Summary: A toponimia medieval veu sendo utilizada historicamente como un instrumento ao servizo de determinadas propostas etimolóxicas, mais poucas veces se concibiu como unha ferramenta que permita comprender globalmente as transformacións internas e os procesos de renovación do sistema toponímico, en constante interacción coa historia e a xeografía. Por outra banda, a relevancia dada á toponimia nosíndices incluídos nas diversas coleccións documentais é escasa, cando non nula ou de ﬁ ciente. Co propósito de subsanar estas carencias levamos a cabo a elaboración dun inventario que recollese todo o material toponímico presente no tombo do mosteiro de Toxos Outos (documentación dos séculos XII ao XIV), indicando a totalidade de formas distintas baixo as que aparece cada topónimo, a contextualización cronolóxica e documental de cada unha delas dentro do tombo e a situación do seu referente extralingüístico no marco xeográ ﬁ coadministrativo correspondente (galego ou foráneo). Neste artigo descríbense de xeito breve as principais fases do proceso de elaboración dese inventario, asícomo certas cuestións teóricas e prácticas que se nos foron presentando no transcurso do mesmo, coa intención de deseñar un principio de metodoloxía para o tratamento da toponimia na documentación medieval galega.

Proceso de construción dun inventario toponímico medieval: o Tombo de Toxos Outos
 Lingüística histórica, onomástica, toponimia
Sumario 1. A toponimia medieval no marco dos estudos toponomásticos. 2. Obxecto de estudo: a documentación do tombo de Toxos Outos. 3. A construción do inventario toponímico do tombo de Toxos Outos. 3. 1 O procesamento dos textos. 3. 2 A dimensión lingüística dos topónimos. 3. 3 A dimensión referencial dos topónimos. 3. 4 Identi ﬁ cación e localización dos topónimos: fontes utilizadas. 4. Algunhas conclusións.
Constructing an inventory of medieval placenames: the Tombo de Toxos Outos
1. A TOPONIMIA MEDIEVAL NO MARCO DOS ESTUDOS TOPONOMÁSTICOS
Os estudos onomásticos, e máis en concreto os toponímicos (estudo diacrónico e/ou sincrónico da xénese e evolución dos nomes xeográ ﬁ cos), constitúen unha liña moi produtiva desde sempre en todo o ámbito da lingüística románica, e, dentro deste, no dominio cultural galegoportugués. Estudosos como Martín Sarmiento, J. M. Piel, Dieter Kremer, Edelmiro Bascuas ou Abelardo Moralejo, por citar soamente uns poucos, realizaron achegas impagábeis a este eido, e é grazas a eles que contamos hoxe cunha idea máis cabal e coherente de como se comportou ao longo do tempo o sistema toponímico galego, tanto no seu conxunto como no tocante a certas parcelas máis ou menos amplas do mesmo. Porén, non é menos certo que aínda nos nosos días ﬁ can por resolver moitas cuestións, algunhas das cales esixen unha solución até certo punto urxente. É o caso, por exemplo, da estandarización grá ﬁ ca de numerosos topónimos sometidos durante séculos a presións de distinto signo (salientando entre elas a da castelanización) que acabaron por deturpalos. Esta eiva, e aínda outras doadamente detectábeis por calquera investigador que se mergulle no mundo da toponomástica galega, só poden emendarse mediante o afondamento nas liñas de traballo abertas e a ampliación das fontes existentes a día de hoxe. Entre esas fontes, como é evidente, atinxe unha importancia vital a documentación medieval.
Tradicionalmente, as atestacións de topónimos nos textos antigos (medievais sobre todo, mais non só) viñeron empregándose como argumentos para apoiar ou rebater a validez de determinadas hipóteses etimolóxicas. Tamén se utilizaron para realizar, na medida do posíbel, un seguimento das mudanzas e alteracións sufridas polas formas estudadas, asícomo da cronoloxía de tales transformacións. As posibilidades que disto se derivan son numerosas. Atendendo á toponimia medieval poderemos extraer datos interesantísimos sobre os movementos de poboación (que sempre deixan unha pegada directa ou indirecta nos nomes de lugar), a emerxencia, desaparición ou fusión de asentamentos humanos, a vixencia e cronoloxía de determinados fenómenos lingüísticos (fonéticos, léxicos e mesmo morfolóxicos) ou, xa nun plano máis especíﬁ co, o grao de interacción da toponimia co outro grande subsistema onomástico, a antroponimia. Estes poucos exemplos fálannos, como vemos, duns aproveitamentos que atinxen non soamente á lingüística, senón tamén a outros eidos de coñecemento tan amplos como a historia ou a socioloxía, o que converte a toponimia (e en xeral a onomástica) nun campo de traballo de ﬁ nido polo seu carácter interdisciplinar e dotado dunha inmensa riqueza de contidos. En palabras de Terrado Pablo (1999 : 127), “la toponimia es una ciencia histórica, es una parte de la antropología cultural, sin dejar de ser una ciencia lingüística”. Na actualidade contamos con instrumentos que nos facilitan sensibelmente o acceso a esas fontes medievais ás que nos referiamos. Medrou de xeito considerábel o número de coleccións documentais publicadas, grazas non só ao traballo dos paleógrafos e editores máis veteranos, senón tamén ao dos novos autores que comezan os seus labores de investigación achegándose ao moito material inédito pendente de transcribir, ou ben ás obras xa disponíbeis mais necesitadas dunha revisión e actualización que as faga máis ﬁ ábeis. En todo caso, e salvando sempre honrosas excepcións, podemos dicir que a atención dada á toponimia nestas publicacións é bastante escasa, ou mesmo marxinal. Son moitos os exemplos de coleccións documentais cuxosíndices toponímicos, de existiren, non contemplan sequera todo o material existente nos textos, ou ben rexistran soamente unha parte das variantes formais que tales topónimos ofrecen. Noutros casos, as localizacións que se propoñen para os referentes deses nomes de lugar son demasiado vagas, cando non inexactas.
Por outra banda, unha boa parte deste inxente corpus textual antigo pode consultarse desde hai tempo en soporte dixital grazas ao CODOLGA (Corpus Documentale Latinum Gallaecie) e especialmente ao TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega), desenvolvido pola sección de Gramática Histórica do Instituto da Lingua Galega e que pretende contar a curto prazo cun módulo complementario, o Inventario Toponímico da Galicia Medieval, que afondará máis aínda nas posibilidades da toponimia medieval. A creación dese inventario é unha consecuencia lóxica do proceso de tratamento dos textos, unha de cuxas fases principais consiste na marcaxe dos múltiples elementos onomásticos dos documentos. Neste contexto concreto de informatización e sistematización do abondoso material toponímico da documentación medieval galega é no que comezamos a desenvolver o noso Inventario Toponímico do Tombo de Toxos Outos, concibido como un amplo glosario que recolla todos os topónimos (coas súas diversas variantes formais e o contexto cronolóxico e documental de cada unha delas) dun cartulario medieval galego concreto, o Tombo de Toxos Outos.
2. O BXECTO DE ESTUDO : A DOCUMENTACIÓN DO TOMBO DE TOXOS OUTOS
Situado na ruta que une a ría de Muros coa cidade de Santiago de Compostela, o mosteiro dos Santos Xusto e Pastor de Toxos Outos (radicado na freguesía homónima, hoxe pertencente ao concello de Lousame) foi fundado a comezos do s. XII polos cabaleiros Froila Afonso e Pedro Muñiz. Grazas á protección de Afonso VII e da poderosa familia dos Traba, o cenobio non tardou en se converter nun dos máis importantes de Galiza, chegando a contar con posesións territoriais en áreas tan distantes como a comarca leonesa de Los Oteros ou o norte de Portugal. Porén, o mosteiro de Toxos Outos foise sumindo a partir do s. XIV nunha progresiva decadencia que culminou en 1475 coa súa anexión á abadía de Santa María de Sobrado dos Monxes. Mais foi antes, a ﬁ nais do s. XIII, cando os monxes de Toxos Outos comezaron a reunir toda a documentación xerada desde a súa fundación e relacionada, directa ou indirectamente, cos seus diversos dominios. A elaboración deste tombo iniciouse seguramente durante o abaciato de don Sancho Eáns, concretamente no ano 1289, mais contou con adicións posteriores datábeis na primeira metade do s. XIV. Hoxe consérvase no Arquivo Histórico Nacional e xa desde época temperá foi obxecto de transcricións parciais por parte dalgúns autores. A máis antiga da que temos noticia apareceu publicada en 1889 en Galicia Diplomática, da man do diplomático Pedro Pais Lapido. Seguíronlle, xa un século máis tarde, as edicións de Mª de los Ángeles GuajardoFajardo Carmona (1989) e a de Vicente Salvado Martínez, realizada na década dos 40 do pasado século, mais que non foi dada a coñecer até o ano 1991 nas páxinas
da revista Compostellanum.
A única edición completa do tombo de Toxos Outos coa que contamos a día de hoxe, e sen dúbida a máis ﬁ ábel de cantas foron aparecendo ao longo do tempo, saíu á luz no ano 2004 da man de Francisco Javier Pérez Rodríguez, e é esta a que tomamos como referencia para o noso traballo. Os seusíndices onomásticos son, con moitísima diferenza, os máis completos de cantos dispomos até o momento. De feito, oíndice toponímico serviunos como base impagábel para a construción do noso inventario e ofreceunos as claves para a localización de numerosos topónimos, moitos deles menores (regatos, outeiros, leiras...) e difíciles de identi ﬁ car por outras vías. Aínda as í, non deixan de observarse certas carencias bastante comúns neste tipo de obras: nosíndices non se dá conta de todo o material toponímico do tombo, nin tampouco resultan sempre todo o exhaustivos que deberían á hora de enumerar o total de ocorrencias dun determinado topónimo ou a diversidade de formas distintas baixo as que pode aparecer na documentación do cartulario. Os topónimos que aparecen unicamente como apelidos dentro de cadeas antroponímicas son sistematicamente ignorados, decisión comprensíbel no caso de topónimos excesivamente xenéricos ou abundantes (casos como o de Oduarius Carvalius, por exemplo), mais xa non tan xusti ﬁ cábel noutros que non ofrecen tales di ﬁ cultades (como Petrus Conde de Gamazanes, no que se recoñece o actual Gasamáns, lugar da parroquia de Agrón, concello de Ames). Estas foron algunhas das de ﬁ ciencias que quixemos emendar, sempre dentro das nosas posibilidades, no inventario que elaboramos e cuxo proceso de construción e estruturación pasamos a describir polo miúdo.
3. A CONSTRUCIÓN DO INVENTARIO TOPONÍMICO DO TOMBO DE TOXOS OUTOS
3.1. O procesamento dos textos
A elaboración do noso traballo constituíu un proceso laborioso e complexo, organizado en varias fases. A primeira delas, imprescindíbel de cara á posterior organización e manipulación do material toponímico, consistiu na etiquetaxe de todos e cada un dos documentos do tombo, facendo constar unha serie de informacións que nos permitisen ﬁ xar as coordenadas xeográ ﬁ cas, cronolóxicas, lingüísticas, autoriais e editoriais de cada documento. Porén, na versión de ﬁ nitiva do inventario soamente ﬁ gura unha parte desesítems informativos, concretamente os relativos ao ano, capítulo e páxina (ordenados sempre nesta orde) nos que se rexistra cada forma toponímica. As í, no seguinte exemplo vemos que a forma Santiago d’Arquos aparece no tombo nun documento do ano 1334, e que ese documento constitúe o número 795 e aparece na páxina 704 da edición utilizada como referencia:
As restantes etiquetas presentan valores que non xulgamos pertinentes polo de agora para o estudo toponímico, mais que seguramente haberá que incorporar conforme se vaian
sumando novas coleccións documentais ao noso proxecto. É o caso do lugar de redacción do documento ou o nome do notario responsábel da elaboración do mesmo. Estes datos poden resultar de grande relevancia para comprender aspectos como, por exemplo, os distintos mecanismos empregados na adaptación de certas formas toponímicas xa romances aos hábitos escriturais herdados da tradición latina e imperantes aínda na época en que se están a producir os textos que máis tarde integrarán o tombo de Toxos Outos 1. A segunda fase consistiu na minuciosa identi ﬁ cación e marcaxe de todas e cada unha das cadeas onomásticas da obra. Neste proceso consideramos tanto as cadeas estritamente toponímicas (Carnota, Beato Jacobo) como as secuencias antroponímicas que conteñen un ou varios apelidos de natureza detoponímica (Rudericus Carnota, Munionis Beato Jacobo). Neste segundo grupo xurdiron algunhas di ﬁ cultades metodolóxicas, reducíbeis en última instancia a dúas circunstancias principais. 1. A presenza de elementos en principio claramente toponímicos, mais cuxa identi ﬁ cación resultaba a miúdo moi complicada ou mesmo imposíbel debido ao carácter xenérico da forma en cuestión e, xa que logo, á multiplicidade de posíbeis referentes asociados a ela. Tal foi o que aconteceu con topónimos como Vilar, Carvalius ou Castro, entre outros. Por tal motivo, moitos destes topónimos, aínda que ﬁ guren na versión de ﬁ nitiva do inventario, ﬁ caron como non localizados e foron obxecto dun tratamento especial que comentaremos no seu momento. 1 Pensemos, a xeito de exemplo, no propio topónimo Toxos Outos, que só na documentación do tombo coñece até dous xeitos distintos de (pseudo)latinización: por un lado, a mera latinización externa do topónimo, mediante a aplicación dunhas correspondencias fonolóxicas e grá ﬁ cas moi básicas (e non poucas veces antietimolóxicas) entre lingua latina e lingua romance (Togios Altos, Togios Octos...); polo outro, o recurso a formas semanticamente afíns, extraídas da lingua culta latina (en ocasións mesmo carentes de continuidade no romance) e empregadas para “traducir” unha forma sentida xa como vulgar (SP Ī N Ŭ S > Spinis Altis, TRIB Ŭ L Ŭ S > Tribulis Altis). Pois ben, investigando a fondo esta cuestión, seguramente concluiriamos a existencia dalgún tipo de conexión entre o predominio dun ou outro mecanismo e os factores xeográ ﬁ co (no sentido de demarcación notarial, basicamente), autorial e/ou cronolóxico. As í, das catro atestacións da forma Spinis Altis, todas elas restrinxidas aos anos centrais do s. XII, dúas delas aparecen en documentos redactados por un tal Pelagius Cardinalis, diaconus / Pelagius Cardinalis, clericus, asentado segundo parece na cidade de Santiago de Compostela.
Porén, é certo que nalgúns casos o contexto xeográ ﬁ co explicitado no texto orientounos con maior ou menor claridade nunha determinada dirección: por exemplo, nun testamento outorgado en 1232 (doc. 470 do tombo) comparece como con ﬁ rmante un tal Fernandus Petri de Ferreiros, cuxo apelido se corresponde cun topónimo amplamente estendido por todo o territorio galego (na actualidade, e cinxíndonos tan só ao terreo da toponimia maior, localizamos máis de 50 entidades de poboación con ese nome). No testamento faise alusión a diversos lugares doadamente identi ﬁ cábeis, todos eles localizados nun marco xeográ ﬁ coadministrativo moi concreto como é o actual concello de Rois: vémolo no caso de villa Silua Redonda sub aula Sancti Johannis de Bugian (hoxe Silvarredonda, na freguesía de San Xoán de Buxán), de Sancti Petri de Oruogo (hoxe San Pedro de Herbogo) e de Nederonio (actual Leroño, na freguesía homónima). Por outra banda, os demais con ﬁ rmantes son aludidos mediante secuencias antroponímicas e especi ﬁ cacións profesionais nas que concorren topónimos igualmente situados no devandito concello coruñés ou ben na súa contorna máis inmediata: ademais de Didacum Petri de Carrales (seguramente Carrais, aldea da freguesía de San Pedro de Herbogo), podemos mencionar a Petrus Pelaiz, presbiter de Ermedelo (actual freguesía de San Martiño de Ermedelo) e a Pelagius Iohannis, clericus Sancti Martini (identi ﬁ cábel tal vez coa parroquia de San Martiño de Fruíme ou ben coa de San Martiño de Lesende, englobadas ambas as dúas no concello de Lousame, mais limítrofes xa co de Rois). A conxunción de todos estes datos permitiunos estabelecer unha identi ﬁ cación case segura entre o devandito Ferreiros e a aldea do mesmo nome localizada na freguesía de San Miguel de Costa, sempre dentro do concello de Rois. Outro tanto podemos dicir a respecto do Alfonsus Iohannis de Insula citado como testemuña nun testamento con data de 1215 (doc. 352): as propiedades enumeradas no documento radican todas elas en Sancti Laurencii de Ogrom, ou sexa, na actual freguesía de San Lourenzo de Agrón (Ames); e, ademais, os apelidos detoponímicos das restantes testemuñas remiten sempre a núcleos de poboación desa mesma freguesía, como vemos en Johannes Didaci de Sendar (hoxe Sandar), Petrus Conde de Gamazanes (actual Gasamáns) ou Martinus Iohannis de Pinol (identi ﬁ cábel co moderno Piñor). Todo parece indicar, xa que logo, que o Insula que lle serve como apelido a ese tal Alfonsus Iohannis debe ser a variante latinizada da forma Ínsua que lle dá nome hoxe en día a unha das aldeas de San Lourenzo de Agrón. Asíe todo, o criterio que acabamos de exempli ﬁ car con estas dúas cadeas antroponímicas non sempre resulta igual de e ﬁ caz, e non son poucas as ocasións nas que a súa aplicación resulta excesivamente di ﬁ cultosa, arriscada ou mesmo imposíbel, dada a precariedade da información toponímica fornecida polo texto.
Noutros casos, a maior relevancia social acadada polos personaxes portadores do topónimo facilitou sensibelmente o traballo de busca. Por exemplo, Ferran Rroyz de Castro, citado como con ﬁ rmante en dous privilexios reais do monarca Afonso X (docs. 37 e 38 do tombo), pertencía á estirpe dos Castro, cuxo epónimo era, segundo parece, a vila castelá de Castro ou Castro Seriz, hoxe Castrogeriz (Burgos). Procedementos similares foron os que adoptamos con apelidos detoponímicos como Mendoza, Guzmán, Haro e outros.
2. A di ﬁ cultade á hora de discernir a natureza detoponímica ou delexical dun sobrenome. Este problema advírtese sobre todo naqueles topónimos que, pola súa forma externa, poderían remitir etimoloxicamente a apelativos vixentes na lingua medieval e aínda na moderna. É o caso, por exemplo, de Biteyro, rexistrado en dúas ocasións na documentación do tombo (Dominici Petri dicti Biteyro e Domingo Perez dito Biteyro). Este apelido podería relacionarse co ﬁ tónimo bieiteiro, denominación dunha árbore moi común en Galiza, e estaría por tanto na liña doutros moitos sobrenomes igualmente procedentes do mundo vexetal. Porén, tampouco existe ningún impedimento aparente para consideralo un apelido detoponímico, tendo en conta a existencia de topónimos como O Bieiteiro (núcleo de poboación da freguesía de Santa María de Laxe). Por outra banda, a especi ﬁ cación do sobrenome mediante o participio dictus / dito, aínda sendo máis característica dos de orixe lexical, non resulta en absoluto estraña nos apelidos detoponímicos, e asío vemos en casos como Martinus Pelagii dictus Brandonias (hoxe Brandoñas, no concello de Zas), Fernandus Pelagii dictus Padrum (alusivo a Padrón, no concello coruñés homónimo) ou Roderico Petri dicto Villarino (seguramente o actual Vilariño da freguesía de Cornanda, concello de Brión), entre outros moitos que poderían extraerse da documentación do tombo.
A di ﬁ cultade increméntase cando o sobrenome delexical aparece integrado na cadea antroponímica pola preposición de, sistema moito máis habitual nos apelidos detoponímicos como indicador de procedencia xeográ ﬁ ca ou de calquera outro matiz relacionado. Encontramos este mecanismo en casos como o de Johanne de Ganancia (doc. 247), seguramente relacionado co sintagma ﬁ llo de ganancia ou ﬁ llo de gaança, co signi ﬁ cado de ‘ ﬁ llo ilexítimo, bastardo’ (Boullón 1999 : 232). Menos comúns poden resultar outros exemplos, como o de Fernando Fernandi dicto de Manu (doc. 723), onde de todas formas non resulta difícil recoñecer o uso onomástico do apelativo man, encadrábel dentro da tendencia ben coñecida de tomar os membros e extremidades corporais como elementos de ﬁ nitorios do individuo e, por tanto, como xeradores de alcumes 2. Tamén pode darse confusión cando se produce a duplicación desta estrutura, un fenómeno relativamente habitual nos documentos do tombo: vémolo en Johanne Pelagii de Noya dictus de Molendino, Munionis Martini de Noya de rua de Valado ou Petro Fernandi de Noya dicto de Lauro, exemplos nos que a combinación de dúas formas toponímicas distintas dentro da mesma secuencia parece suxerir unha certa relación xerárquica entre elas ou, incluso, unha etioloxía distinta para cada unha. En todo caso, o problema vén dado por casos como Johannes Petri dictus de Cornoes de Roo, onde, á luz dos exemplos anteriores, poderiamos considerar Cornoes como un apelido detoponímico, calquera que sexa a súa relación con respecto a Roo (nome compartido por dúas freguesías pertencentes respectivamente aos concellos de Noia e Outes). A favor desta hipótese estarían os numerosos topónimos galegos creados sobre a raíz prerromana * corn-, varios deles concentrados ao redor da área de influencia do mosteiro de Toxos Outos 3, mais tampouco poderían descartarse outras opcións estritamente lexicais, como por exemplo un aumentativo do substantivo corno 4.
En de ﬁ nitiva, podemos observar ao longo dos textos unha grande versatilidade na creación de estruturas antroponímicas complexas, quer na súa constitución quer na súa articulación sintáctica interna, o cal complicou notabelmente o recoñecemento da natureza delexical ou detoponímica dun bo número de apelidos. Porén, unha vez superadas con máis ou menos éxito estas di ﬁ cultades, e con todo o material toponímico xa debidamente reunido, identi ﬁ cado mediante os marcadores pertinentes e contextualizado dentro dos parámetros de ﬁ nitorios de cada documento, procedemos á construción dunha grande base de datos da que servirnos para a terceira e máis laboriosa fase do noso inventario: a lematización, clasi ﬁ cación e (cando for posíbel) localización sobre o territorio de todas e cada unha desas formas toponímicas. Mais isto obrigounos a distinguir dentro da base de datos (e do texto de ﬁ nitivo dela derivado) dous grandes bloques de información nos que se recoñecen os dous grandes núcleos constitutivos do nome de lugar: por unha banda, a información estritamente lingüística; pola outra, a información referencial ou extralingüística.
3.2. A dimensión lingüística dos topónimos
A información lingüística incluída no noso traballo refírese única e exclusivamente á forma externa dos topónimos. Encabeza cada rexistro da base de datos, e no inventario atoparémola concentrada no lema de cada entrada, tal e como se observa no seguinte exemplo:
L OURO [L OURO ] - [L AURO ] n.h. (L OURO -Muros1).
Como podemos comprobar, distinguimos en primeiro lugar un lema moderno (en negriña), que se corresponde coa forma actual do topónimo sempre e cando esta perdurase até os nosos días. O lema moderno é o que serve de cabezallo na maioría das entradas que conforman o glosario, concretamente no 64 % das mesmas, mais existe asíe todo unha porcentaxe considerábel de casos (o 36 % restante) para os cales tivemos que recorrer a procedementos alternativos na construción das respectivas entradas. Estas excepcións están constituídas por aqueles topónimos para os que nos resultou imposíbel estabelecer un lema moderno, pois a forma en cuestión careceu de continuidade ou ben, téndoa, non fomos capaces de localizar o seu referente extralingüístico. Podemos falar asídos seguintes grupos de topónimos carentes de lema moderno. 1. A forma antiga foi substituída por outra que segue vixente na actualidade como denominación dese lugar, un fenómeno que podemos de ﬁ nir como substitución toponímica e que se observa no 5 % das entradas do inventario. Adoita acontecer nos eidos da oronimia e da hidronimia menor, xa de por si propensos a fenómenos de polinomia, asícomo na toponimia urbana (odonimia), tenuemente representada na nosa documentación. Pensemos, por exemplo, nas rúas compostelás hoxe denominadas de Xelmírez e da Acibechería, ás que se alude en varios textos do tombo como Moneta Nova e Moneta Grande / Moneta Magna, respectivamente. Fóra xa do ámbito urbano, o río Gamo, mencionado ao longo de moitos documentos en relación co monte Iroite, a praia de Barraña, o río Duabra (actual Brea) e as freguesías de Santo André de Cures, Santa Baia de Boiro e San Vicenzo de Cespón, só pode corresponderse co río hoxe denominado Coroño, designación que seguramente tomou do núcleo de poboación homónimo pertencente á devandita parroquia de Santa Baia de Boiro. En todos estes casos habilitamos como cabezallo a denominación hodierna correspondente, mais en letra itálica e subliñada, de xeito que unha simple visualización do lema permita xa ao usuario recoñecer a existencia dun fenómeno de substitución toponímica: F IGUEIRA [B OUZAS ] - [-] n.h. F IGUEIRA (CuresBoiro1). 2. Existe un pequeno grupo de exemplos nos que a forma toponímica non se conservou nin tampouco perviviu a realidade xeográ ﬁ ca a ela asociada, mais a abondosa documentación existente permítenos situar no territorio os seus antigos referentes cun grao de precisión máis
ou menos elevado. Esta circunstancia, constatábel no 1 % das entradas do inventario, aféctalle principalmente aos nomes de demarcacións de tipo natural e/ou xurídicoadministrativo, sempre suxeitas (especialmente estas últimas) a fenómenos de reestruturación, recti ﬁ cación e, en último caso, de supresión ou de substitución por outros modelos de organización territorial que poden herdar ou non as antigas denominacións. A teor disto, englobamos neste grupo topónimos alusivos a antigas terras ou territorios (sempre no sentido medieval dos termos), asícomo a xurisdicións eclesiásticas e/ou civís hoxe extintas e cuxo nome non se perpetuou en ningunha outra institución ou entidade poboacional. Tampouco podemos esquecer algúns exemplos de edi ﬁ cacións (principalmente mosteiros, igrexas e capelas) caídas en desuso e ﬁ nalmente desaparecidas. Na documentación do tombo concorren asítopónimos como Corenza / Corentia, couto e freguesía baixo a advocación de San Martiño e en cuxos termos existiu antigamente un mosteiro. Hoxe, todas as realidades noutrora designadas polo topónimo Corenza / Corentia desapareceron; no que se re ﬁ re concretamente ao núcleo de poboación, este repartiuse entre os lugares de Nimo, Vilardante e Vilafabeiro, todos eles actualmente englobados na parroquia de Santa María de Roo (Noia). Nunha situación similar encontraríase o topónimo Sancta Taasia / Sancta Talasia, designación dun mosteiro (e mesmo dunha freguesía asociada a este) hoxe xa desaparecido, mais que estivo radicado no que hoxe é a parroquia de Santo Ourente de Entíns (Outes) 5. A un nivel xeográ ﬁ co máis amplo podemos sinalar exemplos como o de Toronium (antigo territorio do suroeste de Galiza) ou Montem Nigrum (antigo territorio estendido polo norte da actual provincia de Lugo), bastante recorrentes ao longo das distintas coleccións documentais medievais. En todos estes casos utilizamos como cabezallo o lema romance ou, no seu defecto, o latino, pois son estas as referencias que necesariamente terá que manexar o usuario á hora de buscar información sobre tales entidades. O cabezallo ﬁ gura sempre entre corchetes ([ ]) e en itálica, mentres que no corpo da entrada o símbolo [ ∅ ] (conxunto baleiro) denota a inexistencia moderna do referente extralingüístico orixinal do topónimo: [C ORENZA ] - [C ORENTIA ] n.h. [ ∅ ] Nimo~Vilardante~Vilafabeiro (RooNoia1). 3. Cómpre xebrar claramente o subconxunto anterior do formado por topónimos que, malia perderen o seu referente inicial, seguiron existindo aplicados a realidades da contorna xeográ ﬁ ca máis ou menos inmediata. Neses casos, que non superan o 2 % das entradas do glosario, produciuse por tanto unha deslocación do referente. Obsérvase especialmente no caso de antigos mosteiros cuxa denominación, ao desapareceren, foi conservada pola freguesía na que radicaban, con independencia de se a orixe desta foi anterior ou posterior á da propia institución monástica. Pensemos por exemplo no desaparecido mosteiro de Portoor / Portus Hodorii, situado na parroquia que aínda hoxe conserva a denominación e mesmo a advocación do antigo cenobio (Santa María de Portor, no concello de Negreira). Tamén adoita observarse en nomes de circunscricións e comarcas medievais que unicamente se mantiveron como denominación de entidades poboacionais creadas dentro dos seus límites, case sempre coa estrutura [Haxiónimo + de + Territorio de referencia]. Este fenómeno, ben coñecido, pode exempli ﬁ carse co antigo territorio de Ribadulla (Ripa Ulie na documentación do tombo), cuxa extensión se correspondería aproximadamente coa dos actuais concellos coruñeses de Boqueixón e Vedra. Ese territorio desapareceu como tal demarcación políticoxur í dica e mesmo como bisbarra, mais a súa denominación perpetuouse a través de topónimos como San Mamede de Ribadulla e Santa Cruz de Ribadulla (freguesías do concello de Vedra), asícomo o propio Ribadulla (nome dunha aldea da parroquia de San Xiao de Arnois, na Estrada). 5 A extinción destas dúas realidades e das súas respectivas denominacións non se remonta a época especialmente remota, pois aínda o arcebispo Jerónimo del Hoyo as rexistra nas súas Memorias del Arzobispado de Santiago (1607), referíndose a elas cos nomes de San Martino de Corença e Santa María la Real, alias Santa Tasia y Anastasia. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 6783
No inventario encontraremos estes casos introducidos pola forma moderna conservada como cabezallo: P ORTOR [P ORTOOR ] - [P ORTO H ODORI ] most. [ ∅ ] Portor (PortorNegreira1). 4. Por último, contamos cun 28 % de entradas nas cales non só se perdeu a forma topon ímica antiga reflectida nos documentos, senón que ademais descoñecemos a denominación hodierna da realidade xeográ ﬁ ca á que aludía. Aínda as í, e grazas ás referencias directas e indirectas dos documentos, podemos estabelecer cunha certa marxe de seguranza a freguesía, concello e/ou provincia onde se encontraría tal referente, cando menos na maioría dos casos. Por exemplo, o topónimo Cortal (doc. 609 do tombo) carece, até onde nós sabemos, de continuadores na toponimia galega actual, mais na carta de partición na que o rexistramos explicítase que totam istam hereditatem habet monasterium Sancti Justi in villa Aluariza, información coincidente coa do propio rexesto redactado polo copista en época posterior (De particione ville de Aluariza de parte Sancti Justi). Deste xeito, aínda descoñecendo o referente actual de Cortal e/ou a denominación que podería dárselle na actualidade, podemos cando menos situalo nunhas coordenadas xeográ ﬁ cas moi precisas: o lugar de Alvariza, pertencente á freguesía de Santa Cristina de Barro, no concello de Noia. Noutros casos, en cambio, a información extraíbel do corpo do documento será moito máis parcial, difusa ou mesmo inservíbel para o noso cometido 6. Xa que logo, as particulares circunstancias que caracterizan este conxunto de topónimos obrigounos a utilizar marcadores numéricos a xeito de cabezallos, seguidos en cada caso dun determinado número de asteriscos (*) mediante o cal expresamos a maior ou menor cantidade de información disponíbel para ese topónimo en cuestión. Deste xeito, a ausencia de asteriscos supón que o corpo da entrada está completo: 042 [C ABANA ] - [-] agr.? Alvariza (BarroNoia1). Pola contra, un único asterisco (*) indica que non conseguimos localizar o lugar, ou que a opción que damos é cando menos dubidosa; dous asteriscos (**) implican xa a ausencia de información relativa ao lugar e mais á parroquia; nos topónimos marcados con tres asteriscos (***) falta ademais o concello; e, ﬁ nalmente, catro asteriscos (****) signi ﬁ can o descoñecemento de calquera posíbel coordenada xeográ ﬁ coadministrativa segura na que encadrar o topónimo: 107 * [D OMBAZ ] - [-] n.h. ??? (CespónBoiro1). 122 ** [F ORCA S] - [-] c.fluv. ??? (???-Negreira1). 076 *** [C ERESA ] - [-] n.h. ??? (???-???- 1). 087 **** [-] - [C ONCHIS ] n.h.? ??? (???-???-???). En de ﬁ nitiva, podemos ver como os distintos grupos de topónimos que acabamos de comentar veñen de ﬁ nidos en cada caso por unha determinada relación entre a forma topon ímica e o seu referente extralingüístico, relación que pode expresarse basicamente en termos de pervivencia / extinción e que, nas súas diversas posibilidades combinatorias, exempli ﬁ can as dinámicas internas que foron conformando e transformando ao longo do tempo o sistema toponímico galego. Velaqu í, por tanto, unha aplicación do noso traballo que cremos especialmente interesante para reorientar os estudos onomásticos cara a unha concepción máis sistémica e global da toponimia: 6 Evidentemente, a situación que se reflicte no inventario para moitos destes topónimos debe entenderse como algo provisional, pois a ampliación do repertorio documental manexado e un traballo de campo exhaustivo seguramente nos permitirán localizar boa parte deses referentes xeográ ﬁ cos xunto coas súas correspondentes denominacións modernas ou, cando menos, perfeccionar a cantidade e calidade de información ofrecida en moitas destas entradas.
topónimos apareceren en ocasións con trazos evolutivos xa claramente de ﬁ níbeis como romances (principalmente galegos, mais nalgúns casos tamén casteláns e incluso leoneses), mentres que noutros casos a súa ﬁ sionomía externa é aínda latina, ou ben resultado dun proceso de (pseudo)latinización. Deste xeito, tanto as formas claramente latinas como as latinizadas 7 obrígannos a considerar un lema medieval latino ao carón do lema medieval romance.
En moitas ocasións, esta distinción revélase como unha convención puramente práctica orientada a unha mellor manipulación do material, pois son moitos os topónimos que ofrecen solucións intermedias entre o romance e o latín (Palazos, Figaria...), asícomo os compostos cuxos constituíntes aparecen en linguas distintas (Juncaria de Rielo, Paaços de Celticos...). Nestes casos dámoslle sempre primacía ao romance: sempre que o topónimo presente un cambio vocálico e/ou consonántico identi ﬁ cábel como romance será clasi ﬁ cado como tal e motivará, xa que logo, a presenza dun lema medieval romance no corpo da entrada. Outro tanto acontecerá sempre que nun topónimo composto exista cando menos un elemento romance. Noutras ocasións, o problema orixínano as distorsións provocadas pola representación grá ﬁ ca: son casos nos que o topónimo presenta unha forma externa que podería ser adscrita tanto ao latín como ao romance. A miúdo esta complicación vese agravada polo emprego de grafías ou combinacións grá ﬁ cas que poden entenderse efectivamente como propias da escrita latina, mais tamén como opcións arcaicas para a representación de fonemas xa romances, algo nada estraño se temos en conta as datas tan temperás (ﬁ nais do s. XII e primeira metade do s. XIII) nas que comezaron a producirse os documentos logo reunidos no tombo. 7 Esta latinización (ou pseudolatinización) materialízase de distintos xeitos. Salienta especialmente a reconstrución de grupos consonánticos cultos incongruentes coa etimoloxía real da palabra: é o caso de Coczario por Couceiro (< CALC Ĭ AR ĬŬ) ou de Octario por Outeiro (< ALTAR ĬŬ). Tamén habería que falar de latinizacións super ﬁ ciais como a que implica a forma Istario por Esteiro (< AESTUAR ĬŬ), p. ex., ou da intervención da asociación etimolóxica, que explica a forma Tauro para Toro (probábel derivado da raíz prerromana *tur-). Todos estes casos, e algúns máis que poderían engadirse, foron considerados como formas latinas, e xusti ﬁ caron a presenza de cadanseu lema latino. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 6783
Alternancias como Brandonas / Brandonias, Luana / Luania ou Beseço / Besecio ilustran esta di ﬁ cultade, incrementada naqueles casos en que descoñecemos a base etimolóxica. Noutros exemplos a decisión resultou máis sinxela: en Bugian (e variantes) hai que ver xa un topónimo claramente romance, por máis que na representación do fonema / ӡ / se optase polos grafemas <gi> nunha solución continuadora da tradición escriptográ ﬁ ca latina, mais cuns referentes fonolóxicos xa alleos á mesma.
En canto aos criterios de lematización, estes procuraron sempre a creación de lemas homoxéneos e coherentes, mediante a redución das numerosas variantes grá ﬁ cas existentes ao longo do tombo. As í, fronte á vacilación entre < u > e <v >, allea moitas veces á natureza vocálica ou consonántica do fono que se procura representar, nós optamos por estabelecer unha distribución sistemática: <u> cando se trata dunha vogal e <v> cando o son en cuestión é de natureza consonántica. Deste xeito facilítase ademais o acceso do usuario á correcta pronuncia dos topónimos, pois a alternancia grá ﬁ ca dos textos medievais conduce non poucas veces a confusións neste sentido. Por exemplo, o lema romance das formas toponímicas Uazas e Vanzas (actual Banzas, na freguesía de Santo Ourente de Entíns) é [ V ANZAS ], mentres que para Curuido e Coruido (hoxe Croído, na freguesía de San Xoán de Lousame) reconstruímos un lema [ C URUIDO ], que obriga a unha lectura [  ]  coherente coa posterior evolución da forma toponímica en cuestión. Asemade, optamos sistematicamente polo emprego de <y> como representación da semivogal de articulación palatal ([ j ]) nas formas romances, e por <j> nas formas latinas, respectando asías tendencias grá ﬁ cas características dunha e outra lingua. De acordo con esta pauta, o lema romance das formas Noia e Noya é [ N OYA ], mais para as formas Briom de Juso e Brium de Iuso reconstruímos un lema [ B RION DE JUSO ]. Por outra banda, reservamos <i> para os casos en que a vogal palatal é núcleo silábico, de xeito que o lema romance de Moino é [ M OINO ], por
exemplo.Para os casos de vacilación <ç> / <z>, <v> / <b> e similares escollemos as opcións grá ﬁ cas máis acordes coa etimoloxía, coa condición de tales opcións estaren apoiadas por formas toponímicas concretas dos textos. Todos os casos de nasal homosilábica ﬁ nal, grafada alternativamente como <m> ou <n> nos documentos do tombo, foron reducidos a esta segunda opción: por exemplo, as formas Orelam e Orelan (hoxe Orellán, nome dunha aldea da freguesía sonense de San Pedro de Baroña) redúcense por este criterio a un lema [ O RELAN ]. En canto aos grupos vocálicos heterosilábicos resultantes da síncope consonántica, conservámolos sempre e cando non haxa exemplos no texto que representen xa a súa crase, e optando pola forma
máis próxima á solución moderna: as í, Braonio e Broonio (actualmente Broño, nome dunha freguesía do concello de Negreira) presentan un lema [ B ROONIO ]. A toponimia latina ou latinizada presenta o problema da flexión casual, que nos textos do tombo xa raras veces se adapta aos patróns do latín clásico. Para solventar esta cuestión e dotar dun mínimo de homoxeneidade ao tratamento desta inxente masa toponímica, optamos por lematizala reducindo todas as ocorrencias ao caso xeral do latín galaico (procedente do acusativo latino), por outro lado o máis habitual na nosa documentación. Deste xeito, Ferrarios e Ferrariis teñen como lema latino [ F ERRARIOS ] (correspondente ao caso acusativo plural), mentres que pola súa banda as formas Gallecia, Gallaetia, Gallecie... remiten a un lema [ G ALLECIA ].
3.3. A dimensión referencial dos topónimos
A información referencial, relativa á realidade extralingüística aludida polo topónimo, ocupa o corpo da entrada e presenta distintos niveis:
Porén, eses niveis poden reducirse, como decote, a dous grandes subgrupos con características de ﬁ nitorias netamente diferenciadas:
1. O contexto xeográ ﬁ coadministrativo do topónimo: neste punto habilitamos as categorías Lugar (núcleo de poboación subordinado á freguesía ou a unha entidade poboacional equivalente a esta), Freguesía (referido a parroquias propiamente ditas), Concello e Provincia. Canto a esta última, permitiunos estabelecer dous grandes grupos de topónimos: os galegos e os extragalaicos, dicotomía bastante acorde co grao de presenza e representatividade duns e outros na documentación do tombo. Asímesmo, estabelecemos un código numérico que nos permitiu un manexo máis áxil e práctico desta categoría. Desta maneira, para os topónimos galegos tomamos como referencia a división administrativa vixente nos nosos días, asignándolle o número 1 á provincia da Coruña (a máis representada con moita diferenza na documentación), o 2 á de Lugo, o 3 á de Ourense e o 4 á de Pontevedra. Aplicamos este criterio aínda sabendo das limitacións que supón para certos topónimos, nomeadamente aqueles que designaban entidades supralocais cuxos límites raramente poden conciliarse cos das modernas provincias. Porén, cando tales entidades se manteñen hoxe en día abonda coa simple xustaposición dos códigos numéricos propostos. É o caso da diocese de Santiago de
Compostela, que, ao estenderse por parte das actuais provincias da Coruña e Pontevedra, foi caracterizada mediante a combinación numérica 14. O mesmo procedemento adoptamos con certos fenómenos xeográ ﬁ cos, concretamente o río Miño (Minei na documentación do tombo), marcado coa combinación 234 en alusión ás tres provincias (Lugo, Ourense e Pontevedra)
polas que discorre o seu caudal. Para os topónimos non galegos (exceptuando o caso dos españois), a etiqueta Provincia non resulta plenamente funcional, cando menos tomada no sentido xurídicoadministrativo co que llelo aplicamos aos topónimos galegos, e máis aínda tendo en conta que moitos deses topónimos aluden a reinos e entidades políticas maiores (Hispania, Anglaterra...), non localizadas obviamente en ningunha provincia, distrito ou circunscrición análoga. Por tanto, esta etiqueta servirá unicamente para indicar en que país actual se encontran localizados. Tomando como base o número 5, que por si só implica situación non galega da referencia toponímica en cuestión, creamos os códigos 51 (España), 52 (Portugal), 53 (Francia), 54 (Italia), 55 (Inglaterra), 56 (Turquía) e 57 (Palestina). En todo caso, somos conscientes de que esta cuestión deberá ser retomada, repensada e re ﬁ nada conforme vaia avanzando e perfeccionándose o propio proxecto. Asemade, farase necesario ir arrequentando o repertorio de categorías administrativas (dándolles entrada a realidades como as comarcas, dioceses, arciprestados, partidos xudiciais, xurisdicións antigas...), o que necesariamente implicará unha profunda reformulación do que empregamos para o noso inventario, ao mesmo tempo que posibilitará unha localización máis exacta e matizada de cada topónimo. Ademais destas catro categorías existe unha quinta, Outros, pertinente tan só para aqueles topónimos que designan entidades non habitadas (montes, ríos, fontes, terras de cultivo…) ou que, estándoo, presentan unha extensión supramunicipal e/ou supraprovincial (reinos, dioceses, arciprestados…) que nos obriga a tratalos de xeito particular e especíﬁ co. Cando coñecemos con certa precisión os lugares, freguesías e/ou concellos abarcados por esas entidades, facémolas constar todas no lugar correspondente da entrada, mais debidamente separadas entre si polo símbolo ~. Pensemos, por exemplo, no antigo territorio de Besezo / Besecio, cuxa extensión podería corresponderse grosso modo coa da actual freguesía de Santa María de Viceso e parte da de San Xulián da Luaña, no concello coruñés de Brión (González Pérez
S EGO [S EQUA ] - [-] c.fluv. S IRVES (Olveira~ArtesRibeira1). V ICESO [B ESEZO ] - [-] terr. [ ∅ ] (Luaña~VicesoBrión1).
mos neste punto baséanse na natureza referencial dos diversos topónimos do tombo, e foi en función dela que recoñecemos os seguintes subgrupos:
como Inferno / Infernum (e o mesmo podería dicirse dos seus respectivos sinónimos, como Paraíso ou Tártaro, por exemplo) presentan as características e ﬁ sionomía propias do topónimo, aínda posuíndo referentes de natureza radicalmente distinta ao da inmensa maioría dos nomes de lugar.
O resultado desta división foi a creación do seguinte repertorio de tipoloxías referenciais, acompañadas en cada caso da abreviatura coa que aparecen expresadas no inventario:
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 6783
indistinta e sistematicamente a calquera outro corpus toponímico distinto daquel para o que foi construído. De feito, a nosa intención é ir perfeccionando, ampliando e matizando esta proposta tipolóxica, algo ao que tamén nos irá obrigando a progresiva introdución de novas obras no proxecto. As grandes clasi ﬁ cacións toposemánticas existentes (tan diversas como autores, mais asentadas nun catálogo máis ou menos recorrente de categorías) e os manuais de xeografía e historia serán instrumentos claves para este propósito. Por outra banda, algunhas das categorías contempladas presentan o problema de que se solapan mutuamente, ou ben presentan zonas importantes de intersección entre si. Advertímolo sobre todo no eido das demarcacións naturais, políticas e/ou relixiosas, fondamente interconectadas xa desde os comezos da territorialización do Noroeste peninsular (Baliñas 2006 : 95). É moi habitual que comarcas inicialmente de ﬁ nidas por unhas características físicas e nalgúns casos tamén sociais acabasen servindo como base territorial para a constitución de condados (o que nos fala xa dunha realidade estritamente sociopolítica), na órbita do poder civil, e de arciprestados ou arcediagados, se falarmos desde a óptica da administración relixiosa. Neste sentido, cómpre lembrar que moitos topónimos antigos foron conservados única e exclusivamente na nomenclatura relixiosa, unha vez desaparecidos do ámbito estritamente civil. Tendo en conta esta realidade, os problemas resultaban evidentes á hora de clasi ﬁ car topónimos como Valeirón, antiga comarca que se estendía por varias freguesías do que hoxe é o concello de Rois e que tamén funcionou como arciprestado da arquidiocese compostelá até a súa integración no da Maía, a comezos do s. XIII (González Pérez 1999 : 24). No universo político contamos con exemplos análogos: Lemos, por exemplo, é desde época temperá un
comitatus, mais este alicerzouse á súa vez nunha realidade xeográ ﬁ ca preexistente que, neste caso, si se mantivo até os nosos días (aínda que fose parcialmente ou con variacións territoriais máis ou menos signi ﬁ cativas con respecto á extensión orixinal), a través da comarca da Terra de Lemos, no sur da provincia de Lugo. Nunha liña similar están casos como Sarria, Berez (= Bierzo), Limia e varios outros.
Para resolver esta cuestión optamos por respectar no máximo posíbel o contexto no que aparecen este tipo de topónimos. Fixámonos as í, por un lado, no contexto textual, procurando referencias dentro do documento que nos especi ﬁ casen en que categoría exacta debiamos inscribir esa mención concreta do topónimo. Volvendo ao exemplo de Valeirón, clasi ﬁ cámolo como circunscrición relixiosa (arciprestado) só cando o topónimo se relaciona con indicadores léxicos que asío explicitan: por exemplo, a secuencia archipresbiter de Valeyrom (doc. 178) é su ﬁ cientemente clara a este respecto. No resto de atestacións deste topónimo ao longo do tombo, polo demais moi numerosas, non existen especi ﬁ cacións deste tipo, de xeito que optamos por clasi ﬁ calo, por defecto, como nome dun territorio natural. No caso de Transtamar, denominación dun arcediagado da igrexa compostelá mais tamén dun dos condados máis importantes da Galiza medieval, efectuamos unha operación similar, mais desta vez procurando termos desambiguadores como archidiaconus fronte a comes ou tenens, por exemplo. Por outra banda, respectamos sempre que puidemos a tipoloxía referencial explicitada na documentación do tombo, ou ben a que lle coñecemos ao topónimo en cuestión a través doutras fontes: Lemos existe hoxe efectivamente como comarca física dotada ademais dunha certa personalidade administrativa, mais na Idade Media era o núcleo dun poderoso condado e, conforme a isto, clasi ﬁ camos ese topónimo como denominación dunha entidade política menor.
3.4. Identiﬁ cación e localización de topónimos: fontes utilizadas
Tal e como viñemos comprobando, un dos puntos clave do noso traballo consistiu en estabelecer as correspondencias entre as formas toponímicas atestadas no tombo de Toxos Outos e os seus correlatos modernos, asícomo o contexto xeográ ﬁ coadministrativo dos seus referentes extralingüísticos. Nesta angueira recorremos a distintos tipos de fontes, salientando moi especialmente as seguintes: Coleccións documentais da área xeográ ﬁ ca na que se instalou o mosteiro de Toxos Outos e pola que se espallaron os seus dominios. Trátase principalmente de documentación eclesiástica tanto monástica como arcebispal, mais tamén adquiriu moita relevancia a © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 6783 1.
documentación civil xerada nas principais vilas e cidades da contorna de Toxos Outos. Referímonos basicamente a Noia, Muros (con especial importancia da documentación do antigo Hospital dos Pobres, Lamas 198 ?), Rianxo (para a cal contamos coa magníﬁ ca edición dos documentos do notario Álvaro Pérez, Tato 1999), Padrón e, en menor medida, Santiago de Compostela Obras de carácter estritamente onomástico, centradas tanto no eido da toponimia como no da antroponimia. Estas últimas servíronnos moitas veces para determinar a natureza de certos sobrenomes persoais e a ﬁ rmar ou descartar a súa natureza detoponímica. Entre elas debemos sinalar, para o ámbito galegoportugués, a Antroponimia medieval galega de Ana Boullón, a Antroponímia portuguesa de Leite de Vasconcellos, o Hispanogotisches Namenbuch de J. M. Piel e D. Kremer e, quizais cun menor grao de ﬁ abilidade en moitos aspectos, a Onomástica persoal do Noroeste hispano de Elixio Rivas. No que respecta aos estudos sobre toponimia, recorremos primeiramente a obras teóricas, que nos axudaron a con ﬁ gurar un marco e unhas categorías nas que ir encaixando as distintas fases e obxectivos do noso traballo. Tamén nos resultaron de grande axuda as obras centradas en subáreas toponímicas concretas (toponimia prerromana, antropotoponimia, hidrotoponimia...) e, por suposto, os estudos toponímicos sobre zonas xeográ ﬁ cas concretas que, pola súa relación no pasado co mosteiro de Toxos Outos, resultaban de especial interese para o noso propósito Obras de temática histórica e xeográ ﬁ ca sobre a nosa área de referencia. A utilidade deste tipo de textos é dupla: por un lado, permítennos afondar nas características que de ﬁ nen, a eses dous niveis, o territorio no que centramos o noso traballo; por outro, estas obras sempre fornecen, directa ou indirectamente, datos sobre a toponimia das zonas estudadas e as posíbeis alteracións que esta puido experimentar ao longo dos séculos Dicionarios e glosarios, tanto de uso común como de natureza estritamente onomástica e, máis en concreto, toponímica. Aínda necesitando unha profunda revisión, deben destacarse por motivos obvios dúas obras: o Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa, de J. P. Machado, e o Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico de Joan Coromines.
4. A LGUNHAS CONCLUSIÓNS
Porén, cremos que ao longo destas páxinas puideron xa intuírse algúns dos bene ﬁ cios máis salientábeis que poden reportarnos inventarios toponímicos como o construído para o tombo de Toxos Outos. Un deles consiste en subliñar o carácter sistémico da toponimia e expresar, mediante unhas convencións sempre suxeitas a crítica e revisión, algunhas das dinámicas que interviñeron na súa evolución e transformación e que explican, xa que logo, a súa ﬁ sionomía actual. Mais poderían sinalarse tamén outros aproveitamentos máis inmediatos, como a grande utilidade de repertorios deste tipo para as cuestións etimolóxicas, consubstanciais á propia ciencia toponímica, ou para traballos históricos e xeográ ﬁ cos sobre territorios como, neste caso, o dominio monástico de Toxos Outos. Utilidades todas elas que invitan a seguir explorando o terreo complexo, escuro mais fascinante da nosa toponimia medieval.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Fontes documentais
Cal Pardo, Enrique (2005): Colección diplomática medieval do Arquivo da Catedral de MondoñeLamas Carballo, Adela (198 ?): Edición dos documentos do Espital dos Pobres da vila de Muros. Santiago de Compostela. Memoria de licenciatura inédita. Pais Lapido, Pedro (1889): “Documentos del monasterio de TojosOutos”, Galicia Diplomática 49 - 50, 337 - 341.