Summary: Neste traballo lévase a cabo unha análise do grao de exclusión social nos fogares españois tanto a nivel nacional como por comunidades autónomas. Para alcanzar este obxectivo, selecciónase un conxunto de indicadores cualitativos e cuantitativos relacionados coa exclusión social, construíndose un indicador composto sintético a partir deles que despois será utilizado para o estudo do obxectivo formulado. Os datos utilizados, que abarcan o período 20042010, proceden do “Módulo de Exclusión Social” da Encuesta de Condiciones de Vida (ECV), que é a enquisa española integrada na European Union Statistics on Income and Living Conditions (EUSILC), coordinada pola Oficina Estatística Europea (EUROSTAT).

Domínguez, J.; Núñez, J.J. Exclusión social nos fogares españois... Revista Galega de Economía, vol. 22, núm. extraordinario (setembro 2013), pp. 115134 ISSN 11322799 115 EXCLUSIÓN SOCIAL NOS FOGARES ESPAÑOIS. UN ESTUDO COMPARATIVO REXIONAL DURANTE O PERÍODO 20042008
R ECIBIDO : 10 de decembro de 2012 / A CEPTADO : 14 de xuño de 2013
: Exclusión social / Indicadores sociais / Encuesta de Condiciones de Vida.
Social Exclusion in the Spanish Households.
A Regional Comparative Study in the Period 20042010
used come from the Social Exclusion Module of the “Encuesta de Condiciones de Vida” (ECV) as the Spanish Survey included in the European Union Statistics on Income and Living Conditions (EUSILC) Survey, carried out by EUROSTAT. Last disposable data turns out 20042010 as the studied period.
1. INTRODUCIÓN
O obxectivo deste traballo é o estudo da pobreza e da exclusión social nos fogares españois desde unha perspectiva baseada na súa participación no consumo, por canto se estudan os aspectos relacionados coa pobreza económica, tal e como se xustificará a continuación, así como a exclusión social baseada na privación e non noutros aspectos sociais, como os lazos e as relacións persoais, nin de participación cidadá, como os aspectos políticos. Feita esta aclaración, debe admitirse que se trata de dous conceptos afíns pero cuxas diferenzas convén matizar.
Así, polo que respecta ao estudo da exclusión social, Subirats [dir.] et al. (2004, p. 11) afirman: “ No se trata de dejar a un lado el concepto de pobreza, ni mucho menos, sino más bien de ampliar sus márgenes. Nuevos mecanismos de segregación social han ido tomando cuerpo y siendo considerados como significativos a la hora de impedir o dificultar a las personas su acceso al mercado de trabajo, a la vivienda, a la formación, etc. Ante la crisis relativa o reconsideración de los modelos del Estado de Bienestar, no se puede seguir hablando de la pobreza y sus efectos como la causa última de las desigualdades y la integración social. Asistimos a nuevos desequilibrios, a nuevas formas de desigualdad que emergen más allá de los ingresos, y se consolidan como determinantes de la marginación y la inhibición social, política, económica y laboral que padecen ciertos colectivos y personas ”.
Polo tanto, de acordo co expresado, a exclusión social debe incluír outros aspectos que sexan indicativos de marxinación, ademais da pobreza, co que a súa problemática deberá ser forzosamente multidimensional. Neste traballo tómase en consideración o “Módulo de Exclusión Social” incluído na Encuesta de Condiciones de Vida (ECV), elaborada polo Instituto Nacional de Estatística (INE), para construír a batería de síntomas sociais e económicos que resultan indicativos de vulnerabilidade á marxinación social. Estes síntomas constitúense xeralmente en variables cualitativas dicotómicas, o que dificultará a construción dun indicador que cuantifique a exclusión social padecida como o que se propón neste traballo.
Por outra parte, os métodos baseados na mobilidade dos fogares necesitarían idealmente a utilización dun panel como fonte de datos, mentres que a ECV só é un panel rotante con taxa de reposición do 25%, o que non fai posible o seguimento completo dos fogares durante todo o período analizado. Porén, fronte á maior complexidade destes métodos e o seu enfoque diferente ao utilizado neste traballo, a metodoloxía adoptada non necesita destas características ao empregar un indicador sintético, que mesmo podería utilizarse aínda que a enquisa só fose de tipo transversal.
En canto ao estudo da pobreza, son moitas as decisións que deben tomarse e todas elas cunha incidencia importante nos resultados obtidos. Una das principais liñas de debate ten a súa orixe na consideración do carácter absoluto ou relativo do concepto, avivada polo traballo de Sen (1983), ao que seguiron réplicas de Townsend (1985) e do propio Sen (1985). A modo de resumo, Subramanian (2004) conclúe que podería considerarse a pobreza como absoluta no espazo das “capacidades” (functionings) pero relativa no espazo dos recursos, bens e ingresos.
O estudo da pobreza a través das capacidades resalta o carácter multidimensional do fenómeno mediante o uso de indicadores non monetarios. Con todo, os problemas que formula esta alternativa son importantes, comezando co da selección e dispoñibilidade de datos adecuados (Laderchi, 1997), o que levou a algúns autores a utilizar modelos de clases latentes (Pérez Mayo e Fajardo, 2003; Ayala e Navarro, 2004) 2. A alternativa enlaza de novo co concepto de pobreza económica
(Sen, 1976) no sentido de admitir o ingreso ou o gasto para fixar a posición económica dos fogares, malia as súas limitacións (RuizCastillo, 1987), que será a aproximación adoptada neste traballo.
Así pois, neste contexto o propio Sen (1976) sinala a incidencia, a intensidade e a desigualdade como as tres dimensións presentes no fenómeno da pobreza 3. Todas elas están presentes na elaboración do indicador proposto polo dito autor, así como na construción das curvas TIP/IID 4 que permiten efectuar as comparacións en pobreza propostas por Jenkins e Lambert (1997), e das que unha aplicación ao caso español pode verse, por exemplo, en Casas, Domínguez e Núñez (2003). Porén, estas curvas non logran alcanzar unha estrutura de ordenación total entre as distribucións de renda ou gasto, como tampouco o conseguen outros tipos de curvas globais como as propostas por Atkinson (1987) ou Foster e Shorrocks (1988a, 1988b).
Neste traballo optarase pola aproximación tradicional a través das dimensións determinadas pola incidencia e a intensidade da pobreza, que tampouco están exentas de problemas. En efecto, así ocorre mesmo ao abordar a identificación dos pobres que permite estudar a incidencia da pobreza, ao definir o nivel que determina a situación de pobreza, denominado limiar ou liña de pobreza, que xerou un bo número de propostas na literatura 5.
Tampouco resulta doada a selección dunha medida que permita cuantificar a intensidade da pobreza, dada a estrutura de orde parcial que as aproximacións globais proporcionan. A gran variedade de propostas moveu aos investigadores a asumir unha serie de condicións mínimas ou axiomas de obrigado cumprimento (Foster, 1984; Núñez, 1990) que, non obstante, non permiten a selección dunha alternativa que resulte netamente superior ao resto (Foster e Sen, 1997), reproducíndose a problemática da case ordenación de intersección proposta por Sen (1973) no marco da desigualdade. Neste caso, así e todo, a diferenza da desigualdade, existe un certo consenso en considerar as medidas propostas en Foster, Greer e Thorbecke (1984) como as máis satisfactorias polas súas propiedades teóricas, polo que serán as utilizadas neste traballo.
De acordo co anterior, o traballo estrutúrase da seguinte maneira. Na sección 2 preséntanse os datos e indicadores de intensidade da pobreza empleados como base, así como as principais decisións relacionadas coa escala de equivalencia e o limiar de pobreza utilizados. A sección 3 resume a metodoloxía inherente á construción do indicador sintético de exclusión social. Na sección 4 preséntase os resultados obtidos en relación coa evolución da incidencia e a intensidade da pobreza entre os anos 2004 e 2010, así como a evolución da exclusión social nese período. Finalmente, na sección 5 establécense as conclusións máis relevantes do estudo. 2. DATOS UTILIZADOS E MEDIDAS DE POBREZA EMPREGADAS
Utilizáronse os datos da Encuesta de Condiciones de Vida (ECV). Trátase dunha enquisa de carácter anual que se obtén dun panel rotante de 14.640 fogares elixidos no ano 2004. Na actualidade disponse das ondadas do período 20042010 6. Para avaliar a posición económica dos fogares utilizouse o ingreso neto familiar procedente da ECV. Por outra parte, é coñecido que a medición da pobreza depende criticamente da escala de equivalencia seleccionada como indicador das economías de escala no seo do fogar (Duclos e Mercader Prats, 1999), provocando patróns de comportamento recoñecibles 7. Por iso, tendo en conta a extensión que suporía a consideración de varias escalas de equivalencia e a persistencia dos patróns comentados, optouse por traballar coa escala recomendada por EUROSTAT, que se obtén dividindo o ingreso neto familiar entre a raíz cadrada do número dos seus compoñentes, que é a opción máis habitual hoxe en día, obtendo ingresos netos equivalentes aos que se notará por x i para a familia i.
Para a selección do limiar de pobreza (z) seguíronse as directrices da metodoloxía da ECV, optando polo 60% do ingreso neto mediano equivalente. Esta liña de pobreza relativa resulta ser moito máis estable que as baseadas nunha porcentaxe da renda media, que están máis expostas aos valores extremos da distribución. Por outra parte, se se nota por q ao número de fogares pobres (é dicir, cuxo ingreso neto equivalente se atopa por baixo do limiar de pobreza), as medidas de intensidade de pobreza seleccionadas son as seguintes:
A proporción de pobres (H = q/n) só se utilizou para estudar a evolución da incidencia da pobreza nos diferentes anos ao longo do período considerado.
Para estudar a evolución da exclusión social en España e nas diferentes comunidades autónomas, elixíronse as variables cualitativas que, segundo a información dispoñible, pode considerarse que mellor definen o estado de exclusión social, aínda que algunhas delas puideran ser discutibles. Por iso, tomáronse aquelas preguntas que forman parte do “Módulo de Exclusión Social” da ECV e que, xunto coas súas posibles respostas, son as seguintes:
E1.- Producíronse atrasos no pagamento da hipoteca ou do aluguer do fogar nos últimos 12 meses? Si/Non E2.- Producíronse atrasos no pagamento das facturas da electricidade, auga, gas, etcétera, nos últimos 12 meses? Si/Non E3.- Producíronse atrasos no pagamento de compras aprazadas ou doutros prestamos (débedas non relacionadas coa vivenda) nos últimos 12 meses? Si/Non E4.- Pode o fogar permitirse pagar unhas vacacións fóra de casa cando menos unha semana ao ano? Si/Non E5.- Pode o fogar permitirse unha comida de carne, polo ou peixe (ou equivalentes para os vexetarianos) cando menos cada dous días? Si/Non E6.- Ten o fogar capacidade para afrontar gastos imprevistos? Si/Non E7.- Ten o fogar teléfono (incluído móbil)? Si/Non (por non llo poder permitir)/Non (outro motivo)
E12.- Capacidade do fogar para chegar a fin de mes: Con moita dificultade/Con dificultade/Con certa dificultade/Con certa facilidade/Con facilidade/Con moita facilidade E13.- Os gastos totais da vivenda (incluíndo seguros, electricidade, comunidade, etc.) supoñen para o fogar: Unha carga pesada/Unha carga razoable/Ningunha carga E14.- Os desembolsos por compras a prazos ou por devolución de préstamos non relacionados coa vivenda supoñen para o fogar: Unha carga pesada/Unha carga razoable/Ningunha carga E15.- Ten a vivenda luz natural insuficiente nalgún cuarto? Si/Non E16.- Ten a vivenda problemas de ruídos producidos por veciños ou procedentes do exterior (tráfico, negocios, fábricas, etc.)? Si/Non E17.- Ten a vivenda problemas de contaminación, sucidade ou outros problemas ambientais producidos pola industria ou o tráfico? Si/Non E18.- Ten a vivenda problemas de delincuencia, violencia ou vandalismo na zona?
Para a selección do indicador de exclusión social optouse por un indicador sintético que combine a información anterior para que permita medir o grao de exclusión social dos fogares. Esta formulación exponse na seguinte sección.
3. INDICADOR SINTÉTICO DE EXCLUSIÓN SOCIAL
Neste traballo utilízase o indicador de exclusión social proposto en Domínguez e Núñez (2009), construído mediante unha adaptación da medida enunciada por Dagum, Gambassi e Lemmi (1991) para medir a pobreza a partir de conxuntos difusos. A continuación, expóñense as súas características máis sobresalientes. Admitindo un conxunto de k indicadores cualitativos sintomáticos do grao de exclusión social (Y 1, Y 2,..., Y k), defínese Y ij como a modalidade do indicador Y j correspondente ao fogar i de tal forma que:
Representamos por A o conxunto formado polos fogares excluídos socialmente desa poboación. Así, para cada fogar i defínese μ A (i) como o seu grao de exclusión social, onde μ A (i)  [0, 1], de tal forma que se μ A (i) = 1, daquela o fogar i vive nunha situación de exclusión social extrema, mentres que se μ A (i) = 0 ese fogar i non está en situación de exclusión social. Así, para cada fogar tense:
Hai dúas formas de obter a función de pertenza á situación de exclusión social, dependendo de que se considere que todos os indicadores teñen a mesma importancia ou que non a teñen. A continuación, exponse a forma que presenta esa función de pertenza en ambos os dous casos.
cadores Y 1, Y 2,..., Y k, no fogar i, onde w j é a ponderación asociada ao indicador Y j. Dada a manifesta diferenza no impacto e na repercusión das distintas causas posibles de exclusión social, esta será a opción elixida neste traballo.
Para estimarmos as ponderacións (w j) imos considerar unha relación funcional inversa entre o sistema de ponderacións e as frecuencias correspondentes aos síntomas de exclusión social. Polo tanto, sexa f j a frecuencia relativa do indicador ao síntoma de exclusión social Y j, considerados os n fogares da poboación. É dicir:
Entón, consideramos a seguinte función, que presenta máis estabilidade que a inversa das frecuencias (Dagum, Gambassi e Lemmi, 1991):
Unha vez que temos definida a función de pertenza, defínese o índice de excluonde  A (i) é a función de pertenza do fogar i ao conxunto difuso determinado pola exclusión social. Polo tanto, I E  [0, 1] representa a proporción de fogares que pertencen ao conxunto difuso dos excluídos socialmente.
4. ANÁLISE DOS RESULTADOS OBTIDOS O estudo fíxose para as sete ondadas consideradas da ECV. En primeiro lugar, analízase a proporción de fogares en España que sofren algún tipo de carencia.
Na táboa 1 pode observarse como mellorou a situación dos fogares, xa que no ano 2010 só un 0, 4% non tiña teléfono fixo, móbil ou televisión en cor; un 0, 18% carecía de lavadora e un 6, 2% de ordenador. Porén, aumentou a porcentaxe de fogares para os que os gastos da vivenda supoñen unha pesada carga (o 49, 66% dos fogares no ano 2010), e nesta liña os atrasos nos pagamentos de facturas (electricidade, auga, gas, etc.) no último ano pasaron dun 5% no ano 2004 a un 6, 12% no ano 2010, así como tamén a porcentaxe de fogares que ten problemas para facerlles fronte ás compras aprazadas, que se incrementou nun 21, 5%.
Non obstante, diminuíu a porcentaxe de fogares que non se pode permitir unha semana de vacacións fóra da súa casa, e nun 29, 3% os problemas de vandalismo, delincuencia ou violencia. Só o 5% destes fogares non teñen coche. Tamén se pasou de máis dun 39% de fogares con problemas para facerlles fronte a gastos imprevistos no ano 2004 a un 36, 6% no ano 2010, o que supón unha diminución de máis dun 6% no período de estudo. Melloraron os problemas de contaminación por industria, pasando dun 15, 6% a menos dun 11% no ano 2010, o que supón unha diminución dun 32%.
Na táboa 2 móstranse as ponderacións do indicador sintético da exclusión social en España. Por construción, as ponderacións crecen cando decrece a proporción de fogares que presenta cada carencia. Este comportamento atopa a súa explicación en que, loxicamente, canto máis xeneralizada sexa unha carencia menor sentimento de exclusión social deberá inducir no fogar que a sofre, e o mesmo pode dicirse en sentido contrario.
Así, pode observarse que o síntoma de exclusión social que máis pondera no índice sintético é a carencia de televisión en cor (7, 9%), seguido da falta de lavadora no fogar (7, 74%) e de teléfono fixo/móbil (6, 8%), mentres que non poder comer carne/polo/peixe cando menos dous días á semana pondera un 5%, e a falta de luz nalgún cuarto do fogar, un 4, 3%. Pola contra, os indicadores cualitativos que menos ponderan son os préstamos e pagamentos aprazados, que presentan unha importancia dun 1, 62%, e os préstamos hipotecarios e alugueiros, cun 1, 9%.
Na gráfica 1 preséntanse as ponderacións do indicador de exclusión social nos fogares a nivel nacional durante o período 20042010, de maneira que pode apreciarse a súa evolución.
Gráfica 1.- Evolución das ponderacións nos fogares en España, 20042010
ou móbil?; TV: Ten televisión en cor?; OR: Ten ordenador?; LA: Ten lavadora?; CO: Ten coche?; CFM: Capacidade para chegar a fin de mes; CGV: Carga gastos vivenda; CDP: Carga desembolso pagamentos aprazados; LI: Luz insuficiente; PR: Problemas de ruído; PC: Problemas de contaminación; PD: Problemas de delincuencia. FONTE: Elaboración propia.
Na táboa 3 móstrase a evolución da exclusión social en España, nas distintas comunidades e nas dúas cidades autónomas, cuantificada a partir do indicador sintético construído de acordo coas directrices expostas e utilizando os indicadores cualitativos obtidos a partir do “Módulo de Exclusión Social” da ECV. Debe terse en conta que os resultados correspondentes a Ceuta e Melilla deben tomarse con cautela polo escaso tamaño mostral que lles corresponde na enquisa.
Se se observa a táboa 3 pode deducirse que a exclusión social diminuíu practicamente en todo o territorio nacional a excepción de catro comunidades autónomas e da Cidade Autónoma de Melilla, como se detallará a continuación. Porén, os diferentes ambientes económicos que se dan durante o período considerado provocan a existencia de flutuacións na evolución do indicador, como era de esperar.
Así, a nivel nacional obsérvase unha diminución da exclusión social entre os anos 2006 e 2008, mentres que a partir do ano 2009 se produce un repuntamento para volver diminuír no ano seguinte, sendo a magnitude da diminución dun 15, 3% no período 20042008, o que pode visualizarse máis claramente na gráfica
Gráfica 2.- Evolución da exclusión social nos fogares en España, 20042010 FONTE: Elaboración propia.
En relación coa evolución da exclusión social nas comunidades autónomas, a táboa 3 mostra que é en Melilla onde máis aumentou a exclusión social con respecto ao ano 2004, cifrándose este aumento nun 28%, seguida de Cantabria (25%), País Vasco (cun aumento dun 9%) e Estremadura (cun 3, 6%). As traxectorias que mostran a evolución dos niveis detectados de exclusión social nas comunidades mencionadas poden comprobarse máis claramente na gráfica 3.
Gráfica 3.- Evolución da exclusión social nos fogares das comunidades autónomas onde se incrementou a exclusión social, 2004- -2010 FONTE: Elaboración propia.
A continuación, estúdase a evolución da pobreza en España e nas diferentes comunidades autónomas durante o período considerado seguindo as directrices expostas na sección 2.
Na táboa 4 pode observarse que só en catro comunidades autónomas e en Melilla aumentou a porcentaxe de fogares por baixo do limiar de pobreza nacional, se se considera o período analizado de maneira global, mentres que diminuíu esta porcentaxe en todos os demais casos, incluíndo o nacional.
Neste sentido, destaca o caso de Aragón, que mostra un importante incremento de fogares pobres, en termos relativos, con respecto ao ano 2004, aínda que convén matizar que é 2005 o ano en que se produce o grande aumento da proporción destes fogares, seguindo despois unha diminución continuada aínda que máis leve ata o ano 2009, para rexistrarse un novo repuntamento no ano 2010. En Melilla rexístrase un aumento dun 36% de fogares pobres e en Estremadura o incremento é superior ao 33%. As dúas restantes comunidades autónomas nas que crece a proporción de fogares pobres son CastelaA Mancha e Canarias, aínda que de maneira máis leve.
Por outra parte, a comunidade autónoma na que máis diminuíu a porcentaxe de fogares pobres durante todo o período considerado é Navarra (42%), seguida de Madrid (33%), Ceuta (28, 6%) e A Rioxa, onde se rexistra un descenso do 19%. En Galicia produciuse un descenso de máis dun 16%. De novo, cómpre sinalar que estas diminucións non se realizaron de maneira continua ao longo do período senón que se producen flutuacións notables na evolución da incidencia da pobreza.
Na táboa 5, que se centra na intensidade da pobreza cuantificada a través da medida de Foster, Greer e Thorbecke de orde 2 (FGT2), o comportamento é distinto, xa que se aprecian bastantes máis evolucións negativas. Destaca o caso de CastelaA Mancha, que practicamente duplicou a súa intensidade na pobreza, á que seguen Aragón (cun incremento dun 75%), Valencia (cun aumento dun 58%) e Estremadura (cun 56%). En Andalucía aumentou a intensidade da pobreza nun 35% con respecto ao ano 2004, situándose no ano 2010 practicamente no seu máximo. Murcia sufriu un incremento dun 54, 7%, mentres que en Madrid foi dun 6, 75% e en Cantabria dun 12, 1%. Unha vez máis hai que advertir que a evolución desta magnitude mostra flutuacións ao longo do período analizado.
Así e todo, Navarra é a Comunidade Autónoma onde máis diminuíu a intensidade da pobreza (55, 76%), xunto con Asturias (46, 93%) e Galicia (25, 41%). En Baleares, o descenso é practicamente dun 10% e en Cataluña dun 6, 81%, destacando por riba de todas o descenso dun 68% en Ceuta.
Na táboa 6 móstranse os valores da medida de Foster, Greer e Thorbecke de orde 3 (FGT3), que se interpretan, como é habitual, como o grao de pobreza severa que se rexistra no noso país. Os resultados obtidos mostran que segue destacando Ceuta, cunha diminución de case un 70%, á que lle seguen Navarra (cun descenso do 59%), Asturias (54, 36%), Galicia (22, 68%) e Baleares, onde a diminución de pobreza severa é dun 10, 24%. Lembramos, unha vez máis, que estas porcentaxes corresponden ao período completo, onde cómpre observar flutuacións máis ou menos notables, segundo os casos, como pode comprobarse.
Entre as comunidades autónomas nas que se rexistraron incrementos da pobreza severa destaca CastelaA Mancha, que presenta o maior aumento con respecto ao ano 2004 (136%). Outros casos notables son os de Aragón (cun 96, 7% de incremento), Murcia (79, 6%), Valencia (65, 3%), Estremadura (61, 4%) e Andalucía (50, 46%). Outras comunidades que rexistraron tamén incrementos, aínda que de maneira algo máis moderada, son Madrid (34, 22%), Canarias (24, 63%) e Cataluña (9, 33%).
O saldo final do período completo mostra que, fronte a unha diminución da intensidade da pobreza dun 4, 34% acompañada dun descenso da exclusión so cial dun 15, 39%, se produce un incremento da intensidade da pobreza dun 19, 2% e un agravamento da severidade da pobreza dun 32, 02%, o que suxire que, malia o descenso no número de fogares pobres e excluídos socialmente, se produciu un notable agravamento dos fogares que se atopan en peores condicións.
5. CONCLUSIÓNS
Neste traballo utilizouse un indicador sintético que permite medir a exclusión social a partir dunha batería de indicadores cualitativos sintomáticos de exclusión social. Este indicador aplicouse aos fogares españois tanto a nivel nacional como para as diferentes comunidades e cidades autónomas. Para iso, utilizáronse os datos provenientes da Encuesta de Condiciones de Vida (ECV), utilizando un período de estudo que vai desde o ano 2004 ata o ano 2010.
Os indicadores cualitativos que integraron o indicador sintético proposto para medir a exclusión social permitiron, ademais, extraer gran cantidade de información útil sobre a evolución da situación en que viven os fogares. Os resultados obtidos posibilitaron a realización dunha ampla análise da evolución rexistrada no grao de exclusión social dos fogares españois ao longo do período analizado, tanto a nivel nacional como autonómico, avaliándoo en relación coa evolución da pobreza a través da súa incidencia, da súa intensidade e da súa severidade. Esta análise facilitou a comparación do impacto que os diferentes ambientes económicos tiveron sobre os fogares. En termos relativos, cómpre destacar que a nivel nacional se aprecia unha diminución de máis de quince puntos porcentuais no indicador de exclusión social e un descenso de máis de catro puntos porcentuais polo que respecta ao número de fogares que están por baixo do limiar de pobreza, aínda que esta evolución non foi constante durante o período considerado senón que se aprecian notables flutuacións, así como un empeoramento desde o ano 2008 como consecuencia da crise económica. Porén, tamén se produciu a nivel nacional un incremento na intensidade da pobreza (superior ao 19%) e máis aínda da pobreza severa (en torno ao 32%), sobre todo desde o ano 2008, o que é indicativo de que os fogares que están nos tramos máis baixos de renda se atopan paulatinamente en peores condicións.


Summary: A través deste artigo búscase facer visible o proxecto de investigación dunha tese de doutoramento que abarca o eido da elaboración de materiais didácticos no ámbito municipal. Dunha banda, sitúanse os procesos de creación de materiais didácticos, co que isto supón paralelamente de avaliación do modelo pedagóxico, do modelo de profesionalidade docente, das finalidades educativas e das estratexias didácticas, e doutra banda, sitúase o rol que asumen as administracións locais da provincia de A Coruña nos procesos de creación de materiais didácticos, que implican un análise das políticas de elaboración e difusión, da natureza dos materiais, do uso planificado e ‘real’, do perfil profesional e formativo das autoras e dos autores dos materiais, así como a influencia dos orzamentos e da lexislación en materia local na permanencia a longo prazo de políticas de impulso e creación de materiais didácticos territorializados. Preséntanse a continuación os apartados propios do informe parcial do proxecto de investigación: definición, xustificación, obxectivos, hipóteses, mostra, metodoloxía e primeiros resultados.

PROXECTO DE INVESTIGACIÓN DUNHA TESE DE DOUTORAMENTO: INFORME PARCIAL SOBRE MATERIAIS DIDÁCTICOS E ADMINISTRACIÓN LOCAL
RESEARCH PROJECT OF A DOCTORAL THESIS: RESEARCH PROGRESS REPORT ABOUT EDUCATIONAL MEDIA AND LOCAL GOVERNMENT
carmendenebola.alvarez@usc.es

No contexto da Didáctica os materiais teñen alcanzado un lugar significativo debido fundamentalmente ao énfase posto neles no discurso político e psicopedagóxico despregado en torno á Lei Orgánica de Ordenación Xeral do Sistema Educativo e pola vertixinosa evolución que teñen sufrido as tecnoloxías da información e da comunicación (TIC). Ademais a investigación e a publicación sobre materiais didácticos lles ten conferido relevancia como elemento nos procesos de mediación didáctica, especialmente o valor de evitar deixar as decisións en mans da improvisación. Mais a problemática dos materiais para o traballo educativo vense facendo cada vez máis complexo ao tempo que entran en xogo [novos] intereses educativos, culturais e económicos.
Por exemplo, na sociedade do século XXI é cada vez máis frecuente que a educación teña lugar fóra da escola, sexa independente desta e se faga explícita e visible; de xeito que o sistema escolar xa non se contempla como o único sistema educativo, senón que a Educación Social da conta de múltiples contextos comunitarios. Ao tempo, dende os anos 80 vense desenvolvendo, dun xeito desigual no territorio español e no galego, a filosofía de Cidade Educadora e, polo tanto, os concellos están a asumir novas responsabilidades independentemente das competencias transferidas polo Estado e polas Comunidades Autónomas.
Unha das funcións que as administracións locais están a asumir é a participación, dende diversos roles, na creación de materiais didácticos contextualizados territorialmente e que buscan dar resposta a necesidades específicas. Mais, como puxo de manifesto o libro coordinado por Area, Parcerisa e Rodríguez (2010), existe unha ampla potencialidade e diversidade de posibilidades nos contextos comunitarios, entre os que se atopa o municipal, pero falta moito camiño que percorrer en tanto á reflexión e á difusión das experiencias existentes.
1. DEFINICIÓN E XUSTIFICACIÓN DA INVESTIGACIÓN
Na actualidade, sabemos que o análise dos recursos pensados para o ámbito comunitario é aínda incipiente e descoñecemos as características didácticopedagóxicas dos materiais elaborados con apoio da administración local e tamén descoñecemos cales son as decisións tomadas nas Administracións Locais en relación co apoio á creación de materiais didácticos na provincia de A Coruña. Situámonos así fronte á necesidade de querer comprender aos Concellos que están a producir materiais didácticos, pero tamén de querer estudar que funcións desempeñan eses materiais.
Con tal finalidade levouse a cabo unha revisión bibliográfica das investigacións existentes e das liñas de investigación abertas entorno á tecnoloxía educativa, á elaboración e avaliación de materiais didácticos e ás accións educativas municipais. Atendendo aos criterios citados elaboráronse tres preguntas específicas que guíen o análise documental, a elaboración dos instrumentos e a interpretación (ver ilustración nº 1): que discurso sosteñen as Administracións Locais que apoian a produción de materiais didácticos? Que dificultades e facilidades atopan as Administracións Locais no camiño? Que implicacións didácticas teñen os materiais didácticos creados co apoio da Administración Local?
Ilustración nº 1. Bloques de contido da investigación
Máis alá de se o destinatario é a comunidade ou a escola, o papel nos procesos educativos dos materiais e recursos didácticos con referencia no local e con apoio dos municipios é un campo aínda sen investigar en profundidade e do que, sen embargo, comezamos a ter mostra da súa relevancia a través das experiencias existentes nas que as administracións públicas teñen apostado pola creación de recursos educativos (en Galicia atopamos referencias como o Proxecto Ulla Elemental, o Proxecto Terra, Climántica, o conxunto de materiais do Concello de As Pontes de García Rodríguez ou a Colección Santiago: Cidade Educadora) e tamén a través das implicacións dende o mundo académico (Area Moreira, Parcerisa Arán e Rodríguez Rodríguez, 2010; Schmidt e Braga García, 2006).
“A relación educativa intencional se establece na relación entre quen pretende educar e quen aprende. Esta relación se produce nun contorno ou ambiente de aprendizaxe e sérvese de recursos e materiais que fan de mediadores entre as intencións educativas e a consecución dos aprendizaxes. Polo tanto, o papel dos recursos e dos materiais didácticos é moi importante, posto que constitúen os medios que concretan os obxectivos educativos. […] Hoxe en día, a institución escolar segue cumprindo unha función moi importante pero, a diferenza do que ocorría non fai demasiados anos, comparte a súa influenza educativa con outras institucións, os medios de comunicación, etc.
a preocupación pola educación é actualmente moi ampla e son moitas as entidades e institucións que se preocupan e ofrecen actividades e recursos con obxectivos educativos” (Parcerisa Aran, 2010:11).
Na actualidade temos evidencias de que algunhas administracións locais están apoiando a creación de materiais didácticos contextualizados no territorio, pero descoñecemos o contexto discursivo no que se produce esta realidade. Manifestándose, dunha banda, a relevancia dos concellos na creación de materiais didácticos e, doutra banda, a evidencia do interese por estudar os materiais no ámbito municipal a través da avaliación dos propios recursos e da elicitación e representación do que fan e do que pensan os profesionais (políticos e técnicos) das administracións locais. Vinculando así un mellor coñecemento da situación coa mellora do proceso de creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal.
Os resultados desta investigación permitirannos coñecer mellor as características pedagóxicas e as funcións dos materiais didácticos nos contextos educativos municipais, a través do estudo das políticas adoptadas pola administración local, así como dos materiais publicados e o seu uso. A proposta será de gran axuda no momento de pensar en atender á diversidade de situacións e contextos sociais existentes e contribuirá a abrir novas perspectivas de dinamización nos contornos comunitarios a través do emprego das TIC nos municipios da provincia de A Coruña.
2. OBXECTIVOS
En relación cos aspectos que se desexa indagar e coñecer trázase a seguinte meta de investigación: describir e comprender as accións adoptadas, funcións, procesos de elaboración e características dos materiais didácticos en soporte impreso e dixital creados co apoio da administración local. Este obxectivo xeral concrétase en sete obxectivos específicos que favorecen a identificación das partes que compoñen o problema obxecto de estudo e que se expoñen a continuación. Ademais, na ilustración nº 2 pode verse un mapa de relación entre problema, preguntas de investigación, obxectivos xerais e obxectivos específicos:
• Describir e analizar as accións educativas emprendidas polos Concellos galegos en relación coa elaboración e publicación de materiais didácticos. • Clarificar o discurso ideolóxico que sustentan as Administracións Locais que apoian a produción de materiais didácticos. • Analizar as implicacións económicas que se destinan en relación coa creación, elaboración, publicación, produción e difusión de recursos educativos dende a Administración Local na provincia de A Coruña. • Elicitar e representar o pensamento dos profesionais e sectores implicados pola creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal.
• Identificar os factores ou aspectos que interveñen no procesos de elaboración de materiais didácticos con apoio da administración local. • Avaliar e catalogar os materiais didácticos de produción municipal que se poñan a disposición do estudio. • Identificar debilidades, ameazas, fortalezas e oportunidades na creación de materiais didácticos dende as Administracións Locais.
3. HIPÓTESES DE INVESTIGACIÓN
A continuación exprésanse as ideas de partida que son resultado da particular visión e interpretación das distintas evidencias que atopáronse na revisión documental e que van a ser expostas en frases a modo de hipóteses que as conclusións da investigación inducirannos a confirmar, modificar ou rexeitar.
➢ Hipótese 1: Na provincia de A Coruña existe unha gran pluralidade nas accións desenvolvidas polos diversos municipios en relación cos materiais didácticos.
As administracións Locais na provincia de A Coruña parten de contextos socioeconómico‑culturais moi diversos e a xestión política está en diverso modo influída polos modelos organizativos da Administración Local. A unión destas dúas observacións da lugar a un mapa de políticas locais moi variado. No caso específico dos materiais didácticos, este mapa variado de políticas locais da lugar a unha situación de alta discrepancia entre os municipios que non teñen apoiado a creación de ningún material didáctico e aqueloutros municipios que son asiduos á práctica da creación de materiais didácticos. Os factores que se interpoñen entre un caso e outro aparentan ser a dispoñibilidade económica e a disposición para apoiar os materiais didácticos focalizados no territorio. Sendo así que entre un extremo e outro atopamos múltiples posibilidades. ➢ Hipótese 2: O xeito de participación dos concellos pode resumirse en catro roles: potenciador habitual, potenciador esporádico, colaborador e inactivo. Dacordo co establecido na hipótese 1, sinálase a seguinte categorización para clasificar o rol asumido polos concellos galegos respecto da produción de materiais didácticos: – Potenciador habitual: Concellos que mostran unha preocupación constante pola creación de materiais didácticos e que desenvolven políticas específicas a medio‑longo prazo. – Potenciador esporádico: Concellos que non teñen unha preocupación constante pola creación de materiais didácticos, pero que ante situacións puntuais desexan, con iniciativa propia, crear materiais didácticos. – Colaborador: Concellos que non potencian a creación de materiais didácticos, pero que ante unha proposta externa están dispostos a participar, fundamentalmente dende un papel económico.
Fonte: elaboración propia Ilustración n.º 2. Relación entre problema de investigación, preguntas de investigación e obxectivos
– Inactivo: Administracións Locais que nunca teñen participado na creación de materiais didácticos. Resulta difícil establecer porque non o teñen feito. Establécese tamén unha relación entre periodicidade das políticas e a motivación das mesmas. Ao falar de motivación intrínseca ou extrínseca quérese facer referencia á procedencia dos fundamentos polos que é positivo elaborar materiais didácticos contextualizados. Enténdese que no caso dos Concellos colaboradores as persoas ou entidades externas que presentan a idea deben achegar tamén os motivos polos que esta é beneficiosa, sen embargo nos casos dos Concellos potenciadores, aínda que a idea sexa externa non precisa ser presentada xunto a unha fundamentación educativa. Se ben é certo, que presuponse que nos potenciadores habituais a xustificación está máis arraiga que nos potenciadores esporádicos. ➢ Hipótese 3: A maior dificultade que afrontan as Administracións Locais para poder planificar a longo prazo proxectos educativos de apoio á creación de materiais didácticos é a falta de concreción das competencias obrigatorias en materia educativa. A Lei Reguladora de Bases de Réxime Local (LRBRL, 1985) non atribúe competencias obrigatorias en materia educativa ás Administracións Locais máis alá do mantemento de infraestruturas escolares e da dotación de determinados servizos como a existencia dunha biblioteca pública. Isto implica a falta de partidas orzamentarias específicas para a creación de materiais didácticos, o que a priori inflúe nas posibilidades de planificar accións a longo prazo e polo tanto desemboca na inexistencia de recursos específicos (ver
ilustración nº 3). Fonte: elaboración propia Ilustración nº 3. Representación da secuencia hipotética desencadéante da non existencia de competencias específicas.
A carencia dunha planificación estratéxica a medio – longo prazo para o apoio á creación de materiais didácticos pola administración local pode provocar que o traballo dos profesionais e das institucións que comparten un mesmo ámbito se desenvolva illadamente e sen un obxectivo común, o que á súa vez poderá derivar en traballo descoordinado, reiterativo, solapado e infrutuoso sobre unha mesma cuestión, mesmo eludindo responsabilidades ao quedar ocos e lagoas. A planificación a longo prazo favorece a existencia de proxectos interdisciplinares e equipos multiprofesionais traballando cohesionados.
➢ Hipótese 4: A creación de materiais didácticos non é unha prioridade para as Administracións Locais. Ao tempo, existe un maior interese e preocupación cando os concellos dispoñen dun técnico de educación. A maioría dos municipios teñen áreas ou departamentos de educación, pero para os políticos estas distan bastante de seren o obxectivo primordial da lexislatura e non soen ser as que dispoñen de maiores partidas orzamentarias. Se concretamos máis, dentro do ámbito educativo a creación de materiais didácticos non é un ámbito prioritario, senón que prevalecen outras accións que si son, explicitamente, competencias educativas dos municipios. Particularmente a xestión da conservación, reparación e mantemento de centros escolares públicos e a xestión de servizos como os comedores ou o transporte escolar. Unha situación de ‘precariedade’ na priorización de accións, que vese incrementada cando a Concellaría non é particular de educación, senón que comparte servizos con outras áreas como as de cultura e deporte. Dentro da idiosincrasia dos concellos galegos nos que existe unha gran variabilidade do número de habitantes, do tipo de dedicación dos políticos ao seu cargo ou da existencia de persoal técnico, é esperábel que naqueles casos en que existe un técnico de educación, os Concellos mostren un maior interese e preocupación polo apoio á creación de materiais didácticos. Unha hipótese fundada en que os técnicos terán maior sensibilidade por
Nesta hipótese susténtase que é difícil xeneralizar cal é o perfil formativo e profesional das persoas que desempeñan a función de deseño e elaboración do material didáctico cando este é producido pola Administración Local. Dunha banda, hai materiais didácticos que xorden dunha iniciativa do ente municipal, pero os Concellos non teñen persoal específico para o deseño de materiais didácticos, polo que esta función é asumida por un técnico (do departamento de educación ou doutros departamentos), por outro persoal laboral ou funcionario do Concello (por exemplo persoal de escolas infantís municipais ou persoal de museos municipais) ou por persoal externo contratado ex profeso. Doutra banda, hai outros moitos materiais didácticos que proveñen de iniciativas externas á Administración Local nas que os principais actores soen ser principalmente profesorado do ámbito escolar, profesorado do ámbito universitario ou [membros de] asociacións. Indico estes e non outros porque na súa actividade diaria desenvolven iniciativas en relación coa ensinanza ou coa difusión e polo tanto próximas nalgúns casos ao interese de crear materiais didácticos específicos que, ás veces, resultan xeitosas e interesantes para seren publicadas por unha Administración Local. Se ben resulta complexo delimitar os perfís profesionais, dentro de cada un dos colectivos sinalados atopámonos unha nova disparidade de perfís formativos. Soamente centrándonos no profesorado temos un amplísimo recorrido de titulacións, que non é menor respecto do persoal laboral ou funcionario dos Concellos, nin respecto do amplísimo espectro de asociacións. En definitiva, créese que vai resultar difícil determinar cales son os perfís profesionais e formativos das persoas que desempeñan as funcións de deseño e desenvolvemento de materiais didácticos apoiados pola Administración Local e que, en todo caso, o aspecto común será a escasa formación didáctica. ➢ Hipótese 6: Na maioría de experiencias de apoio á creación de materiais didácticos por parte da Administración Local céntranse os esforzos na elaboración e deseño e descóidase a difusión. Ao longo da comunicación veño sinalando que nos Concellos galegos prevalece a diversidade. A diversidade respecto de calquera cousa, incluídos os modelos de elaboración de materiais didácticos. Atoparémonos dende modelos moi completos con diversas fases a modelos simples que só se centren na elaboración, mais presúmese un punto en común: na meirande parte dos casos céntranse os esforzos na elaboración e na produción dos materiais didácticos, pero non se presta atención a todo o que significa difusión, distribución, formación para o seu uso, introdución en programas educativos… ➢ Hipótese 7: Os materiais didácticos creados no ámbito municipal seguen estruturas semellantes aos recursos deseñados para o ámbito escolar. Martínez Bonafé (2002a, 15) preguntábase “teñen cambiado –moito ou poucoos libros de texto en relación aos cambios sociais, culturais e educativos producidos nos últimos tempos?”. É posible que os libros de texto non teñan cambiado significativamente, pero os materiais didácticos creados dende os concellos son unha porta aberta para a adaptación ás realidades concretas sexan cales sexan os cambios sociais, culturais e educativos. Sen embargo, é real que os materiais didácticos producidos con apoio municipal dan resposta as novas necesidades e promoven procesos educativos máis abertos á adaptación? Ou se cadra existe unha correspondencia cos medios de ensinanza elaborados para o ámbito escolar na estrutura formal e de contidos? É posible que esta correspondencia no aspecto formal sexa máis frecuente cando o material vai destinado a escolares ou a sistemas de formación regrados e que vencellemos a idea de material didáctico con aspectos curriculares, mentres que os recursos creados sen intencionalidade instrucional para ámbitos comunitarios recorran a outro tipo de formatos. Sospeito que os aspectos de fondo non serán tan semellantes en dobre medida: dunha banda, resulta factíbel que as persoas interesadas polo potencial de creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal están sensibilizadas coas críticas aos libros de texto e, doutra banda, as temáticas e os contidos abordados son máis globais favorecendo o traballo por proxectos, metodoloxías máis activas e diversidade de tarefas. Compre pois valorar se o parentesco entre materiais didácticos creados no ámbito municipal e os deseñados para o ámbito escolar cínguese só ao formal, só ao fondo ou a forma e ao fondo, así
como comprender a que se debe esta hipotética situación.
4. MOSTRA
A mostra do estudo sairá dos concellos galegos da provincia de A Coruña. No estudo global serán obxecto de análise os 93 concellos e no estudo en profundidade seleccionaranse aqueles que protagonicen prácticas recomendables (segundo o que se estableza como conceptualización adecuada de boas prácticas para esta investigación) ou sexan casos únicos no deseño, elaboración, publicación e/ou difusión de materiais didácticos.
Poderán complementar esta mostra outros informantes chave, non necesariamente vinculados aos municipios obxecto de estudo, como representantes políticos da Concellería de Educación, da Deputación Provincial da Coruña ou da FEGAMP ou como os profesionais das editoriais e os autores dos materiais didácticos.
5. METODOLOXÍA
A investigación divídese en catro fases de recollida e análise de información. Unha primeira fase de análise documental que da inicio ao proceso investigador e que permanece activa durante todo o estudo retroalimentándose pluridireccionalmente das fases empíricas. E tres fases de estudo empírico: rastrexo, estudo global e estudo en profundidade. A primeira destas tres ten como obxectivo tratar de precisar que administracións locais da provincia de A Coruña están realizando ou teñen realizado algún material didáctico en consonancia co referente conceptual manexado na investigación. O obxectivo da segunda é dobre, dunha banda, dispoñer dos materiais didácticos existentes para catalogalos e avalialos e a partir de aí elaborar unha guía de recursos existentes, e doutra banda, describir o corte xeral de actuación das administracións con relación á publicación de materiais didácticos. Finalmente, o obxectivo da terceira das fases empíricas é coñecer en profundidade as experiencias ou casos máis representativos da produción de materiais didácticos contextualizados na provincia de A Coruña.
6. RESULTADOS
Actualmente tense desenvolvido o estudo documentando, estando en proceso o estudo empírico e a piques de acadar os primeiros resultados no marco da catalogación dos recursos educativos e materiais didácticos existentes que tiveron sido planificados, deseñados, publicados e/ou divulgados por administracións locais da provincia de A Coruña. O estudo documental divídese en tres capítulos, un xeral de revisión da literatura que contempla os epígrafes: os contextos municipais ou comunitarios; concellos e educación; a dimensión educadora da sociedade e o papel dos materiais didácticos nos contextos comunitarios; o desenvolvemento profesional nos contextos comunitarios e a elaboración de materiais didácticos; un segundo capítulo de conceptualización e clasificación de medios, recursos e materiais didácticos que comeza pola revisión bibliográfica do concepto de material didácticos, continúa coa interpretación de medios e materiais didácticos e remata cunha referencia á clasificación e papel nos procesos educativos dos materiais didácticos no contexto comunitario; e un terceiro capítulo que relaciona as administracións locais coa creación de materiais didácticos, en primeiro termo a través do marco normativo e das competencias transferidas á administración local e en segundo termo a través do esclarecemento do rol dos municipios nos procesos de elaboración de materiais didácticos. Unha primeira aproximación ao estudo documental foi defendido na comunicación “O papel dos concellos nos procesos de deseño, elaboración e difusión dos materiais didácticos” (Álvarez Seoane, 2011).
BIBLIOGRAFÍA