léxica coma fonte seleccione Fem, sen máis condicionamento ca ser esa entrada léxica e non outra, introduce o xénero no léxico, o que non signi ﬁ ca que torne esta categoría en derivacional, pois xa sabemos doutras particularidades sintácticas das entradas léxicas (a clase de palabra, rexer tal preposición, ter tal marco de subcategorización), que non deixan de ser sintácticas por vir lexicamente condicionadas, e que o lexicón é o listado de formas imprevisibles.
Polo tanto, unha diferenza fundamental entre, digamos, Masc en sal e P 1 Sing Ind Pret en comín é que a propiedade de xénero no substantivo non se recibe por ningunha regra, senón que forma parte da entrada léxica {‘sal’ [Subs[Masc]] /sal/}, está lexicamente determinada, mentres para o verbo comín podemos pensar nunha base {‘comer’ V /kome/}, non especi ﬁ cada para ningunha propiedade morfosintáctica, que recibe as propiedades en virtude dun contexto sintáctico. O xénero nos substantivos é inherente; o modo, tempo, número e persoa dos verbos non. Digo que o contexto é sintáctico porque é unha determinada posición sintáctica a que permite a aparición das propiedades morfosintácticas de tempo: só aparecen formas coma comín, como ou comerei nas posicións sintácticas que poden ocupar estas formas verbais: unha FV dunha oración principal (comín carne) ou dunha subordinada introducida por conxunción (dixo que comín carne), pero non unha FV, por exemplo, que aparece como constituínte inmediato no interior dunha FPrep (despois de comer carne). Só des que o verbo está nunha posición sintáctica pode cargar coas propiedades permitidas nesa posición. Creo que, de feito, esta concepción concorda coa de Lagares (2003 : 28 - 30) e mesmo explicita formalmente mellor a súa de ﬁ nición de morfema de xénero (no meu caso, propiedade) que non se debe confundir cos morfes en que se realiza nin co posible contido semántico que axude a vehicular nos substantivos caracterizados como [+animado]. 4. A S RELACIÓNS DE ‘ MACHO ’ ~ ‘ FEMIA ’ CON M ASC ~ F EM
É fácil a ﬁ rmar que mar, sal, sangue, fonte teñan un xénero inherente, seleccionado lexicamente: de feito, non cabe outra posibilidade. Porén, en parellas coma neno ~ nena ou conde ~ condesa resulta máis difícil manter esta a ﬁ rmación. Dun lado, parece existir unha correlación clara entre xénero e sexo, de modo que Masc aparece asociado a ‘macho’ e Fem a ‘femia’; aínda que esta a ﬁ rmación vale tamén para parellas coma home ~ muller ou boi ~ vaca. Doutro lado, existe unha relación fonolóxica e conceptual clara entre neno e nena, conde e condesa, mentres que entre boi e vaca ou entre home e muller só existe unha relación conceptual. Estes dous feitos poden loxicamente movernos a pensar que, dalgún xeito, neno e nena poden ser obtidos a partir dunha entrada léxica básica, constituída pola raíz /nen/, unha base léxica sen especi ﬁ cación de sexo e unha base sintáctica sen especi ﬁ cación de xénero. En (6) represento esta relación:
Polo tanto, podería pensarse que existe un proceso que introduce os elementos que faltan nos diferentes niveis de representación. Precisamente porque esta situación se produce
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego só cun grupo dos substantivos da clase [+animado], porque se produce por meo de diversos medios formais (pensemos en irmán ~ irmá, paspán ~ paspana, ladrón ~ ladroa, conde ~ condesa, emperador ~ emperatriz, director ~ directora, galo ~ galiña) e porque ten repercusións conceptuais, existe a dúbida de se estamos ante un proceso flexivo ou derivativo. De feito, se se desen procesos coma os de resumidos en (6), creo que habería que consideralos primariamente derivativos e non flexivos (véxase Booj 1994, quen tamén a ﬁ rma este tipo de propiedades inherentes que teñen algo de derivativo).
Asípor exemplo, Lagares (2001 : 180) a ﬁ rma que nestes casos “o morfema de xénero expresa diferencia de sexo, mudando por tanto o signi ﬁ cado conceptual dos substantivos, o cal semella aproximar esta categoría da morfoloxía derivacional”. Pero para Lagares esta consideración derivacional da adxunción de xénero nesta clase de substantivos é problemática pola “imposibilidade de establecer cál é o termo primario de onde parte a derivación. Isto é, en qué dirección se realiza o proceso, pois non é posíbel a ﬁ rmar que o feminino se deriva do masculino” (p. 181 ; véxase tamén 2003 : 39). Ora ben, esta di ﬁ cultade é só aparente, pois como acabo de sinalar, sería máis correcto partir dunha forma subespeci ﬁ cada coma a de (6) que recibe na derivación as súas especi ﬁ cacións conceptual, sintáctica e fonolóxica. Polo tanto, a dirección da derivación iría de subespeci ﬁ cación a especi ﬁ cación.
A mesma obxección presenta para aqueles substantivos que remiten a obxectos con diferenzas de tamaño, do tipo espeto vs. espeta, barazo vs. baraza. Porén, se tamén aquíhoubese un proceso, este debería ser derivativo; e podería tamén partirse dunha forma subespeci ﬁ cada. Con todo, debería chamarnos a atención que o masculino exprese nuns casos menor tamaño (vasoiro) e noutros tamaño maior (barazo); do mesmo xeito, que o feminino unhas veces se asocie a tamaño menor (espeta) e outras a a tamaño maior (chouriza). Isto fai imprevisible a asociación dun xénero a un tamaño e parece invalidar a ligazón biun ívoca entre un xénero concreto e un tamaño concreto. Máis aínda, como sinalan Álvarez / Xove (2002 : 398), que pre ﬁ ren situar as diferenzas que xebran estes substantivos no ámbito da derivación: A relación entre os membros destes pares sepárase tamén da que existe entre os membros da categoría de xénero pola ausencia de membro extensivo e membro intensivo da oposición e pola súa diferente morfoloxía, pois non hai substantivos sincréticos e a morfoloxía redúcese case exclusivamente ós morfos |o| e |a|. As clases de xénero masc. e fem. funcionan, xunto coas vocais |o| e |a|, como marcas de derivación duns subst. que se diferencian por trazos semánticos de tipo cuantitativo 7.
onde V está por /o/ ou /a/, e que pode referirse a un home, Luís traballa de químico, ou a unha muller, María traballa de química. Creo que nestes casos é máis fácil falar de conversión (ou se se quere, de morfo Ø) e unha posterior flexión de xénero da unidade resultante. En consecuencia, para Lagares (2003 : 39):
O morfema de xénero ten, cando proporciona ao nome un signi ﬁ cado lexical determinado, un carácter mixto; pois nestes casos, sen perder o seu signi ﬁ cado gramatical, que lle permite establecer relacións de concordancia, pode actuar tamén como un su ﬁ xo derivacional.
Aqu í, convén sinalalo claramente, insístese outra vez no carácter su ﬁ xal do xénero e na súa consideración de morfema que se engade, de modo que cambia algo, mostrando unha prioridade ou anterioridade formal sobre a semántica; no meu modelo descritivo, non existe tal precedencia: a información sobre xénero e sexo coexisten sempre e ningunha antecede á outra.Pola súa parte Alina Villalva (2000 : 212) considera “a flexão é um processo obrigatório e sistemático, que afecta de um mesmo modo, todas as formas pertencentes a uma dada categoria sintáctica”. Tendo isto presente, para ela o xénero non é unha propiedade flexiva do portugués (nin o sería do galego) precisamente porque é un proceso que non afecta por igual a tódolos substantivos, fronte ó que sucede co número, que é unha categoría morfosintáctica que afecta, practicamente, a tódolos substantivos:
Os contrastes de género não afectam a totalidade dos adjectivos (cf. leve, apreciável), nem a totalidade dos nomes (cf. pente, criança), ou seja, não são obrigatórios e a sua realização não é sistemática.
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego proceso), pero esa particularidade non se re ﬁ re ó xénero en si e á súa función principal (que sempre cumpre en tódolos substantivos: a concordancia), senón a como se comporta nalgúns substantivos, como se adquire ou por que está presente noutros.
No que se re ﬁ re á segunda di ﬁ cultade, a asistematicidade formal, Álvarez / Regueira / Monteagudo (1986 : 64), Villalva (2000 : 219) e Lagares (2000, 2001) falan de morfos derivativos para indicar o xénero en palabras coma galiña, condesa... Con todo, unha cousa é usar para a flexión un su ﬁ xo habitualmente caracterizado como derivativo porque se usa fundamentalmente en procesos derivativos e outra moi distinta considerar que a inserción de xénero sexa un proceso derivativo porque para este ﬁ n se usa un destes su ﬁ xos: isto é confundir a flexión e os medios empregados para marcala. No primeiro caso, derivativo é unha etiqueta que se aplica a un su ﬁ xo; no segundo, derivativo é un proceso que se aplica a adxunción de xénero, información sexual e o proceso morfofonolóxico estrito. Neste sentido, Villalva a ﬁ rma que “alguns contrastes de género são realizados por composição. Este é um processo frequente no domínio dos chamados nomes epicenos” (p. 230), referíndose a casos coma abutre macho vs. abutre fêmea. Porén, o que realmente comprobamos nestes casos non é flexión de xénero (información sintáctica), senón un xeito de indicar o sexo (información conceptual) por medio dun proceso de composición. Quizais haxa un conflito entre o “género gramatical e o sexo da entidade referida”, pero, desde un punto de vista sintáctico (gramatical, se se quere) águia macho é tan feminino coma águia, pois ámbalas dúas palabras requiren concordancia feminina (a águia e a águia macho); como a autora sinala, o composto, que é endocéntrico, herda o xénero do núcleo, e isto explica que macho en águia macho ou cobra macho tampouco concorden en número co núcleo do composto nin cos elementos da FN en que se integra o composto: as aguias macho son máis pequenas cás aguias femia ; as propiedades morfosintácticas de macho non están operativas no composto. É o núcleo do composto quen impón a súa concordancia, tanto de xénero coma de número.
Neste mesmo sentido, as formacións a muller policía vs. o policía ou a muller soldado vs. o soldado, que Ambadiang (1999 : 4854) considera “con expresión formal de la oposición de género en los nombres animados” e polo tanto aparentemente relacionadas por flexión, non deben considerarse distintas, como el fai, de aguia macho. Desde un punto de vista morfolóxico, seguimos estando ante un composto endocéntrico en que muller é o núcleo, polo que impón o seu xénero; a súa formación é idéntica á de neno soldado ou, no feminino, á de nena soldado.
En todo caso, tanto a proposta de Lagares coma a de Villalva presentan, desde o meu punto de vista, un problema ó centrar o seu interese máis en como se introduce o xénero ou como se expresa, e ó organizar a clasi ﬁ cación do xénero desde esta perspectiva. No caso de Lagares, lévao a dividir a natureza unitaria do xénero en categorías diversas: nuns casos, o xénero resulta flexivo, noutros derivativo; nunha categoría de natureza unitaria que aparece en todos e cada un dos substantivos e en todos opera cos mesmos resultados disparando procesos de concordancia (eis as razóns da unidade da categoría) resulta incluída en dous polos morfolóxicos distintos. En canto á proposta de Villalva, alén dos problemas sinalados, levanta outro máis: deixa o xénero nunha especie de limbo, pois pasa de ser unha categoría morfosintáctica flexiva a ser “uma categoria morfosintáctica cuja especi ﬁ cação é lexicalmente determinada ou resultante da intervenção de um proceso morfológico nãoflexional”; en todo caso, un proceso morfolóxico inde ﬁ nido. Deste xeito, para explicar o xénero precisa tomar un novo tipo de categoría, i.e., crear un novo tipo de unidade teórica, o que supón un encarecemento innecesario da teoría. Máis aínda, unha categoría que se comporta do modo unitario que acabo de describir (afecta a tódolos substantivos e dispara procesos de concordancia) pasa a ser xebrada en flexiva nos substantivos animados do tipo neno ~ nena e unha propiedade non flexiva, confundindo o xeito en que se adquire unha categoría coa función que realiza.
Na visión que eu defendo, o xénero é unha categoría morfosintáctica flexiva simplemente porque dispara procesos de concordancia, considerados sintácticos, aínda que non se reciba por medio de ningún proceso e estea almacenada desde o principio na entrada léxica, do mesmo xeito que está almacenada desde o principio outra información sintáctica, coma a categoría sintáctica Subs, ou a representación fonolóxica /ma ɾ /. De feito, o xénero é parte da información sintáctica que cargan as entradas léxicas dos substantivos. Polo tanto, aínda que en mar non hai un proceso de flexión (entendendo por tal a introdución dunha propiedade morfosintáctica antes ausente), é unha entrada léxica flexionada, pois contén unha categoría flexiva inherente.
Nos substantivos animados con contraste de xénero, do tipo neno ~ nena, a propiedade morfosintáctica de xénero podería deixar de ser considerada inherente ó substantivo (unha visión contraria aparece en Matthews 1991) e atribuírse a súa presenza a un proceso de adxunción: dado ‘ser humano inmaturo’, se ‘macho’, logo {[Subs[Masc]] /neno/}; se ‘femia’, logo {[Subs[Fem]] /nena/}. Este tipo de adxunción é diferente á de Ind ou Pres nos verbos: mentres que a restrición na selección das propiedades no caso dos verbos son primeiramente sintácticas, a restrición nestes substantivos é conceptual. Todo substantivo debe ter Xénero, sexa Masc ou Fem; mais en palabras coma neno escolleríase Masc en virtude do contexto conceptual: se ‘macho’, logo Masc; porén, non todo verbo ten que seleccionar unha propiedade morfosintáctica da cateoría Tempo (Pres, Fut ou Pret), senón que estas propiedades só poden aparecer onde estea permitida a presenza de formas persoais dos verbos (quero que vaias) e non onde se esixan formas non persoais (quero ir). É inelutable que as propiedades Pres, Pret ou Fut están vencelladas a contidos conceptuais temporais e son deícticas e referenciais (Booj 1994), pero a súa presenza debe estar licitada pola posición sintáctica en que se encontre o verbo.Para considerar a adxunción de xénero nos substantivos un fenómeno derivativo, nada terían que ver a selección do expoñente morfolóxico (/a/, /esa/, etc.), pois facer selecciona diferentes expoñentes morfolóxicos na súa flexión (fago, fas, facemos, ﬁ xen); nin a falta de xeneralidade do proceso (que só algúns substantivos contrasten unha forma masculina e outra feminina), senón os feitos de que o contexto que explica a presenza dun xénero concreto é conceptual e de que o proceso afecte a representación conceptual, sintáctica e fonolóxica 8.
En todo caso, se o xénero se recibise por vía derivativa non se anularía o seu carácter primordialmente sintáctico e, polo tanto, flexivo. Tanto se neno está almacenado integramente no lexicón como {‘ser humano inmaturo macho’ [Subs[Masc]] /neno/}, coma se recibe o xénero por un proceso coma o descrito en (6), de modo que a unha base subespeci ﬁ cada {‘ser humano inmaturo’ [Subs[ ]] /nen/} se lle engade un morfema (no sentido clásico do termo) tal que {‘macho’ Masc /o/}, o xénero segue cumprindo a mesma función básica ca en mar, sal etc.: impor unha concordancia ós elementos sintácticos con que se relaciona o substantivo. Do mesmo modo, un proceso derivativo pode construír un verbo a partir dun substantivo: neste proceso, o que se muda, alén doutros riscos, é unha etiqueta sintáctica Subs por outra V. A única diferenza entre mar e irmán é que nesta última palabra o xénero aparece relacionado cunha información conceptual de sexo, algo que por certo tamén sucede na oposición home ~ muller, boi ~ vaca ; e algo que, como veremos, se suspende nas mal chamadas neutralizacións de xénero en que desaparece a información conceptual pero se mantén a sintáctica. De feito, o inglés móstranos unha lingua que introduce información sobre o sexo, pero non sobre o xénero (waiter, waitress).
Se o léxico é o lugar en que conflúe a información sintáctica, conceptual e fonolóxica dunha palabra, non nos debería estrañar tal amálgama de información. Á hora de explicar por que aparecen na lingua parellas coma neno ~ nena ou home ~ muller, cómpre recordar o que sinala Joan Bybee (1985 : 13): existen signi ﬁ cados que poden ser altamente relevantes uns
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego para os outros; estes signi ﬁ cados tenden a aparecer unidos na expresión, ben a través dunha expresión monomorfémica, ben mediante a combinanción de dous morfemas. Deste xeito, dado que ‘macho/femia’ resultan trazos semánticos moi relevantes para ‘ser humano’, a súa combinación ‘ser humano macho’ ou ‘ser humano femia’ exprésanse coa entrada léxica home e muller, respectivamente; o mesmo vale para a combinación conceptual ‘ser humano inmaturo macho’, que se expresa por medio da combinación morfémica neno (fronte a nena, ‘ser humano inmaturo nena’). Este fenómeno chámase relevancia e, segundo a autora, depende de factores culturais ou cognitivos:
No matter to what extent an entity, event or quality is descomposable into semantic features, if it is perceived as discrete from surrounding entities, events or qualities, it can have a lexical item applied to it. So two semantic elements are highly relevant to one another if the result of their combination names something that has high cultural or cognitive salience (Bybee 1985 : 13 - 14).
É fundamental insistir en que a relevancia non predínin supón que un elemento conceptual deba ter unha expresión monomorfémica ou morfémica nunha determinada lingua, senón que só sinala que elementos poderían ter tales modos de expresión (p. 13): explica, polo tanto, tendencias. Por exemplo, en galego os trazos ‘macho’ e ‘femia’ teñen relevancia elevada só para un conxunto dos seres animados, pero non para tódolos membros do conxunto: abonda comparar home ~ muller, pai ~ nai, boi ~ vaca, can ~ cadela, carneiro ~ ovella, con expresión monomorfémica; neno ~ nena, muradán ~ muradá, abade ~ abadesa, poeta ~ poetisa, con expresión morfémica; con formiga macho, xirafa femia, pega macho, corvo femia, con expresión sintáctica. Dado que, por razóns culturais, o sexo non ten relevancia para os referentes conceptualizados como ‘corvo’, ‘formiga’, ‘antílope’, cando se lles axunta o trazo semántico ‘macho’ ou ‘femia’, a expresión dos complexos semánticos resultantes, ‘corvo femia’, ‘formiga macho’ ou ‘antílope femia’ constrúese por medio de combinacións sintácticas, axuntando dúas entradas léxicas nun composto endocéntrico co núcleo á dereita: corvo femia, formiga macho e antílope femia. A relevancia non actúa só no marco do sexo: por exemplo, xorde no ámbito da causatividade por meo de parellas coma matar e morrer, caer e tirar, marchar e botar, no ámbito da comparación, por meo de parellas coma malo e peor ‘máis malo’ ó lado de bo e mellor ‘máis bo’ ou pequeno e menor ‘máis pequeno’ ó lado de grande e maior ‘máis grande’ (que, efectivamente, na lingua común poden ser expresadas por medio de FN: máis malo ou máis bo). Nótese que a relevancia se re ﬁ re a unha propiedade ou trazo semántico e á súa expresión no ámbito da palabra, pero en principio non nos obriga a asociar un xénero sintáctico a unha propiedade conceptual nin nos fala da posibilidade de expresión da propiedade conceptual por outros medios. Dun lado, percibimos en home, boi, neno e en muller, vaca, nena unha asociación clara entre Masc e ‘macho’ e Fem e ‘femia’, pero é posible que existan palabras coma mullerón, cun xénero Masc asociado a un sema ‘femia’. Doutro lado, pensemos en palabras coma o/a anarquista ou o/a camarada, en que existe un sema relevante asociado a un xénero pero carente de expresión no seo da palabra, pois o conxunto Masc-‘macho’ e Fem- ‘femia’ só se expresa a través da concordancia, polo tanto, cun recurso sintáctico, pero en que tanto a información conceptual do sexo coma a sintáctica do xénero carecen dun segmento de expresión no ámbito da palabra. Por outra parte, sinala Ambadiang (1999 : 4856 - 4857) con respecto á gramática do español que o xénero dalgúns substantivos que non se re ﬁ ren a seres inanimados está “semanticamente motivado” e é previsible. Refírese a casos coma as marcas de coches, que son masculinas: o Seat, un Fiat, o Porsche ; os meses do ano: un xaneiro húmido, un xullo seco ; os nomes das letras e dos números... Ambadiang explica a previsibilidade semántica destes substantivos do seguinte xeito:
Los nombres inanimados de género semántico tienden a agruparse en clases más o menos extensas e irregulares basadas en algún aspecto de la realidad o del contenido del propio nombre. En la mayoría de los casos, la información semántica y cada una de las clases establecidas a partir de ella suelen estar asociadas a un nombre genérico, cuyo género se extiende a todos los nombres incluidos en la clase que le corresponde (1999 : 4856).
Ora ben, unha cousa é que sexa previsible por os substantivos manteren unhas relacións paradigmáticas especiais; outra é que sexa motivado. É posible a ﬁ rmar que nestes casos o xénero sexa predicible e que, polo tanto, poida ser adquirido por vía de regra. Non vou entrar agora neste particular. O que si está claro é que neste caso, a relación entre os xéneros Masc ou Fem e o contido conceptual non é de ningún xeito similar á que se establece entre xénero e sexo en parellas coma neno vs. nena. É posible na competencia lingüística do falante exista unha condición tal que “se ‘mes do ano’, logo Masc”, de modo que o xénero se faga predicible a partir do contido conceptual ‘mes do ano’; pero non se pode esquecer que o concepto ‘mes’ da locución ‘mes do ano’ existe como entrada léxica independente ligado a un xénero Masc e a unha representación fonolóxica: {[Subs [Masc]] ‘mes’ /mes/}, e é de aquíde onde xaneiro toma o xénero masculino: O mes de xaneiro foi húmido > O (mes de) xaneiro foi húmido. E esta condición parece di ﬁ cilmente semántica, pois inclúe unha representación semántica, ‘mes’, e unha representación sintáctica, [Subs[Masc]] (alén dunha máis ca segura representación fonolóxica /mes/). Parece máis ben unha condición léxica.
A entrada léxica nena contén a propiedade Fem na representación sintáctica porque a súa representación conceptual contén o concepto ‘femia’; e contén o concepto ‘femia’ na representación conceptual porque contén a propiedade Fem na representación sintáctica. Coma no caso de nena, a entrada léxica Kawasaki contén a propiedade Fem na súa representación sintáctica porque a súa representación conceptual contén o concepto ‘moto’; pero, a diferenza de nena, Kawasaki non contén o concepto ‘moto’ na súa representación conceptual porque conteña a propiedade Fem na súa representación sintáctica. En nena, o concepto ‘femia’ e a propiedade Fem manteñen unha relación directa biunívoca; pola contra, Kawasaki é Fem porque moto é Fem; e moto é Fem porque motocicleta é Fem, e motocicleta é Fem, quizais, porque –cicleta
(bicicleta) o é 9 ; e -cicleta é Fem quizais pola súa terminación en /a/ (comparar con triciclo), pero non por un risco extralingüístico: nada hai nunha motocicleta nin nunha Kawasaki que poida explicar Fem, como si hai nunha nena riscos que poden explicar ‘femia’ e de aíFem.
Por outra parte, en galego dise:
a) Vexo unha moto Kawasaki b) Vexo unha Kawasaki c) Vexo unha nena Pero, non se di (polo menos, nun contexto lingüístico e pragmático idéntico ó de c): d) Vexo unha femia nena.
5. X ÉNERO E SEXO. A S NEUTRALIZACIÓNS
Ata agora levo insistindo en que Masc e Fem son propiedades morfosintácticas que forman parte da representación sintáctica do léxico e que ‘macho’ e ‘femia’ son trazos semánticos que forman parte da representación conceptual. Calquera entrada léxica etiquetada sintacticamente como Subs debería, en galego, conter unha propiedade morfosintáctica da categoría expresión monomorfémica. En (7 c) mostro como presentar a relación morfolóxica do xénero nunha parella de entradas léxicas co trazo [+animado] nas que existe unha relación entre Masc, ‘macho’ e /o/, dun
lado, e Fem, ‘femia’ e /a/ do outro.
Cando se producen neutralizacións en (7 b) e (7 c), só afectan ós trazos ‘macho’/ ‘femia’ e non ás propiedades morfosintácticas, que seguen operativas. Isto demostra que as neutralizacións son procesos que non teñen relación directa coa flexión tal e como aquíé entendida e que pertencen ó nivel conceptual; e demostra tamén a autonomía que existe entre o nivel de representación conceptual e o nivel de representación sintáctico. Vexamos uns exemplos:
(8) a) Os nenos deste colexio xogan no patio b) Antes da aparición do home no planeta c) ¡Mira cantas ovellas!
As expresións de (8 a, b, c) son an ﬁ bolóxicas. (8 a) pode referirse só a (α) un conxunto concreto de ‘seres humanos inmaturos macho’ (os nenos xogan no patio e as nenas no ximnasio); ou (β) simplemente un conxunto de ‘seres humanos inmaturos’ (tódolos nenos e nenas deste colexio). Só o contexto pode desambiguar a expresión. Nada na sintaxe nin na fonoloxía muda: tanto se (8 a) signi ﬁ ca (α) coma se (β), nenos é sempre Masc e esixe concordancias nestes termos. En (9) represento as dúas con ﬁ guracións.
F. Dubert García
Como se pode apreciar, a neutralización elimina o trazo ‘macho’ da representación conceptual, o que supón que se perda a relación de coindexación de Masc e ‘macho’ sen que a propiedade morfosintáctica se perda nin deixe de estar operativa. Dada a subespeci ﬁ cación conceptual para o sexo, a con ﬁ guración conceptual ‘ser humano inmaturo’ de (β) pode referirse tanto ós nenos coma ás nenas, pois todos comparten os trazos ‘ser humano inmaturo’. Porén, a permanencia de Masc correspóndese, dun lado, coa presenza de /o/ na representación fonolóxica e, máis importante aínda, coa concordancia de nenos co artigo de ﬁ nido. Polo tanto, cando se produce neutralización en palabras coma neno, Masc deixa de manter unha relación de coindexación con ‘macho’ pero segue a manterse a relación de coindexación entre Masc e /o/. Segundo Roca (2005 / 2006), que presenta unha análise distinta desta, a relación de coindexación entre ‘macho’ e Masc é pragmática e non gramatical, pois depende do contexto.
Unha situación similar acontece con (8 b). Como mostro en (10), nos casos de neutralización ‘macho’ desaparece da representación conceptual, polo que home (β) pode referirse a ‘seres humanos macho’ e a ‘seres humanos femia’; o resultado da neutralización, porén, non implica a desaparición de Masc, que segue expresándose por meo da concordancia, nin supón un cambio na representación fonolóxica da entrada léxica, que segue sendo / ɔ me/. Neste cer nos contextos de neutralización xerando os seus procesos de concordancia sintáctica, igual ca Masc. Isto torna a demostrar a independencia que se dá entre a representación conceptual e a representación sintáctica. E mostra tamén que o que se neutraliza é a oposición entre os semas ‘macho’ e ‘femia’, non a oposición entre as propiedades morfosintácticas Masc e Fem, que seguen operativas nos contextos de neutralización. Polo tanto, a neutralización tórnase nun xeito de construír hiperónimos adxudicando á base conceptual común de dous conceptos a representación sintáctica e a representación fonolóxica dunha das entradas léxicas do conxunto. A neutralización será posible se se detectan
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego unha serie de riscos conceptuais comúns. No caso de cabaleiro v.s. dama que comenta Lagares (2000 : 69), quizais non é posible ningunha neutralización pola carga cultural que adquiren os termos cabaleiro e dama. En todo caso, existen outras formas intensionalmente distintas pero extensionalmente similares que engloban cabaleiro e dama : os nobres ou a nobreza.
6. C ONCLUSIÓNS
Neste traballo defendín que o xénero é nos substantivos unha propiedade morfosintáctica inherente, i.e., que forma parte da representación básica da entrada léxica; en tanto que propiedade morfosintáctica e debido á súa función sintáctica, é unha característica primariamente flexiva: a presenza dun xénero concreto nun substantivo repercute, por medio da concordancia, na forma dos seus determinantes e modi ﬁ cadores, determinando a extensión da unidade sintáctica da que é núcleo. Nalgúns dos substantivos referidos a determinados seres animados existe unha correlación produtiva entre a información sintáctica de xénero Masc e a conceptual de sexo ‘macho’, dun lado, e a sintáctica de xénero Fem e a conceptual de sexo ‘femia’, doutro. En virtude dos elementos conceptuais que se introducen nestas parellas e de que nestes casos parece darse unha elección entre Masc e Fem que non existe nos substantivos inanimados, poderíase defender que existe unha relación de derivación entre neno e nena ou abade e abadesa. Con todo, esta correlación non afecta ó carácter basicamente flexivo e sintáctico do xénero: en primeiro lugar, non se dá en tódolos substantivos (como si se dá o fenómeno sintáctico da concordancia), senón só nuns poucos dunha clase semántica concreta; en segundo lugar, esta asociación suspéndese nas neutralizacións, en que o substantivo deixa de ofrecer información conceptual sobre o sexo do referente pero segue a esixir unha determinada concordancia sintáctica, o que mostra que segue operativa a información sintáctica. De feito, se estes substantivos recibisen o xénero nun proceso derivativo, o xénero adquirido sería unha propiedade sintáctica flexiva, pois desde que temos xénero, temos concordancia e esta nunca se suspende.
Considero que esta visión é superior á que promoven Lagares (2003) ou Villalva (2000, 2003) porque permite manter unha visión única do xénero e non precisa de categorías ou procesos novos ou mixtos.
Agradecementos
Agradezo os comentarios con que F. Cidrás Escáneo, M. Álvarez de la Granja e J. Pena Seijas me axudaron a mellorar este traballo; os erros e insu ﬁ ciencias que aquíse conteñan son só da miña responsabilidade.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
73 Alarcos Llorach, Emilio (1994): Gramática de la lengua española. Madrid: Espasa Calpe. Álvarez, Rosario / Xosé Luís Regueira / Henrique Monteagudo (1986): Gramática galega. Vigo: Galaxia.
Álvarez, Rosario / Xosé Xove (2002): Gramática da lingua galega. Vigo: Galaxia.
Ambadiang, Théophile (1999): “Capítulo 74. La


Summary: Neste traballo examinamos as diferentes propostas etimolóxicas suxeridas para o verbo galego devecer / debecer e presentamos unha nova proposta *DEBILESCERE, un verbo formado a partir do adxectivo DEBILIS. Este *DEBILESCERE explica mellor ca outras teorías as formas e os significados galegos actuais, de acordo con criterios fonéticos, semánticos e morfolóxicos.

D evecer e a súa etimoloxía

Léxico, etimoloxía, ortografía Sumario 1. Debecer / devecer nos dicionarios e no galego actual. 2. Hipóteses etimolóxicas para debecer / devecer. 2. 1. Sarmiento. 2. 2. García de Diego. 2. 3. Corominas e Pascual. 2. 4. Aníbal Otero e outras explicacións etimolóxicas. 3. Adoecer e mais devecer / debecer non teñen parentesco etimolóxico. 4. Proposta etimolóxica de relación co adxectivo latino DEBILIS. 5. Cabo.
A. S. Alonso Núñez e G. Navaza Blanco
1. D EBECER / DEVECER NOS DICIONARIOS E NO GALEGO ACTUAL
No galego existe un verbo devecer ou debecer (e variantes) que aparentemente non ten paralelo exacto noutras áreas lingüísticas. Carecemos de atestacións medievais en romance (non consta no TMILG nin no DDGM) que poidan axudar a esclarecer a súa etimoloxía. No CODOLGA vemos un documento de Sobrado datado no ano 985 que na edición de Pilar Loscertales parece conter unha forma de participio axente deste mesmo verbo:
miento, quen tamén suxire unha explicación etimolóxica:
« Devecér. Mermar, v. g. este niño deveceu la mitad, esto es, descreció; este vino deveceu, minoró o mermó. Del verbo de ﬁ cio, de ﬁ cere, devecer. La F en V. (CatálogoVF 1745 - 1755, en Santamarina DdD, s.v. devecér) » Desde Sarmiento vén presentando grafía vacilante: devecer ou debecer. Esta segunda, con b, é a maioritaria nos dicionarios do século XIX e do XX, e tamén na tradición literaria ata datas relativamente recentes, pero no Vocabulario Ortográ ﬁ co da Lingua Galega ﬁ gura con v e esa é a grafía con que o recollen os dicionarios normativos actuais.
As acepcións que lle asignan os dicionarios a este verbo poden reducirse a dous grupos: o primeiro relacionado co signi ﬁ cado de ‘ansiar, apetecer ou desexar ardente mente’ e o segundo co de ‘mermar, diminuír, enfraquecer’. Se ben en Sarmiento é este segundo signi ﬁ cado o único que aparece, na tradición lexicográ ﬁ ca predomina o outro, como primeira e mesmo como única acepción. Resumimos aquío que ofrecen as fontes incluídas no Dicionario de Dicionarios (Santamarina 2006 - 2009), ademais da mencionada de Sarmiento: F. X. Rodríguez (1863): D EBECER v. Degorar. Cuveiro Piñol (1876): D EBECER v. DEGORARASE y DEGÓADIZO. Marcial Valladares (1884): D EBECERSE v. DEGARARSE F. Porto Rey (1900 c) D EBECER v. Desesperarse por conseguir alguna cosa que se busca, morti ﬁ carse por poseer algo que se desea. Degorarse. X. Filgueira Valverde et al. (1926): D EBECER v. Desear ardientemente. L. Carré Alvarellos (1928 - 1931): D EBECER v. a. Ansiar. Desear una cosa con vehemencia. Apetecer. Ambicionar. Véase cobizar, arelar y degorar.
B. Acevedo - M. Fernández (1932): D EBECER. Anhelar, apetecer. Ús. desde Valdés al Eo, y en gall. y portugués. F. — D EVECER. Sentir ansia de algo; desear con avidez. En Oviedo, enagüar. V. ADEVECER. A. — A DEVECER. Alampar, desear ardientemente una cosa, principalmente de comer o beber. Adevecen los niños cuando ven comer a otro. No toma la forma incoativa del cast., y dice: adevezo, adeveces ; adeveza, adevezas. Us. de Luarca al Eo. F. J. Ibáñez Fernández (1950): D EBECER v. a. Ansiar. Apetecer.
Aníbal Otero (1951): D EBECER. Anhelar, apetecer. FA. del lat. “ DOLESCERE ” (HE 02)
— A DEVECER. Alampar, desear ardientemente una cosa, principalmente de comer o beber. FA. del lat. “ DOLESCERE ” (HE 02) Aníbal Otero (1977): D EBECER intr. Alamear. Menguar, 3 acep. Var. adebecer. bazar, menguar la luna, y bazante, f. Menguante de la luna, en Adelán: Na bazante da luna. (VSP) Eladio Rodríguez (1958 - 1961): D EBECER v.a. Ansiar. Anhelar, desear con vehemencia una cosa. || Apetecer, ambicionar un alimento que mitigue el hambre o una golosina que satisfaga el gusto: DEGORAR. || Calmar, templar uno la acritud de su carácter: cando o xenio che debeza será outra cousa (Prado Lameiro. Farsadas). || v. n. Decaer, menoscabarse el ánimo o los arrestos. || Enflaquecer, ir perdiendo carnes. || Ir a menos algunas cosas, como la luz que se extingue, las costumbres que desaparecen, etc. — D EBECERSE v.r. Consumirse, desvivirse por algo que se desea con avidez || Sentir vehementes deseos de una cosa tras de la cual parece que se van los ojos: DEGORAR - SE. || Desalentarse, debilitarse, quebrantarse el vigor, los ánimos, el carácter, etc. X. L. Franco Grande (1972): D EBECER v. Ansiar, anhelar, desear con vehemencia una cosa; degorar. || Calmar, templar uno la actitud de su carácter; cando o xenio che debeza será outra cousa. || Decaer, menoscabar el ánimo o los arrestos. || Enflaquecer. || Ir a menos. || Apetecer. Ambicionar. || cobizar, arelar. || Malparir por ver algo que no se puede conseguir, aplicado especialmente a animales y, en sentido ﬁ gurado a personas, sobre todo cuando se tiene muchas ansias de algo. Ej.: Vai debecer si non lle das o que pide. — A DOBECER v. Rabiar, desesperar: adobece por marchar. Está adobecido de fame. E. Rivas (1978): DEVECER i Enflaquecer, menguar (Fondo de Vila): Tes que comer ben, que deveciche moito ; deveceuche a roupa ou medrache tú. El dicc. trae los signi ﬁ cados: decaer de ánimo, ansiar. Éste último tiene en Dragonte, como vemos por el dicho: Devece como gato por a manteiga. (FrampasI) E. Rivas (2001): DEVECERSE v.p. Desesperarse. Il devécese por ir. Camba, Laza, Our. Cf. devecer, deveza, en Frampas I, II.(FrampasIII) Constantino García (1985) DEBECER v. 1. (Com. Mel. Ced. Cre. Gui. Fri. Gun. Bur. Sua. Ped. Mon. Ver.), adebecer (Ver.) anhelar, desear. || 2. (Ped. Xun. Mez.) adelgazar; || 3. var. de debalar 2. [debalar 2. (Sad. Com.), debecer (Bur.) entrar la luna en el cuarto menguante]. — ADOBECER v. var. de adoecer.
No uso correspondente ó signi ﬁ cado de ‘minguar, enfraquecer’, ‘debilitarse’ (e ‘devalar -a lúa-’, ‘decaer o ánimo’ ‘consumirse’, etc.), devecer é intransitivo, tal como fan constar algúns dicionarios e como con ﬁ rman os exemplos (tes que comer ben, que deveciche moito). Cando o signi ﬁ cado é ‘ansiar, desexar ardentemente’, aínda que normalmente non consta de maneira explícita nos dicionarios, o verbo rexe preposición: devecer por, devecerse por, como con ﬁ rman tamén os exemplos (devece pola manteiga, devécese por ir). Na tradición literaria está presente asímesmo esa diferenza, non sendo nalgúns autores recentes onde excepcionalmente podemos atopar usos anómalos (ou non tradicionais) de devecer como transitivo coa acepción de ‘desexar, ansiar, cobizar’, posiblemente tomada erradamente dos dicionarios. Velaquíuns exemplos do CORGA: devecendo unha fartura que a súa terra lle negaba (R. Vidal Bolaño) ¡Que máis pode devecer un home (…)! (R. Vidal Bolaño) para conseguila devecida capitalidade cultural (Neira Cruz).
Neste último caso, o adxectivo participial devecido aparece cun signi ﬁ cado de ‘desexado, ansiado’ oposto ó que recolle a tradición lexicográ ﬁ ca (Eladio Rodríguez: Devecido. adx. Deseoso, ansioso de algo que se anhela vivamente).
2. H IPÓTESES ETIMOLÓXICAS PARA DEBECER / DEVECER
2.1. Sarmiento
Como vimos, a primeira proposta etimolóxica para devecer formulouna o Padre Sarmiento ó suxerir o latín DEF Ĭ CIO (DEF Ĭ C Ě RE) con evolución de - F - a - v -. En latín DEF Ĭ CIO, creado con DE + FACIO, significaba como verbo intransitivo ‘separarse de algo, desprenderse de algo; abandonar, traizoar; faltar, ter falta ou necesidade, cesar, desmaiar; eclipsarse; mostrar falta de enerxía, de decisión; apagarse; terminar; deixar de pagar’ e como verbo transitivo ‘cesar, deixar, abandonar, renunciar a; faltar a’ (Blánquez s. v. deficio). Os primeiros significados (que conteñen o trazo semántico de ‘separación’ achegado polo prefixo DE -) non conducen ós do devecer galego actual, mais si os de varios dos seus usos figurados, como ‘desmaiar’, ‘apagarse’, ‘terminar’ e outros. Algúns dos exemplos que recolle Gaffiot en César e en Cicerón son moi próximos ós usos de devecer en galego: « animo deficere [...] ou deficere seul [...] perdre courage» e tamén memoria deficit, luna deficit… (Gaffiot s.v. d ē f ĭ cio). No dicionario de Niermeyer de latín medieval figura o significado de ‘morrer’ como primeira acepción (Niermeyer 1976, s.v. def ĭ c ě re). Desde o punto de vista fonético tamén resulta verosímil esta etimoloxía (cf. latín DE - FENSA > galego devesa). Sarmiento ofrece ademais unha etimoloxía paralela, formada para outro verbo intransitivo avecer ‘ser proveitoso’:
Avecéulle. Aprovechar. Diósele un medicamente fuerte e aveceulle. De pro ﬁ cio o af ﬁ cio (DdD, s.v.
avecéulle).
Corominas e Pascual examinan a proposta de Sarmiento para devecer e avecer e apóñenlle tres obxeccións; a principal é de carácter fonético e refírese a avecer (o dobre FF de AFF Ĭ CERE non pode sonorizar), en tanto que as outras dúas (a ausencia de sobrevivencias de DEFICERE nos romances e a remotivación a partir de FACERE nos verbos derivados que en latín presentaban apofonía) son menos indiscutibles e só recoñecen a excepcionalidade da evolución suxerida por Sarmiento, non a súa imposibilidade. Dado que Corominas e Pascual admiten, como Sarmiento, parentesco etimolóxico entre avecer e devecer, rexeitan a hipótese no seu conxunto: Como etimología propone Sarm. DEFICERE y AFFICERE, pero éste no sirve fonéticamente, pues - FF - no se podía sonorizar; DEFICERE ‘faltar’ sípoder í a ser en rigor, pero no es verosímil porque no ha quedado en ningún romance y es sumamente probable que la F se hubiese conservado por influjo de FACERE y que éste además lo hubiese cambiado en * DEFACERE (DCECH, s.v. deber).
2.2. García de Diego
Vicente García de Diego recolle adevecer como propio de Asturias (non precisa localización, quizais corresponda á área occidental, onde o recollen Acevedo e Fernández, como vimos antes) e propón un étimo * AVESCERE ó cal lle asigna o signi ﬁ cado de ‘desexar’ (García de Diego, s.v. adevecer). Este suposto * AVESCERE sería un verbo formado sobre o latín clásico VESCOR ‘alimentarse’. Aínda que desde o punto de vista semántico se puidese admitir como veros ímil o paso dun signi ﬁ cado orixinario de ‘alimentar’ ós de ‘aproveitar’/‘desexar’ presentes en
Devecer e a súa etimoloxía avecer / devecer, Corominas e Pascual rexeitan esta hipótese sostendo que non houbo pervivencia do VESCOR latino ou formas emparentadas en ningún romance (DCECH s.v. deber). Debemos engadir que desde o punto de vista morfolóxico, para devecer habería que explicar a duplicación do pre ﬁ xo, ou triplicación nas variantes como adevecer.
2.3. Corominas e Pascual
O DCECH inclínase por relacionar debecer con deber : “ debecer junto a deber sería como fallecer frente a fallir, fenecer junto a ﬁ nir, como una especie de incoativo” (DCECH, s.v. deber). Deste xeito, devecer (debecer) e avecer (* habecer) serían derivados mediante su ﬁ xo incoativo - SCERE a partir dos verbos correspondentes a DEBEO e HABEO. En última instancia, os dous verbos gardarían remoto parentesco etimolóxico entre si, dado que na súa orixe o latín DEBE - RE corresponde a DE + HABERE.
Esta hipótese resulta pouco verosímil desde o punto de vista semántico, xa que o signi ﬁ - cado orixinario dese suposto derivado de deber con su ﬁ xo incoativo sería ‘empezar a deber’ (Lloyd 2003 : 266 - 268).
2.4. Aníbal Otero e outras explicacións etimolóxicas
Aníbal Otero propón para debecer e adevecer o latín DOLESCERE, como vimos. As í, estas formas serían variantes da máis común adoecer ‘enfermar’, ‘contraer a rabia’ ‘rabiar’. Corominas e Pascual (DCECH, s. v. doler) relacionan o castelán adolecer ‘caer enfermo’ con doler ; en latín existía ADOLESCERE, pero era un verbo incoativo intransitivo de adoleo (Blánquez, s.v. ADO - LESCO) e signi ﬁ caba ‘crecer; adquirir vigor’, de xeito que por razóns semánticas non pode ser o étimo de adoecer (e do castelán adolecer) nin de devecer. O étimo de adoecer e adolecer ten que ser DOLESCERE, incoativo de DOLERE co signi ﬁ cado de ‘aflixirse’ (Blánquez s. v. DOLESCO), reforzado co pre ﬁ xo AD -. No caso de que devecer / debecer fosen variantes deste mesmo verbo, teriamos que aceptar unha evolución adoecer → adovecer → adevecer → devecer ou ben adoecer → adovecer → dovecer → devecer. A xeración dunha consoante labial a partir da vogal velar nese contexto é explicable (cf. Seoane > Seivane / Savane, Sancta Eulalia > Santa Baia) pero ofrece certas di ﬁ cultades admitir o cambio da vogal pretónica o para e nese contexto fónico, precisamente ó contrario da tendencia do idioma, que polo regular altera a vogal palatal en velar por contacto con consoante labial (semana → somana, levar → lovar), e hai tamén obstáculos semánticos para explicar algúns dos signi ﬁ cados presentes en devecer
Outras explicacións etimolóxicas ofrecen aínda menos garantías, como a que supón parentesco co latín VITIU, que xa foi rexeitada noutro lugar (Alonso Núñez 2008 : 359 - 371) polas di ﬁ cultades semánticas que presenta. De VITIU derivouse o verbo avezar ‘habituarse’, o cal presenta un pre ﬁ xo reforzador que se volveu no galego de hoxe inanalizable morfoloxicamente.
3. A DOECER E MAIS DEVECER / DEBECER NON TEÑEN PARENTESCO
ETIMOLÓXICO
Un exame atento dos diferentes signi ﬁ cados de adoecer e o noso verbo lévanos a concluír que non teñen parentesco etimolóxico. Constantino García (s. v. adoecer en Santamarina, DdD) considera que adoecer é voz común do galego, pero só recolle dela o signi ﬁ cado de ‘rabiar’. O signi ﬁ cado de ‘caer doente’, ‘enfermar’ está ben atestado en galego desde a época medieval
(DDGM). O signi ﬁ cado de ‘contraer a rabia’, ‘rabiar’ tamén o rexistra Constantino García para o verbo adovecer nos puntos da diocese iriense de Compostela, Santa Comba, Razo e Toba. En Razo atesta doecer como verbo transitivo signi ﬁ cando ‘provocar a algún bicho perigoso’.
Adovecer existe noutros lugares da diocese iriense tales como Negreira e a comarca de Soneira. Nesta comarca adovecer ten os signi ﬁ cados ‘rabiar’, ‘contraela enfermidade da rabia ou hidrofobia’ e ‘ansiar moito unha cousa’ (Romero Lema s. v. adobecer).
Os signi ﬁ cados que recolle o Dicionario de Dicionarios para adoecer poden explicarse facilmente dende o étimo latino (AD +) DOLESCERE. Este é tamén o étimo do verbo doecer de Razo e do minhoto adocer ‘adoecer’ (Gonçalves s. v. adocer). Nas formas que predominan en galego, en portugués e en asturiano, o étimo dolescere viuse incrementado cun pre ﬁ xo de reforzo, que non engadiu ningún signi ﬁ cado novo. Vexamos algúns pasos da semántica deste verbo adoecer. O signi ﬁ cado incoativo ‘empezar a doer’ xa aparece en latín transformado en ‘aflixirse’ para o verbo sen pre ﬁ xo reforzador DOLESCERE (Blánquez s. v. dolesco). O signi ﬁ cado ‘caer enfermo’, que se rexistra na actualidade e xa se documenta no galego medieval, o mesmo que sucede co correspondente castelán adolecer, é continuador do incoativo latino (‘empezar a doer’ / ‘caer enfermo’ ou ‘entrar no estado do que está enfermo’). Unha especialización dese signi ﬁ cado xenérico ‘enfermar, caer enfermo’ é o especíﬁ co ‘padecela enfermidade da rabia’. É moi posible que deste último xurdise a acepción ‘rabiar por desexo de algo’ en construcións rexidas pola preposición por ; e foron este uso e signi ﬁ cado de adoecer os que colisionaron cos de devecer por ‘desexar moito algo, morrer por algo, consumirse por algo’.
En relación con isto, parece que devecer / debecer / adevecer responden a un estrato máis antigo que mostra a irradiación da perda de - l - dende Galicia (Penny 2004 : 180 - 182) non só no territorio do galego de Asturias senón tamén nas zonas de transición entre o galego e o asturiano.
4. P ROPOSTA ETIMOLÓXICA DE RELACIÓN CO ADXECTIVO DEBILIS
Para o verbo galego devecer / debecer propuxemos (Alonso Núñez 2008 : 359 - 371) un étimo relacionado co adxectivo latino DEBILIS mediante o su ﬁ xo verbal incoativo en - SCERE. Ese * DEBILESCERE tería o signi ﬁ cado orixinario de ‘entrar no estado de débil’ ‘debilitarse’. DEBILIS en latín signi ﬁ caba ‘débil, impotente, fraco, enfermo’ (Blánquez s. v.). Do signi ﬁ cado ‘debilitarse, entrar no estado de débil’ pode pasarse ós valores de ‘minguar’, ‘enfraquecer’, ‘mermar’ ‘devalar (a lúa)’, que ademais de atestarse nos lugares recollidos por Constantino García e por Elixio Rivas, tamén se rexistra en Trasos-Montes (Portugal) coa grafía debezer (Dias e Tender s. v.) co signi ﬁ cado de ‘minguar’. A sibilante sonora desta grafía parece contradicir un étimo en - SCERE, pero pode non ter relevancia nunha área fronteiriza como a portuguesa trasmontana, que presenta moitas características fonéticas comúns co galego (e en rigor o mesmo se podería bo é equivalente de adoecer, pero no mesmo contexto poderiamos empregar outros verbos de signi ﬁ cados diversos (devece polo xamón - adoece polo xamón - arrabea polo xamón - tolea polo xamón - morre polo xamón...) e non por iso debemos consideralos sinónimos, pois pola mesma razón poderiamos ter por sinónimos de devecer os verbos tolear ou morrer destes
exemplos ou o malparir con que explica esta acepción Franco Grande no seu dicionario.
Para con ﬁ rmar que devecer e adoecer veñen de dous étimos distintos tamén se pode aducir o que ocorre en Campobecerros (concello de Castrelo do Val, provincia de Ourense). Neste lugar adoecer signi ﬁ ca ‘estar malo; ir a menos’ (manqueime nun pé e estou adoecido, foi adoecendo hasta que morreu). No primeiro exemplo deste lugar (manqueime nun pé e estou adoecido), estou adoecido equivale a ‘estou malo’ ‘sinto dor’. No segundo exemplo (foi adoecendo hasta que morreu), foi adoecendo signi ﬁ ca ‘foi a menos’. En relación con este valor, cabe dicir que unha persoa adoece ‘vai a menos’ porque está enferma ou porque vai indo vella e esmorece. Polo contrario, no mesmo lugar de Campobecerros, devecer por signi ﬁ ca ‘desexar algo moito, morrer -en sentido ﬁ guradopor algo’ (devezo por comer bandullo ; estou devecido por comer bandullo) e xerou o adxectivo e substantivo recategorizado devecido co signi ﬁ cado de ‘larpeiro’ ou ‘ansioso’ (é un devecido), xa recollido por Eladio Rodríguez, como vimos. A persoa que adoece (‘que vai a menos, que está enferma’) pode ser devecida (‘larpeira’, ‘ansiosa’) ou non.
Devecer e a súa etimoloxía galego de Castrelo do Val existen viciar e enviciar e podrecer e apodrecer, o en - de enviciar e o a - de apodrecer son pre ﬁ xos de reforzo; agora ben, dado que na fala mentada só existe esclarecer e non * clarecer, es... -ece debe ser interpretado como un circun ﬁ xo que creou un verbo dende o adxectivo claro.
Para a circun ﬁ xación en portugués pode verse RioTorto (1998 : 211 - 221). Esta autora cita como exemplos circun ﬁ xados con -ece feitos dende bases adxectivas: amadurecer, amolecer, apodrecer, endoidecer, enraivecer, ensurdecer, entristecer, envelhecer, esclarecer, engrandecer e empalidecer. Con bases substantivas cita menos verbos (amanhecer, anoitecer).
Asípois, debemos considerar que a creación dun verbo intransitivo a partir dun adxectivo foi un procedemento vivo no latín, tal como din Lloyd, Pharies e Pena. Como procedemento vivo, tivo necesariamente que permitir crear máis verbos deste tipo cós que ﬁ guran recollidos nos dicionarios e nas fontes escritas. Para soster isto, baséamonos nunha concepción dinámica do léxico (Alonso Núñez 2008 : 349 - 351): o léxico é e foi algo aberto a novas creacións e exposto a perdas, e non un corpus cerrado de formas atestadas. Para estudar o léxico do pasado, valoramos os datos que achegan os textos dese pasado, pero tamén nos parecen moi valiosas, para compensar a penuria dos datos, as hipóteses ben elaboradas argumentativamente.
En de ﬁ nitiva, pensamos que a nosa proposta etimolóxica é completamente verosímil desde o punto de vista fonético e semántico. Por outra banda, noutras áreas románicas existen verbos derivados de DEBILIS como o italiano indebolire e o castelán endeblecer. O italiano indebolire proporciona un argumento morfolóxico a favor da nosa hipótese. Do adxectivo debole (< DEBILIS) debeuse crear o verbo * DEBOLIRE e deste, con pre ﬁ xo reforzador, INDEBO - LIRE ; ó non estar atestado * debolire no italiano actual, hai que interpretar indebolire como formado cun circun ﬁ xo in... ire ou como fai Iacobini (2004 : 174 - 176) como verbo parasintético deadxectival. Do mesmo xeito, * DEBILESCERE ‘entrar no estado de débil’ xurdiu dende o adxectivo DEBILIS e o verbo adevecer pode remontarse á unión do pre ﬁ xo reforzador AD e o verbo * DEBILESCERE. As evolucións fonéticas do galego ﬁ xeron que os falantes perdesen a motivación entre a forma base e as derivadas. Por outra parte, a lingüística románica ten asumido que o hispanoportugués creou para moitos verbos en - ir unha forma secundaria en - ecer (MeyerLübke 1974 : 665). No italiano actual, os verbos do tipo capire presentan nalgunhas formas unha raíz incrementada (capisc -o) co antigo su ﬁ xo incoativo.
Corominas e Pascual (s. v. endeble) explican o adxectivo castelán endeble como derivado do latín vulgar suposto * INDEBILIS, formación co pre ﬁ xo IN - de reforzo e non co pre ﬁ xo - IN negativo. Tamén pensan estes autores que a voz castelá pode vir do francés antigo e medio endeble. Non nos parecen adecuadas ningunha destas propostas. Por un lado, en francés o adxectivo preferido é faible e, por outro, sería unha rareza extrema que DEBILIS, adxectivo que xa ten un pre ﬁ xo (DE + HABILIS), se transmitise ó castelán co pre ﬁ xo de reforzo IN -, xa que * INDEBILIS podería levar a interpretar o contrario (‘non débil’) do que signi ﬁ ca (‘débil’).
Adheríndonos á proposta de formación parasintética de Scalise xa comentada, pensamos que é mellor postular que xa en latín se creou dende a base adxectiva DEBILIS o verbo * DEBI - LESCERE, o cal foi reforzado co pre ﬁ xo IN - (* INDEBILESCERE). A evolución de INDEBILESCERE a endeblecer non presenta ningunha pexa fonética nin semántica. De endeblecer xeraríase a formación regresiva endeble igual ca, por exemplo, embarque se creou dende embarcar.
Tamén pode postularse outra explicación para endeble como derivado romance regresivo de endeblecer. Pódese supor que DEBILIS deu en castelán * deble e que dende este se creou * deblecer, o cal se reforzou cun pre ﬁ xo e deu endeblecer. De endeblecer puido xurdir a formación regresiva endeble como xa explicamos. No castelán só atestamos endeble e endeblecer (García Gallarín 1998 : 46) pero as palabras deble e deblecer están rexistradas por algúns dicionaristas galegos (Santamarina s. v. deble e deblecer). Semella que deble entrou tarde no galego e tamén semella que pode ser antes unha voz emprestada ca unha voz autóctona. No galego actual, a verba endeble foi recollida en Toba (Constantino García s. v. endeble).
Volvendo ó verbo que nos ocupa, é probable que fose a hipótese que parte de DOLESCERE a que levou a establecer como grafía normativa devecer, segundo o criterio fundamentado en razóns etimolóxicas para os casos de b / v ou h - (Normas 2003, 18 - 20), modi ﬁ cando a grafía maioritaria que se viña usando nos dicionarios e na tradición literaria. A consoante representada como v non é propiamente etimolóxica senón xerada polo contexto vocálico; representala como v ou b é pura convención, e xa vimos que na toponimia se ﬁ xaron como normativas formas escritas con v e outras con b para casos semellantes. A etimoloxía que parte de * DEBILESCERE levaría a considerar a proposta grá ﬁ ca devecer como unha excepción do criterio etimolóxico (como sucede en inverno, España e outros casos...) ou ben a modi ﬁ cala en debecer.
As diferentes propostas formuladas para explicar a etimoloxía de devecer ou debecer, non sendo a de Sarmiento, parten de derivados en - SCERE. A de Corominas presenta certo parentesco etimolóxico, aínda que moi remoto, coa nosa, dada a orixe de DEBILIS en DE + HABILIS (e de DEBEO en DE + HABEO). De ser absolutamente ﬁ able a forma debezer recollida no portugués de Trasos-Montes, ningunha desas hipóteses sería válida, pois de - SCERE esperariamos unha sibilante xorda; o étimo que suxire Sarmiento, que ofrece un étimo con - C - intervocálico, si explicaría a sonora. Como vimos, a obxección fonética que lle apoñen Corominas e Pascual afecta unicamente a avecer, dado que o - FF - resultante de AD + FACERE (> AFFICERE) non sonorizaría; por outra banda, o latín AFFICIO tiña signi ﬁ cados moi diverxentes do galego avecer ; Niermeyer asígnalle os de “léser, nuire a qq’un” en francés e en inglés “to injure, to do wrong” (Niermeyer s.v. AFFICERE) e signi ﬁ cados semellantes atopamos en Blánquez (s.v. AFFICIO) e en Gaf ﬁ ot (s.v. ADFICIO), moi distantes dos signi ﬁ cados de avecer. Lémbrese tamén que son distantes dos signi ﬁ cados do devecer actual os signi ﬁ cados primarios de DEFICERE. Con todo, é de advertir que Sarmiento suxire como étimo latino de avecer en primeiro lugar PROFICIO, que convén desde o punto de vista semántico, e logo AFICIO (con f simple no manuscrito, corrixido en AFFICIO polo editor, X. L. Pensado, segundo se indica en nota); quizais debamos entender que Sarmiento ve ousadamente nese * AFICIO non a continuación do ADFICIO ou AFFICIO clásico latino senón unha variante de PROFICIO con cambio de pre ﬁ xo. Agora ben, esta ousadía de Sarmiento non só contravén as tendencias fonéticas do latín, senón que tamén ten en contra o feito de que a base de derivación se volvese opaca. Tampouco é un argumento favorable á hipótese de Sarmiento a existencia en galego de adevecer, xa que non resulta moi explicable que a suposta oposición devecer / avecer se mitigue engadindo a devecer o pre ﬁ xo a - (adevecer).
Polo que se re ﬁ re á outra obxección que lle apón Corominas, a de que os verbos latinos derivados de FACERE con apofonía foron remotivados en romance a partir de FACERE ou de facer, regularizándose, temos que recoñecer que é certo que nas familias apofónicas normalmente hai remotivación, e asíacontece coa maior parte dos derivados de facer no galego actual, que son refeitos sobre este verbo (refacer, desfacer, afacerse, desafacerse) e non herdanza do latín, que presentaba o a radical de facalterado en i (REFICIO), pero non faltan excepcións en casos en que a competencia dos falantes xa perdera o vínculo entre o primitivo e o derivado, e na familia de FACERE temos o exemplo de PROFICIO ‘aproveitar’. O romance aproveitar é recreación a partir de proveito, procedente do participio PROFECTU, pero no galego e no castelán medievais existiu provezer (< lat. PROFICERE) co mesmo signi ﬁ cado. O TMILG recolle un exemplo galego das Cantigas de Santa María: E os soberviosos || d ‘ alto vas decendo, || e os omildosos || en onrra crecendo, || e ẽ adendo || e provezendo || tas santas grãadeces.||
Devecer e a súa etimoloxía
En conclusión, cremos que en tanto non dispoñamos de máis información non se pode formular unha etimoloxía incontrovertible para devecer / debecer, polo que consideramos que se cadra foi algo precipitado establecer a súa grafía con v, contradicindo a tradición lexicográ ﬁ ca e literaria, que viña empregando maioritariamente unha grafía con b.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Allen, Andrew (1981): “The Development of Preﬁ xal and Parasynthetic Verbs in Latin and Romance”, Romance Philology 35, 79 - 85.
Alonso Núñez, Aquilino (2008): “La su ﬁ jación verbal, la circun ﬁ jación verbal y la su ﬁ jación verbal homogénea en el habla gallega del ayuntamiento de Castrelo do Val (Ourense, España)”, Quaderni di Semantica XXIX, 2, 343 - 392.
Blánquez Fraile, Agustín (1982 5): Diccionario latinoespañol. Barcelona: Ramón Sopena.
CODOLGA = López Pereira, José Eduardo (dir.) (2006 -): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [http://corpus.cirp. es/codolga/] [último acceso: 01 / 02 / 2010 ].
CORGA = Rojo, Guillermo (dir.) (1994 -): Corpus de Referencia do Galego Actual. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [http://corpus.cirp.es/corga/] [último acceso: 20 / 02 / 2010 ].
Corominas, Juan / José Antonio Pascual
(1980): Diccionario critico etimológico castellano e hispánico. Madrid: Gredos.
sário de provincianismos e formas divergentes. Porto: Gabriel Gonçalves.
A. S. Alonso Núñez e G. Navaza Blanco
TMILG = Varela Barreiro, X. (dir.) (2004 -): Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega [http://ilg.usc.es/ tmilg] [último acceso: 01 / 02 / 2010 ].
Väänänen, Veikko (1995 3): Introducción al latín vulgar. Madrid: Gredos.