Summary: Neste breve contributo queremos debruzarnos sobre o substantivo mazarico e, nomeadamente, sobre a súa presenza na onomástica galega (quer persoal quer xeográfica). É para iso que, tras unha incursión pola sorte deste lexema e as súas variantes formais nos dominios iberorrománicos centrais e occidentais (a través da súa presenza en diferentes obras lexicográficas), mergullaremos na documentación medieval para rescatar unha serie de rexistros que, para alén de permitiren a reconstrución da forma antiga do zoónimo, patentean a súa implementación no ámbito da onomástica persoal e, a través dela, tamén no da onomástica xeográfica. Concluiremos a nosa achega cunha breve revisión da repercusión toponímica do substantivo analizado, ben como doutras denominacións recibidas pola ave que designa (nomeadamente a forma zarapico e variantes).

Sobre a repercusión do zoónimo mazarico na onomástica medieval e moderna
 Onomástica, antroponimia, toponimia, lingüística hisEste traballo foi realizado ao abrigo do proxecto de investigación Inventario Toponímico da Galicia Medieval (ITGM), que está a ser desenvolvido no Instituto da Lingua Galega (Universidade de Santiago de Compostela).
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
1. A formA mazarico e As súAs vAriAntes nA lexicogrAfíA
1.1. O termo xenérico mazarico é a denominación dada na actualidade, principalmente, a diversas especies de aves limícolas pertencentes á familia Scolopacidae, sendo as máis coñecidas no noso entorno xeográfico próximo o mazarico real (Numenius arquata) e o mazarico galego (Numenius phaeopus), por acaso máis pequeno ca o anterior. Todas elas se caracterizan, en xeral, polas súas patas altas e finas e por un peteiro longo, curvado e de forma cilíndrica do cal se serven para procurar alimento no lodo ou nos rochedos daquelas zonas húmidas en que costuman ter o seu hábitat.
1.2. A forma maçarico 1 está presente desde os primordios da dicionarística portuguesa, recollendo os dicionarios modernos e contemporáneos outras acepcións, quer do ámbito da zooloxía quer doutros dominios lexicais. Por exemplo, António de Moraes (GDLP, s.v. maçarico) acrecentou o significado “O macho da lebre que tem uma malha branca na testa”, a relacionar sen dúbida co de maçarica “Lebre pequena que se esquiva facilmente aos cães”. Mais a forma maçarico veu a gañar tamén algunha presenza no campo do léxico industrial e tecnolóxico, probabelmente en virtude dunha extensión semántica do zoónimo propiciada pola peculiar e recoñecíbel fisionomía da ave por el nomeada e, máis en concreto, polo seu característico bico. Daí, tamén en GDLP, os significados de “Tubo de metal, com que se sopra sobre uma chama, cuja temperatura se eleva extraordinàriamente [sic] por esse meio” ou “Parte do assentamento nos engenhos de banguê, que conduz as chamas á chaminé”, ambas as acepcións retiradas do dicionario antedito e para as cales teremos que remitir aínda o derivado maçariqueiro (“Homem que trabalha com o maçarico”). Tamén á mesma esfera semántica pertencen usos específicos como “Objecto com que se chamusca actualmente o porco, para depois ser esfregado” (Delgado 1970, s.v. maçarico) ou “Rudimentar candeeiro de petróleo, usado pelos pescadores” (Monteiro 1950, s.v. maçarico, e apuntando aínda a “semelhança de formas” como causa última desa transposición semántica).
Xa para o espazo lingüístico do castelán, Martín Alonso (1958, s.v. moracico) definiu o substantivo moracico como “Ave marina que vive en las playas y se alimenta de ostras”, embora a denominación mais común para a ave naquel dominio sexa zarapito, vocábulo por acaso existente tamén na nosa lingua (a par de variantes como zarrapito ou zarapico, entre outras), e sobre o cal teremos que voltar máis adiante (véxase §3.3). Esta visión panorámica da vitalidade do lexema en análise ficaría incompleta se non levásemos en consideración o ásturoleonés mazaricu, de evidente afinidade formal coa variante galegoportuguesa, mais que, consoante á información contida nos dicionarios asturianos, pode designar outras aves limícolas diferentes das do xénero Numenius 2, ben como unha pequena almofada na cal espetar os alfinetes, de maneira a non os perder (DGLA, s.v. mazaricu).
Para a lexicografía galega 3, o primeiro autor a rexistrar o vocábulo foi o padre Sarmiento, quen anotou unha variante mazarrico talvez interpretábel como consecuencia dunha reduplicación expresiva da vibrante, ou entón (hipótese que achamos máis convincente) como unha simple gralla do frade pontevedrés na transcrición da palabra. Desde entón, o apelativo mazarico ten pasado á maioría dos repertorios lexicográficos que tivemos ocasión de confrontar, embora nalgúns autores poida ser detectada algunha confusión á hora de precisaren o referente exacto deste termo. Desta maneira, Aníbal Otero define mazarico como “Pájaro carpintero”, acepción tamén consignada, entre outros, por Elixio Rivas no concello coruñés de Curtis e por Antón Santamarina (1967: 132) na comarca da Fonsagrada. Este mesmo autor, xunto con Carme Ríos Panisse, atesta a forma con “seseo” prenuclear, é dicir, masarico / masarica, ben como unha interesante variante marzarico para cuxa explicación lanzan man dunha posíbel interferencia co substantivo marzo, “ya que desde marzo resuena su magnífico trino, lanzado en el vuelo por el macho al que contesta desde tierra la hembra”. De feito, foi García de Diego (1985, s.v. marcico) quen propuxo o latín martius como orixe quer do castelán marcico ‘merlo’ quer do galegoportugués mazarico, ofrecendo erradamente para este último o mesmo significado que para a mencionada forma castelá.
1.3. Malia constituír un aspecto de interese secundario para este traballo, importa notar que a orixe etimolóxica do vocábulo aínda non ten sido esclarecida de maneira plenamente satisfactoria. Joan Coromines (DCECH, s.v. zarapito), após rexeitar a presenza do sufixo diminutivo – ito / – ico nas formas castelás e ásturoleonesas zarapico e zarapito, coloca a cuestión de seren estas, xunto co galegoportugués mazarico, formas compostas en cuxa formación estaría envolvido o substantivo pico / bico (< céltico * beccu), a espellar aquela que, como indicado nun parágrafo anterior, constitúe talvez a característica fisionómica máis singularizadora da ave. O distinto filólogo catalán recollía así, mesmo que fose de maneira parcial, a vella hipótese de Cortesão (1900, s.v. maçarico), quen tiña proposto como base etimolóxica un composto môrbik (sic) constituído polos lexemas môr ‘mar’ e pik ‘bico’, mais cuxa evolución fonética até as variantes medievais que en breve comentaremos resultaría, no mínimo, complexa. Menos asumíbel aínda, en termos estritamente formais, xulgamos a explicación desenvolvida por Joan Coromines (DCECH, s.v. zarapito), segundo a cal a forma orixinaria terá sido, na verdade, * zarrabico (coherente co substantivo galegoportuguês bico), a partir do cal chegariamos por metátese a un estadio intermedio *bazarrico e, finalmente, a través da utilización do substantivo en secuencias do tipo * un bazarrico, á redución do grupo fonotáctico [mb] > [m] (* um bazarrico > * u(m)mazarrico > mazarrico). Para alén da ausencia duns mínimos apoios documentais para este estraño percurso evolutivo e, aínda, da propia excepcionalidade e a escasa fiabilidade da variante mazarrico (que constitúe un auténtico hapax na nosa lexicografía), o obstáculo verdadeiramente incontornábel para aceptarmos esta hipótese decorre dun dato obvio para calquera pesquisador habituado a lidar coa fonética histórica galegoportuguesa: estamos a nos referir á sistemática tendencia do romance galegoportugués (ben como da maior parte de variedades do ásturoleonés) para a conservación do grupo consonântico [mb] (palumba > pomba, sancta columba > Santa Comba / Santa Colomba etc.), resalvando casos moi puntuais e ben coñecidos como tam bene > pop. tamén (Ferreiro 1999: 167). 1.4. Sexa como for, debemos munirnos de certas precaucións perante a presenza, polo menos nos dicionarios galegos, de formas homonímicas do termo que nos ocupa, todas elas derivadas do verbo mazar, como por exemplo mazarico / mazarica, que Elixio Rivas recolle como sinónimo de mazador, é dicir, “Ruedecilla enhastada para mazar (batir) la leche y hacer manteiga ”. Pola súa banda, Constantino García rexistrou mazarico como sendo semanticamente equivalente de mazarelo / mazarela, ambas con algunha repercusión toponímica en territorio quer galego quer portugués 4 e homologábeis, en termos de contido semántico, ao substantivo mazador. Este fenómeno de homonimia non está exento de interese, pois influíu de maneira decisiva no estabelecemento dalgunhas das etimoloxías colocadas para o ornitónimo mazarico, como por exemplo a proposta de Ríos Panisse e Antón Santamarina ao explicaren esa forma como derivado do verbo mazar, “por el picoteo constante” que alegadamente caracterizaría a ave. Porén, hipóteses como esta non casan cos rexistros máis temperáns do vocábulo. Se conferirmos as fontes medievais, comprobaremos que o zoónimo en foco está presente nun paso da Historia 4 Segundo os datos do proxecto Toponimia de Galicia, existen en Galicia dúas entidades de poboación chamadas Mazarelos (nos concellos de Silleda e O Saviñao), ás cales podemos acrecentar a coñecida Praza de Mazarelos na cidade de Santiago de Compostela, ben como a porta medieval homónima que nela se encontra. Rexístrase tamén a variante feminina Mazarelas como nome de un lugar no concello de Oza dos Ríos. Xa en Portugal, coñecemos no mínimo un lugar denominado Maçarelos, no conc. Porto.
Compostellana (1133) en que son mencionadas varias aves destinadas ao consumo humano, entre as cales gallinam, maraticum, perdicem pro singulis nummis. Embora se trate dun rexistro excepcional e illado no contexto da produción documental latina en Galicia, podemos xuntarlle outros testemuños que, para alén de indiciaren unha implementación onomástica (e principalmente antroponímica) do lexema, poden aínda axudar a descartar de vez calquera interpretación etimolóxica primaria baseada no verbo mazar.
2. o s m aracicos dA terrA dA B ArBAnzA : trAs o rAstro dun clAn fAmiliAr medievAl
2.1. Con efecto, na documentación reunida no tombo do mosteiro de San Xusto de Toxos Outos 5 deparámonos con varias referencias explícitas a un pequeno grupo de personaxes (por acaso todos eles masculinos) definidos pola utilización do sobrenome Maracico (sic), o cal pode ocorrer nos textos con mínimas variacións formais. Para alén de todos eles partillaren un elemento onomástico tan singularizador como o sobrenome (e un sobrenome tan específico, ademais, que non se repite, ao que parece, en ningunha outra fonte medieval galega daquelas que puidemos confrontar), a documentación fornece aínda outras evidencias claras de estas persoas teren estado unidas por unha ligazón familiar directa.
2.2. Un deses individuos é Fernando Diéguez “Maracico” (Fernandus Didaci dictus Maracicus), quen aparece até en tres documentos diferentes. No máis antigo deles, con data de 1219, identificámolo como confirmante da doazón que Xoán Froiaz “Mariño” (Johannes Froyle, cognomento Marinus) realiza de todo aquilo que detiña na igrexa de San Xián da Pereiriña (conc. Cee) ao mosteiro de Toxos Outos. Maior interese, no entanto, ofrece o seu testamento (ver Apéndice 2), outorgado en marzo de 1223 e que constitúe a principal fonte para coñecermos, en primeira man, a localización dunha boa porción do patrimonio fundiario que o personaxe (e por acaso o clan familiar ao cal pertencía) posuía no momento do seu pasamento. De resto, ao se teren conservado identificábeis todos os elementos toponímicos mencionados no testamento, podemos estabelecer de maneira moi exacta a área xeográfica en que tales propiedades viñeron a se concentrar, correspondéndose esta coa comarca da Barbanza (nomeadamente coas súas áreas máis occidentais) e, en menor medida, con outros territorios máis ou menos próximos dela. Así sendo, localízanse nese marco territorial as terras e herdades recollidas no cadro a seguir:
Forma(s) documentada(s) Forma hodierna Localización (freguesía e concello) Oluaria Olveira Santa María de Olveira (Ribeira) Uilla Uiride Vilaverde Reirit Reirís Birtar Bretal Pedrouzos, Pedroucços 1 O Pedrouzo Spineýrido Espiñeirido Santa María de Corrubedo (Ribeira) Cadarnogia 2 O Cadarnoxo Santo Estevo de Queiruga (Porto do Son) Corzo Corzo Santa María de Caamaño (Porto do Son) 1. Corriximos a lectura Pedrouçios dada por Pérez Rodríguez (2004: 665) na súa edición do tombo 2. En traballos anteriores (Martínez Lema 2008, s.v. Cadarnoxo) identificamos este topónimo co actual lugar de Cadarnoxo (freg. Santo André de Cures, conc. Boiro). Mesmo tratándose dunha hipótese xeográfica e lingüisticamente plausíbel, a maior proximidade do lugar do Cadarnoxo (conc. Porto do Son) a respecto das restantes propiedades de Fernando Diéguez “Maracico” fai con que nos decantemos, mesmo que sexa provisoriamente, por esta segunda opción.
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
Xa cun grao de concreción moito menor, no diploma sinálase tamén a existencia dalgunhas propiedades noutras comarcas próximas, entre as cales Ualeyro (identificábel coa antiga terra e arciprestado do Valeirón, no actual concello de Rois e practicamente encostado á península da Barbanza, coa cal confrontaba a oeste) e aínda Sonaria (a actual comarca de Soneira), sendo nesta última que se localiza unha herdade in filigresia Sancti Michaelis de Tréés (= freg. San Miguel de Treos, conc. Vimianzo) e in Tinis (= Tines, freg. Santa Baia de Tines, conc. Vimianzo) 6.
Mapa 1. Localización das propiedades de Fernando Diéguez “Maracico” mencionadas na documentación
Cómpre salientarmos a relevancia destas referencias na tentativa de determinar a orixe deste grupo familiar, pois, como indicado por Carlos Baliñas (1998: 8889), e salvando as distancias que puideren existir co caso en análise: No son excepcionales casos de acomodados magnates a los que la documentación atribuye propiedades en decenas e incluso centenares de aldeas a lo largo y ancho del territorio gallego. Normalmente, el grueso de las propiedades se concentra alrededor de lo que cabe suponer es el hogar ancestral o la residencia principal del presunto noble. Cabe distinguir luego un segundo círculo, que comprende posesiones en áreas periféricas, fruto de la herencia, la compra o la presura.
A terceira e última mención ao noso personaxe é aquela que retiramos dun documento infelizmente carente de data, mais que non será en calquera caso anterior a 1223, pois nel son recenseadas diversas propiedades que o mosteiro de Toxos Outos detiña in terra de Ualleyrom, entre elas unha herdade que fuit de Fernando Maraciquo que fuit de uoce Maria Delgada e que se encontraba na aldea de Souto (freg. Santa María de Leroño, conc. Rois). Este dato, para alén de evidenciar que o diploma tiña sido labrado nunha altura en que Fernando Diéguez posibelmente xa falecera, parece vir a confirmar que a herdade de Ualeyro, referida de maneira moi xenérica na súa manda testamentaria, era esta situada no termo de Santa María de Leroño.
2.3. Son as evidentes coincidencias onomásticas (quer no patronímico quer no sobrenome delexical) e até cronolóxicas que nos autorizan a considerar como irmán do anterior o Munio Diéguez “Maracico” (Munio Didaci dictus Maraciquo) que intervén como confirmante nun documento con data de 1219 en que o seu cuñado Raimundo Pérez (Ramundus Petri) vende ao mosteiro de Toxos Outos algunhas herdades no lugarexo de Viro (freg. Santa María de Roo, conc. Noia). Embora sen o sobrenome familiar característico, trátase de certeza do mesmo Munio Didaci que, xunto coa súa dona Mor Pérez (Maior Petri) e o seu fillo Fernando Muniz (Fernando Munionis), doa en 1226 quarta de una octaua ipsius ecclesie Sancte Marie de Ulueýra. Deparámonos de novo con el, xa baixo as variantes Nunone Didaci e Nunus Didaci (e a especificación miles ‘cabaleiro’, que por acaso nos informa do estatus sócioeconómico da súa familia) 7, a acompañar a Mor Pérez na doazón que ambos realizan, con data de 1210, de todo aquilo que detiñan in villa Uesares et in Quintanas que habet iacenciam in territorio Pestomarcis concurrente ad ecclesiam Sancti Martini de Elsendi, ou sexa, nos lugares hoxe denominados Béxeres e Quintáns, ambos pertencentes, con efecto, á freguesía de San Martiño de Lesende (conc. Lousame), nas marxes orientais da terra da Barbanza. Unha outra ocorrencia deste personaxe na documentación explorada esclarece máis algunha cousa no tocante ás súas ligazóns familiares: referímonos ao pacto que asinan co mosteiro de Toxos Outos, en 1207, os fillos de Pedro Airas, entre os cales o mencionado Raimundo Pérez, Airas Pérez, Pedro Pérez e, finalmente, Mor Pérez, quen comparece no acto de xénese documental cum uiro meo Munione Didaci 8.
2.4. Sen saírmos do cadro documental e cronolóxico que nos fornece o Tombo de Toxos Outos, constatamos aínda a existencia dunha terceira persoa a facer parte deste núcleo familiar que (embora de maneira moi parcial e limitada) estamos a tentar reconstruír. Trátase de Diego Maracico (Didaco Maraçiquo), quen, nun diploma en que son estabelecidas as divisións da freguesía de Santa María de Olveira (ver Apéndice 1), aparece identificado como sendo propietario dunha porción da mesma (De Didaco Maraçiquo mediam viij a). Terá sido precisamente a metade desa porción a que viría a herdar o fillo, Munio Diéguez, quen, como indicabamos nunha alínea anterior, acabou por doala ao convento de San Xustos de Toxos Outos.
Así sendo, tanto o sobrenome canto o antropónimo de que é portador (ben como o mínimo, mais decisivo, rastro biográfico deixado na documentación) apuntan de maneira moi verosímil, e até inequívoca, para o feito de Diego Maracico ser, na verdade, o pai dos irmáns Fernando e Munio Diéguez. Malia esa Diuisio ecclesie de Olueira carecer de data certa, podemos inferir o treito cronolóxico aproximado en que o documento foi labrado grazas á mención de personaxes que reaparecen noutras pezas do tombo:
1. Por exemplo, Lucio Afonso (Luzo Afonso), a quen nesa partizón é atribuída a metade dunha oitava parte das terras pertencentes á freguesía, outorga o seu testamento en 1162, doando nel aliam meam hereditatem [...] in territorio Pistomarchis in uilla nomine Sparrelio in ualle Calamanio, é dicir, canto detiña na aldea de Esparrelle, hoxe pertencente á freguesía de Santa María de Caamaño (conc. Porto do Son). No entanto, reaparece en novembro de 1166 a asinar un novo testamento, previo á súa partida para Xerusalén, sendo nel que outorga ao mosteiro de Toxos Outos non só octauam tocius ecclesie Sancte Marie de Uluaria, mais tamén as súas herdades en Espiñeirido (Spinarido) e en Esparrelle (Sparreli). Aínda, en documento redixido en febreiro de 1168, Orraca Luz, por acaso filla do anterior, asina unha escamba a través da cal ofrece ao dito cenobio a metade da oitava parte que a ela correspondía na freguesía de Santa María de Olveira (de certeza herdada do seu proxenitor) en troca da antedita herdade de Esparelle que os frades xa
usufruían na altura e que fuit de domno Luzo Adefonsi. Por tanto, esta pequena peza documental dá para asistirmos en primeira man á tentativa de Orraca Luz de reintegrar ao patrimonio familiar unha propiedade que previamente tiña sido entregada polo pai ao convento de Toxos Outos. 2. Outra figura mencionada na Diuisio ecclesie de Olueira e cuxo rastro documental pode contribuír para fixarmos a cronoloxía do documento en análise é Afonso Pinzán (Affonso Pinzam), cóengo da igrexa de Santiago de Compostela, que en documento redixido en setembro de 1168 vende ao mosteiro de Toxos Outos, xunto coas súas irmás Lupa e Orraca, a oitava parte que a eles pertencía en Santa María de Olveira. Parece obvio, por tanto, que a división en que Diego Maracico é mencionado (pola primeira e única vez), e na cal Afonso Pinzán aparece aínda como posesor desa porción, terá que ser necesariamente anterior a 1168, mais tamén a 1166, ano en que Lucio Afonso outorga aquela que, polos vistos, debeu ser a súa manda testamentaria definitiva. Estamos a falar, en fin, dunhas datas próximas do ano 11601165. Se lembramos que o testamento de Fernando Diéguez “Maracico”, positus in graui infirmitate, ten data de 1223, o arco temporal que se estende entre os puntos cronolóxicos de referencia é amplo abondo para sostermos a hipótese de Diego Maracico ter sido o proxenitor dos irmáns Fernando e Munio, vindo desta maneira a complementar a valiosa e decisiva información fornecida polos constituíntes onomásticos envolvidos nas respectivas secuencias antroponímicas. Imaxe 1. Árbore xenealóxica (parcial) da liñaxe dos “Maracicos” 2.5. De entre esas unidades onomásticas, é o sobrenome que ofrece, en termos de estudo lingüístico, un especial interese: estamos perante un feixe de testemuños formalmente compactos e homoxéneos que, mesmo non sendo tan antigos como aquel maraticum retirado da Historia Compostellana, sitúan a variante maracico como a verdadeiramente etimolóxica ou, no mínimo, aquela cuxa maior estabilidade nas fontes documentais conferidas aconsella tomar como punto de partida para calquera exploración de tipo etimolóxico acerca da palabra. A pasaxe do medieval maracico para o moderno mazarico (port. maçarico) explicarase, verosimilmente, en función dun simple fenómeno de metátese, inducido (ou polo menos favorecido) pola afinidade formal e até conceptual do zoónimo coa familia léxica do verbo mazar. Reparemos aínda en que algunhas variantes vivas no ámbito lingüístico castelán, como moracico (ver §1.2), pareceron conservar a estrutura consonántica orixinal, e até é posíbel que a forma marcico máis non sexa do que unha variante do maracico galego medieval na cal se terá producido a síncope da vogal pretónica medial (por acaso facilitada pola proximidade do substantivo marzo). 2.6. Aínda, para o estudo daqueles sobrenomes com base lexical recoñecíbel interesa esclarecer
(embora nin sempre sexa posíbel, polo menos co grao de concreción e de exactitude desexábeis) as motivacións da implementación antroponímica dos apelativos, ben como da súa eventual deslexicalización e, en consecuencia, transformación “en unidades antroponímicas de valor denotativo que, a diferencia de otro tipo de sobrenombres de idéntica constitución gramatical (los que se han dado en llamar sobrenombres sociales y los gentilicios), hacen referencia originariamente a cualidades de muy distinto género inherentes a la persona que designan” (Viejo Fernández 1998: 170).
No tocante aos nomes e sobrenomes de base animal, sabemos que na zooantroponimia latina (como en moi boa medida nas súas diferentes continuadoras románicas), as antiquísimas motivacións de tipo totémico e/ou tabuístico costumaron ceder espazo a outras de natureza individualizadora, é dicir, “a una motivación, digamos, descriptiva e incluso a veces probablemente despectiva “ (Ballester 2012: 262263). Así sendo, o caso en análise debe ser observado ao abrigo da inmensa e antiga produtividade coñecida polos zoónimos en canto xeradores de alcumes, prendéndose moitos deles con nomes de aves como galo, galiña, merlo, corvo, garza... e aínda moitos outros 9 aos cales podemos acrecentar, desde xa, o de mazarico. Como continúa a acontecer en época moderna, é a través de procesos de extensión semántica (quer metafóricos quer metonímicos) que determinadas características deses animais veñen a ficar asociadas á persoa, acabando por identificala e, en última instancia, por motivar, a través dun proceso de referencia indirecta (Viejo Fernández 1998: 179), a atribución dun sobrenome, non raramente, como sinalado arriba, desde unha intención eminentemente burlesca. Para o exemplo do mazarico, comentabamos en §1.1 que un dos trazos físicos máis rechamantes é a forma e a lonxitude do bico, por acaso tema central dalgunhas coplas de poesía popular que teñen esta ave como protagonista 10. Canto a isto, podemos aínda invocar a célebre descrición da “serrana” que o Arcipreste de Hita realiza no Libro de Buen Amor, nun paso que patentea a rendibilidade literaria dese pormenor anatómico do mazarico como recurso para dar destaque ao tamaño e / ou á forma do nariz humano:
[...] las orejas mayores que de añal burrico, el su pescueço negro, ancho, velloso, chico, las narizes muy gordas, luengas, de çarapico, bevería en pocos días caudal de buhón rico.
Así sendo, e asumindo as dificultades decorrentes dos complexos procesos semasiolóxicos envolvidos na configuración deste tipo de sobrenomes (dificultades que, por tanto, tornan provisoria calquera hipótese colocada ao respecto), non admiraría que tivese sido esta a razón de unha persoa determinada desa familia (por acaso o Diego Maracico da Diuisio ecclesie de Olueira ?) comezar a ser coñecida a través do sobrenome en análise.
2.7. Infelizmente, a escaseza dos datos ao noso dispor non dá para tirarmos conclusións de maior peso no tocante á transmisión interxeracional do sobrenome e a súa eventual estabilización como nome de familia. Aínda que autores como Fexer (1978: 67 [citado por Viejo Fernández 1998: 201]) consideren que unha transmisión de dúas ou máis xeracións (condición, a xulgar pola documentación estudada, que se cumpriría no noso caso) abonda para o sobrenome completar a súa deslexicalización e, por tanto, virar apelido familiar, o proceso non costuma desenvolverse en termos tan lineares. Por palabras de Viejo Fernández (1998: 201), mesmo nese caso pode conservar o sobrenome “un cierto valor connotativo actualizable en la figura concreta de su primer portador en cada referencia al grupo familiar implicado, que lo recibe por su inmediata contigüidad”. Esta diagnose podería ser aplicada aos casos que nos ocupan, é dicir, nada impide pensar que Fernando Diéguez e Munio Diéguez foron identificados co sobrenome Maracico simplemente por ser aquel que portaba o seu proxenitor (do cal por acaso descoñecemos calquera rastro de filiación, ao non aparecer nos documentos o seu patronímico) 11. Como síntoma desa inestabilidade talvez poida ser aducida a propia asistematicidade observábel nos sintagmas antroponímicos a través dos cales estes personaxes son denotados na documentación: mentres Fernando Diéguez aparece en todos os casos identificado por medio do sobrenome, o seu irmán Munio só o porta en unha das catro referencias documentais que para el coñecemos (o patronímico Didaci, entretanto, é constante e sistemático en todos os testemuños colixidos para ambos os personaxes). Posíbel indicio desta escasa consolidación do sobrenome en canto marca familiar é a súa ausencia na única referencia documental certa que coñecemos para Fernando Muñiz, fillo de Munio Diéguez e de Mor Pérez (véxase §2.4) e, en última análise e confrontando os datos medievais cos actuais, a propia ausencia tamén de Mazarico como apelido persoal nos repertorios antroponímicos galegos modernos 12.
3. m aracico / mazarico e A suA repercusión nA toponimiA gAlegA
3.1. É no propio Tombo de Toxos que identificamos varias mencións, concentradas nun tramo cronolóxico bastante ben delimitado, a unha freguesía posta baixo a advocación de Santa Uxía e que terá tirado o nome do lexema que estamos a analizar:
1. in filigresia Sancte Eugenie de Maraciquos que fuit Petri Romei [...] et per quantum habeo in filigresia Sancte Eugenie de Maracicos (1271) 2. Martim Franco, clerigo de Sancta Ougea de Maracicos (RTT 1271) 3. hũu quasal na ffreegygia de Sant’ Ougea de Maraçicos (PCTT s.d.) 13 A estes testemuños máis temperáns cómpre acrecentarmos aínda outro bastante posterior
(nomeadamente de 1384) e cuxo interese nos obrigará a retomar máis adiante. Referímonos a unha bula mediante a cal o papa Clemente VII vén a confirmar a venda realizada por Paio Mariño e a súa dona, Sancha Vázquez (pertencentes ao clan nobiliárquico dos Mariños de Lobeira, mais na altura recluídos nos mosteiros composteláns de Santa María de Bonaval e Santa María de Belvís, respectivamente) ao arcebispo de Santiago de certas fortalezas, casas e coutos que tiñan pertencido ao seu fillo Rui Soga (executado en Noia só uns anos atrás), reservándose entretanto o usufruto de diversos lugares concentrados na vertente occidental da actual provincia da Coruña. É entre eses lugares que se encontra, precisamente, Santa Ougea de Mazariquos (GHCD 1384), forma que se repite, con mínimas variantes, nos traslados e copias catrocentistas dese documento conservadas no Arquivo Histórico Universitario de Santiago de Compostela. 14 Encontrámonos, por tanto, perante o primeiro rexistro coñecido da variante metatizada mazarico, ben anterior aos primeiros exemplos colixidos por J. Pedro Machado en textos portugueses, nos cales massarico e maçarico só aparecen (sempre segundo os datos achegados polo filólogo algarvío) en documentación seiscentista (DOELP, s.v. maçarico). Aínda, en LTCS (1390), o topónimo en análise aparece baixo unha forma lixeiramente diferente: Jtem tres cassares en Postomarquos, ẽna fligesíja de Santa Ougea dos Maraciqos. Ao igual que o rexistro precedente, tamén este ofrece un interese
nada desprezábel en termos de estudo lingüístico e onomástico, por dous motivos:
nimo en análise non como un zootopónimo primario (é dicir, motivado pola presenza directa da ave denominada mazarico nese lugar), mais como un zootopónimo secundario cuxa xénese e consolidación terá ficado a deberse á implementación antroponímica dese substantivo e, sendo aínda máis específicos, a un envolvemento directo da familia barbanzona dos Maracicos na fundación e / ou xestión da freguesía (en termos que, infelizmente, non podemos desvendar cos datos de que dispomos). O fenómeno non é invulgar na toponimia galega, e pode arrouparse con exemplos que obedecen a unhas condicións motivacionais semellantes, como os daqueles topónimos baseados en apelidos patronímicos (Os Péreces f Pérez, Os Martices f Martí(n)s etc.). Neste sentido, a conservación do artigo determinado no sintagma toponímico Santa Ougea dos Maraciqos vén a reforzar a nosa hipótese, ao ser interpretábel como reminiscencia do antigo sobrenome que, por acaso, continuaría a manter algún grao de vixencia e operatividade na memoria colectiva da comarca. O dato posúe aínda algunha relevancia no tocante aos procesos de fixación e transmisión do sobrenome e a súa eventual transformación nun nome familiar (ver §2.7), pois un dos síntomas máis claros da culminación dese proceso é, precisamente, a xeneralización da forma pluralizada do sobrenome como denominación abranxente do grupo familiar. Así sendo, e desde que a nosa interpretación sexa correcta, é posíbel que este rexistro toponímico nos estea a suxerir algunhas cousas de interese a propósito da consolidación de Maracico como apelido de familia, polo menos nunha área xeográfica e nun tramo cronolóxico concretos.
3.2. Xa no tocante á identificación desa Sancta Eugenia de Maracicos medieval con algunha entidade poboacional actual que teña continuado a forma toponímica antiga, a análise aprofundada dos pormenores documentais pertinentes para esta cuestión condúcenos, basicamente, a dúas hipóteses que a seguir comentaremos.
3.2.1. A primeira opción que valoramos vese fortemente condicionada polo coñecemento das circunstancias vitais e xeográficas do clan dos Maracicos, sobre as cales nos debruzamos amplamente en §2. Como sinalado naquela alínea, ese grupo familiar debeu estar sediado na península da Barbanza, mostrando unha presenza especialmente intensa na vertente máis occidental do seu territorio (actuais concellos de Ribeira e Porto do Son) e, sobre todo, na freguesía de Santa María de Olveira e as súas redondezas. Así sendo, unha hipótese certamente razoábel sería procurarmos a identificación hodierna de Santa Eugenia de Maracicos nalgún punto dese contexto espacial tan específico e ben definido. O rexistro retirado de LTCS, en que a dita freguesía aparece claramente situada en Postomarquos, parece apuntar na mesma dirección, pois este corónimo 15 (coas debidas resalvas que exporemos máis de vagar en §3.2.3) pode asociarse, en termos de referencialidade xeográfica, coas actuais comarcas da Barbanza e Noia, é dicir, cun ámbito territorial que, consoante aos datos documentais colixidos, resultaba ben próximo e familiar para o clan dos Maracicos. É a partir do cruzamento destes datos que chegamos a considerar asumíbel a hipótese de esa Sancta Eugenia de Maracicos ter sido, na verdade, unha das antigas denominacións da freguesía que ficou a ser coñecida como Santa Uxía de Ribeira, capital do termo concellío de Ribeira. Os argumentos en que apoiamos esta idea serían dous: por unha banda, encontrámonos perante a única freguesía dese marco territorial de referencia que conta con Santa Uxía como orago; pola outra, Santa Uxía de Ribeira sitúase no epicentro da área en que os Maracicos (e nomeadamente Fernando Diéguez) viñeron a concentrar unha maior cantidade de propiedades. Teñamos en conta que, nos textos coevos conservados, o nome desta freguesía parecía ofrecer algunha inestabilidade, paralela ao seu propio proceso de configuración e á centralidade exercida por diferentes lugares integrados nela. No testemuño documental máis antigo que coñecemos (con data de 15 Lembremos que Posmarcos é aínda hoxe a denominación dunha freguesía do concello da Pobra do Caramiñal, ben como de dous arciprestados (Posmarcos de Arriba e Posmarcos de Abaixo) a faceren parte da arquidiocese de Santiago de Compostela.
1200 e copiado tamén, como os que a seguir comentaremos, no Tombo de Toxos Outos) faise mención a unha vila que uocatur Dayam in concurrencia Sancte Eugenie de Carraria que est in terra Pistomarchos 16, é dicir, ao actual lugar de Deán Grande, cuxa referencialidade no contexto territorial desa freguesía explicaría que, nun diploma pouco posterior (nomeadamente de 1215), Paio Mariño e Mor Fernández aparezan a doar sete casais in friigresia de Sancta Ougenia de Dayam Mayor. Nos rexistros restantes, que din respecto a diferentes propiedades no lugar de Deán Pequeno, a mención á freguesía é realizada xa unicamente por medio da explicitación do seu orago: in territorio Pistomarchis in loco certo Dayam Minore sub aula Sancte Eugenie (1213) e sub aula Sancte Eugenie [...] de tota villa de Dayam Minore (1246). Neste cadro de certa alternancia toponímica, parece que a denominación actual demorou algún tempo a aparecer e a se consolidar nos textos, sendo o rexistro máis temperán que coñecemos Santa Ougea de
Ribeira (GHCD 1387) 17.
Táboa 2. Freguesías mencionadas na bula de Clemente VII (1384) Como costuma acontecer neste tipo de textos, a enumeración, lonxe de ser arbitraria, obedece a un criterio de ordenación que tende a formar grupos de proximidade xeográfi ca e que fi ca perfectamente patente cando trasladamos os topónimos da tabela anterior a un soporte cartográfi co 19. Mapa 2. Freguesías mencionadas na bula de Clemente VII (1384) 19 Non deixa de ser signifi cativo que nos traslados e copias posteriores conservados no AHUS se manteñan os mesmos topónimos e na mesma orde, coa mínima excepción do primeiro deses documentos, en que (probabelmente por un descoido do copista) foi omitida a referencia a San Mamede de Alborés.
Comprobamos así que o eixo de referencia para a disposición textual dos topónimos é o río Xallas. Comezando en Santiago de Olveiroa (1), o autor atravesa ese curso fluvial para pasar a enumerar, en sentido inverso ás agullas do reloxo, aquelas freguesías situadas na súa marxe esquerda. Xa a partir de San Martiño de Olveira (11), retómanse as restantes entidades da marxe dereita do río Xallas, vindo precisamente a concluír con aquelas máis próximas da súa desembocadura, é dicir, Santa Uxía do Ézaro (15) e, cun pequeno desvío para norte, Santiago da Ameixenda (16). Non é por acaso (nin contradí a lóxica espacial subxacente a este recenseamento) que aquelas freguesías máis distantes deste eixo sexan as que ocupan os últimos lugares da enumeración, é dicir, San Xoán de Lousame (17) e Santa María de Roo (18), nas estribacións orientais da terra de Posmarcos, e Santa María de Serantes (19), xa na vertente costeira da Terra de Soneira. Así sendo, é neste contexto xeográfico e toponímico tan ben acoutado que podemos entender mellor a presenza do sintagma Santa Ougea de Mazariqos, constituíndo o argumento decisivo para asocialo, de maneira xa altamente probábel (cando non segura), coa actual freguesía de San Xoán de Mazaricos, no concello homónimo (ao cal, como tivemos ocasión de comprobar, pertencen a inmensa maioría dos ítems incluídos na enumeración, ficando os restantes — con mínimas excepcións — na súa contorna territorial máis ou menos inmediata). Esta hipótese, que de resto xa tiñamos colocado (embora de maneira moi embrionaria e menos documentada) nalgúns contributos anteriores 20, non colide necesariamente con aquilo que sabemos acerca do clan dos Maracicos, pois, como sinalado en §2.2, o testamento de Fernando Maracico confirma a presenza de bens fundiarios pertencentes a ese grupo familiar en lugares como Treos e Tines (conc. Vimianzo), moi próximos do actual San Xoán de Mazaricos. Canto a isto, a vinculación motivacional directa entre este topónimo e os descendentes de Diego Maracico pode continuar a ser asumida, no mínimo, como verosímil 21. Importa notar, aínda, que a aceptación da nosa proposta de identificación toponímica exixe dar conta da mudanza que afectou ao santo padroeiro da freguesía, é dicir, da troca de Santa Uxía por San Xoán. O confronto das fontes documentais dá para concluírmos que esa alteración xa se encontraba plenamente estabilizada nos finais do século XV, se acreditarmos na secuencia San Juan de Maçaricos (LS 1500) e noutros documentos quiñentistas que ofrecen diferentes variantes formais para ese mesmo sintagma. Por tanto, embora non sexamos capaces de acertar o momento exacto nin as circunstancias específicas en que tal mudanza veu a se concretizar, sabemos que esta só puido producirse nalgún momento do século XV, representando o rexistro de LTCS (1390) o termo a quo e o mencionado testemuño de LS (1500) o termo ad quem. Apresémonos a indicar que estas trocas nos oragos das freguesías non constitúen, de xeito ningún, un fenómeno excepcional ou único na nosa toponimia. Os exemplos máis ilustrativos son aqueles en que se verifica unha substitución parcial, é dicir, o desprazamento do primitivo padroeiro vese compensado pola súa fixación como denominación toponímica principal da freguesía: e.g., Santalla de Santiso, San Pedro de Santaballa, San Salvador de Seoane... Curiosamente, o Nomenclátor de Galicia recolle un caso homologábel ao que
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
estamos a analizar, por seren exactamente as mesmas as advocacións envolvidas: referímonos á freguesía de San Xoán de Santa Euxea, no concello de Guntín (Ares Vázquez 1995: 93).
3.2.3. No entanto, resulta difícil harmonizar a proposta que acabamos de defender co excerto de LTCS, cuxo autor sitúa claramente Santa Ougea dos Maraciqos na terra de Posmarcos (en Postomarquos). A cuestión, por tanto, préndese directamente coa delimitación territorial desa entidade xeográfica supralocal, mais, como veremos, non admite unha explicación plenamente satisfactoria. O corónimo, baixo a forma Pestemarcos (que pola súa vez parece recuar claramente ao antigo etnónimo prerromano Praestamarici) 22, ocorre xa no Parrochiale Suevum (séc. VI) como designación dunha das parochias que integraban a diocese de Iria (López Alsina 1988: 157) 23. Na secuencia da progresiva tendencia das antigas xurisdicións eclesiásticas para confluíren territorial e nominalmente cos distritos administrativos, non debe estrañarnos que a antiga diocesis de Posmarcos teña vido a configurarse tamén como unha circunscrición territorial e política (é dicir, como un commisso, consoante á terminoloxía da diplomática altomedieval) 24. É nesta condición de xurisdición civil e / ou comarca natural que emerxe nun documento alegadamente redixido en torno do ano 911, mais do cal tan só se conserva un rexesto realizado no séc. XVII en que lemos: El rey don Ordoño yzo donacion al monasterio de San Martín de la villa que llaman Plazemitos (sic), en tierra de Postomarcos, en donde esta edificada la yglesia de San Martin... como se demarca muy a la letra en este privilegio (Baliñas Pérez 1998: 283). A identificación defendida por algúns autores, entre os cales o propio Baliñas Pérez, desa estraña (e, de certeza, deturpada polos sucesivos procesos de copia do orixinal) forma toponímica Plazemitos coa actual freguesía de Santa Baia de Chacín (conc. Mazaricos) constitúe, ao que parece, unha proba de que, nesa altura histórica, o condado de Posmarcos ofrecía unha extensión sensibelmente maior, englobando na práctica o conxunto das terras situadas a oeste dos xiros urbanos de Iria e Santiago de Compostela. Sexa como for, o seu alcance territorial, logo no virar do milenio, parece ir ficando restrinxido a uns límites moito máis axustados a aqueles que presenta na actualidade. Así, nunha doazón realizada polo rei Ramiro á igrexa compostelá, faise referencia explícita ao conimissum Pistomarcos ab integro secundum illud obtinuit Lucidus Vimarani, de Ulia in Tamare (TA 934), é dicir, Posmarcos aparece reducido xa ás terras interfluviais comprendidas entre os cursos baixos dos ríos Tambre (a norte) e Ulla (a sur), coas súas respectivas desembocaduras nas rías de MurosNoia e da Arousa. Embora nesa mesma fonte existan indicios de ter atinxido unha extensión maior na súa vertente oriental 25, os límites setentrionais e meridionais parecen ben fixados, e manteranse estábeis durante os séculos a seguir. Non admira, por tanto, que na documentación do Tombo de Toxos Outos (que inclúe textos labrados ao longo dos séculos XII, XIII e XIV) todas as entidades adscritas territorialmente a Posmarcos pertenzan, na actualidade, á moderna comarca da Barbanza ou entón aos concellos de Noia e Lousame, sen ultrapasar a fronteira setentrional que, desde antigo, viña constituíndo o río Tambre e, por tanto, sen atinxir en ningún caso as terras do actual concello de Mazaricos (integrado desde había séculos na terra de Entíns). A conxunción de todos os datos que acabamos de expor non fai máis que subliñar a nosa estrañeza perante o excerto retirado de LTCS e a incongruencia do seu contido coa realidade xeográfica e xurisdicional vigorante na altura en que o texto foi elaborado. Poderiamos por acaso pensar nunha reminiscencia da antiga extensión xeográfica da parochia e commisso de Posmarcos, mais isto parece moi improbábel nun período tan avanzado como os finais do séc. XIV e, aínda, nun texto cuxos eventuais efectos en termos económicos, catastrais e 22 Para unha revisión lingüística comparada acerca deste etnónimo, véxase Bascuas (2006: 2731). 23 Acerca do posíbel emprazamento da ecclesia nuclear en torno á cal se terá articulado a antiga parochia de Posmarcos, véxase Sánchez Pardo (2014: 450). 24 Por palabras de López Alsina (1999: 288): “La circunscripción de la administración territorial del reino — el commisso — es reconocida por la iglesia como circunscripción eclesiástica — diocesis, según la terminología altomedieval del Parroquial Suevo — ”, até o punto de que “[l]a estructuración territorial interna de la diócesis se modifica cada vez que es preciso reflejar los cambios operados en las circunscripciones políticoadministrativas del territorio”. 25 Referímonos, nomeadamente, ao diploma no cal o rei Vermudo doa á sé compostelá uillam de Auna, que est in Pistomarcos, in ripa Tamaris, quam auus meus Ueremudu et uxor sua Geluira ganauerunt de Aria, Adefonso filio (TA c. 1028). En principio, esa uillam de Auna parece corresponder ao actual lugar de Ons, na freguesía homónima (conc. Brión), situada precisamente á beira do río Tambre, na súa marxe esquerda, e nunha área que posteriormente viría a ficar integrada na Terra de Amaía.
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
/ ou xurisdicionais obrigaban a un especial rigor no tratamento dos datos. Recorrer a un erro do autor do texto constitúe, tamén, unha explicación que dista moito de nos convencer. Entretanto, e mentres fi camos á espera dunha solución máis plausíbel para esta (aparente) contradición, xulgamos que os argumentos e razoamentos desenvolvidos na alínea precedente teñen peso abondo como para continuarmos a manter como hipótese máis probábel a identifi cación da antiga Sancta Eugenia de Maracicos coa actual freguesía de San Xoán de Mazaricos.
3.3. De resto, o impacto do tipo lexical mazarico na toponimia do dominio galegoportugués non se esgota nos exemplos arriba analizados, podendo aínda ser observada noutros ítems espallados a norte e a sur do río Miño.
Segundo os datos do proxecto Toponimia de Galicia, existe o derivado Os Mazaricales (conc. Porto do Son), cuxa estrutura morfolóxica é coherente con aquela que esperariamos nun zootopónimo primario de tipo colectivo / abundancial (para alén de a castelanización do elemento sufi xal indiciar unha formación non excesivamente antiga). Ora, a forma en singular e con conservación do artigo determinado (O Mazarico) ocorre nos concellos de Celanova e de Tomiño, existindo aínda neste último un microtopónimo O Camiño do Mazarico claramente ligado, en termos etimolóxicos e motivacionais, ao anterior. A eles podemos acrecentar Mazarico como nome dunha zona de xunqueiras que, por palabras de Cabeza Quiles (2008: 230), “rodean a vila de Betanzos” e constitúen “[un] bo lugar, tamén, para que viva o grácil e fuxidío mazarico”. Xa a forma Mazaricos é rexistrada, ademais de nos exemplos comentados en §3.2, como topónimo menor nos concellos de Brión, Santiago de Compostela e Cerdido, ben como no sintagma O Xungal dos Mazaricos, situado, ao que parece, no estuario do río Anllóns e que fi cou a ser coñecido grazas á evocación poética que del fi xo o bardo Eduardo Pondal (Cabeza
Quiles, 2008: 230.
Mapa 3. Distribución da toponimia galega relacionada co mazarico
En principio, a orixe destes topónimos pode remontar a calquera das acepcións coñecidas e consignadas para o lexema en foco, sendo que só o concurso de documentación confi ábel
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
(quer escrita quer oral) poderán vir a esclarecer os aspectos máis salientábeis da historia e a motivación de cada un destes ítems 26. Parece evidente, entretanto, que casos como os colixidos por Cabeza Quiles, con referencia directa a contextos físicos e tipos de hábitat moi apropiados para a presenza da ave, parecen inclinar a balanza para o lado da interpretación zootoponímica primaria. Para outros exemplos, porén, mostramos algunha preferencia por explicacións a envolveren factores de tipo antroponímico, e até xulgamos verosímil que a xénese daqueles topónimos Mazaricos máis próximos da área en que a familia de Diego Maracico tiña o seu asento (nomeadamente os dos concellos de Brión e Santiago de Compostela) estea directamente relacionada co sobrenome desa familia. Insistamos, no entanto, en que só o manexo de datos minimamente sólidos (dos cales de momento carecemos) é que nos autorizará a explorar con algunha fiabilidade esta hipótese e ultrapasar o patamar da simple conxectura.
3.4. Os nomes do mazarico noutros dominios territoriais e lingüísticos próximos do noso foron tamén fonte de denominacións toponímicas estruturalmente afíns a varias das arriba analizadas, é dicir, consistentes na simple pluralización do zoónimo e con ausencia de calquera afixación derivativa a acrecer algunha nuance de tipo colectivo. Como indicado en §1.1, eses nomes non deixan de ser coñecidos tamén no territorio galego e, por tanto, recibiron algunha atención por parte dos nosos lexicógrafos e dicionaristas.
1. e ende por Torres menudas, e ende a Penna Corva, e ende a Çarapicos (FLedesma, c. 1252) 2. e de la otra parte tierra de la heredad de Martín González, de Çarapicos (AHN, 1463)
A distribución observábel para este pequeno puñado de nomes de lugar dá para identificarmos unha área toponímica máis ou menos compacta, fóra da cal descoñecemos máis concrecións toponímicas do lexema en análise. Este feito pode ter algunhas implicacións de interese no estudo da motivación e a historia externa destas formas onomásticas. Será talvez verosímil pensarmos nunha orixe común de todas elas, por acaso ligada a algunha liñaxe que, como os Maracicos da Barbanza galega, chegou a ter como apelido familiar característico o de Çarapico 30 ? Canto a isto, importa lembrar que as áreas da antiga “estremadura” leonesa (pola cal se estenden hoxe diversas comarcas da provincia de Salamanca, como a propia Tierra de Ledesma) foron colonizadas, a partir do século X, por diferentes grupos étnicos (chamados de naturas, sesmos ou linajes na documentación coeva), entre os cales portogaleses e bregancianos procedentes, como os propios xentílicos evidencian, do antigo condado de Portugal e o alfoz da cidade de Bragança 31, respectivamente. Trátase, ao noso xuízo, dunha hipótese atraente mais que só o confronto exhaustivo das fontes documentais pertinentes poderá chegar a confi rmar
ou desmentir.
4. A lgunHAs conclusións
Ao longo das alíneas precedentes internámonos por diferentes camiños que comunican, en moitos sentidos, as comarcas da lexicografía, a onomástica e até determinadas áreas da historia e a sociedade medievais, sempre tras o rastro do mazarico e os seus nomes. Desas incursións podemos tirar, no mínimo, algunhas conclusións que xulgamos de interese, e que a seguir resumimos: 30 Segundo lemos en Simbología y diseño de la heráldica gentilicia galaica (2003: 148), existiu en Galicia a liñaxe Sarapico (sic), que, consoante ao seu apelido, “se blasona con un ave sarapico, picada y membrada de gules”. No entanto, descoñecemos calquera pervivencia dese apelido na poboación galega actual, se acreditarmos na información recollida na Cartografía dos Apelidos de Galicia. 31 No Fuero de Salamanca (1219) aparecen pormenorizadas as diferentes liñaxes envolvidas nesa colonización, sendo estas os francos, portugaleses, bregancianos, serranos, mozaraues, castellanos e toreses. Segundo Llorente Maldonado (1947: 2425), non debe ser posta de parte a hipótese, de resto bastante verosímil, de o colectivo dos bregancianos (que nalgunha versión do Fuero non aparece explicitado, fi cando talvez subsumido no grupo dos portugaleses) ter incluído no seu seo continxentes de poboación orixinaria da Galicia actual. Daí, por exemplo, a referencia noutras fontes aos gallizianos, posibelmente unha denominación alternativa dos bregancianos.
1. Os rexistros antroponímicos colixidos na documentación medieval autorízannos a confirmar a existencia e a estabilidade dunha forma antiga maracico (formalmente coherente coa forma zoonímica maraticum retirada da Historia Compostellana) que, embora non deite moita luz sobre a etimoloxía do termo, ofrece algunha utilidade para unha mellor e máis ponderada valoración das hipóteses propostas polos diferentes autores que sobre el se teñen debruzado, ben como para unha mellor comprensión de denominacións testemuñadas noutros dominios lingüísticos (como os casteláns marcico e moracico). Comprobamos, máis unha vez, a extraordinaria utilidade que a antroponimia (e, sobre todo, o subsistema formado polos sobrenomes delexicais) pode ter para o estudo do léxico medieval e moderno. 2. Os casos analizados constitúen exemplos moi ilustrativos da implementación antroponímica dun zoónimo que, polo demais, permanecía ausente da bibliografía especializada. Aínda, os datos retirados da documentación medieval permítennos non só acompañar practicamente in situ algunhas fases do proceso de estabilización do sobrenome zoonímico como unidade antroponímica de valor denotativo, senón tamén confirmar que, con algunha frecuencia (e en paralelo con outros exemplos homologábeis), a toponimización do ornitónimo maracico (> mazarico) debe ser atribuída a un previo uso antroponímico do mesmo. Tal é o caso do medieval Santa Eugenia de / dos Maracicos
(que tencionamos identificar co actual San Xoán de Mazaricos, cabeceira do termo concellío homónimo), para o cal xulgamos moi posíbel a existencia dunha ligazón histórica e motivacional entre o territorio así designado e a familia sediada na Barbanza cuxos membros portaban o sobrenome homónimo e cuxa xenealoxía até fomos quen de reconstruír. Situámonos, por tanto, nun punto de intersección entre dous subsistemas onomásticos que poden confluír con relativa frecuencia, como son o da antroponimia e o da zootoponimia, ofrecéndonos esta confluencia un interesante punto de partida para o estudo e a comprensión doutras denominacións toponímicas baseadas en designacións alternativas da ave en cuestión (como Serapicos / Zarapicos).
5. A péndices documentAis 32
APÉNDICE 1
División da freguesía de Santa María de Olveira (conc. Ribeira), en que se estabelecen as porcións correspondentes a diferentes personaxes, entre os cales Diego “Maracico”.
AHN, Códices, Tombo de Toxos Outos, L1002, fol. 186r. Ed.: Pérez Rodríguez 2004: 670, [Diuisio] ecc lesie de Olueira | 2
Hec e st diuisio de eccl es ia de S an c t a Maria de Oluaria. Jn p ri mis, q u artam in| 3 tegra m de Elduara P e l a gij. De P e l a gio Monacho, viij a. De Joh an ne Oluario, | 4 viij a. De Luzo Afonso, media m viij a. De Didaco Maraçiq u o media m viijª. De | 5 Ferna n do Monacho et de suo sop ri no Pet ro Monacho, media viij a. De Gu n | 6 trode Luz, m e dia viij a. De uxore Gunsalui
Mart ini et de suis germanis, | 7 media m viij a. De uxore de Gomecio Mart ini, m e dia m viij a. De Affonso Pin| 8 za m, m(e)diam viij a. De Gut er rio Ramiriz et de sua gente, m e dia viij a. 32 Para a transcrición dos documentos seguimos basicamente as mesmas pautas implementadas noutros contributos anteriores, nomeadamente RTT (2009: 210211). O texto pode ser consultado na íntegra no site https://minerva.usc.es/ xmlui/handle/10347/5660.
© 2017 Estudos de lingüística galega 9, 6586
APÉNDICE 2
Testamento de Fernando Diegues, dito “Maracico”.
AHN, Códices, Tombo de Toxos Outos, L1002, fols. 184v185r. Apuntamentos á marxe : Na marxe esquerda do fol. 184v, un apuntamento coevo: “[Tes]tame n tu m Ferna n di [Did] aci Maraciq u o. ” Debaixo do anterior, un apuntamento posterior: “Mandosse ordenar en el monast eri o”. No canto superior esquerdo do fol. 185r, un apuntamento coevo: “De S an c t a M ari a de Ulueýra”. Na marxe dereita, un apuntamento posterior: “Año 1223. Abad Juan Tudin”. Ed.: Pérez Rodríguez 2004: 66566, nº 745.
Testamentu m Fernandi Didaci <d i c t o Maraciq uo > de una s er uicialia i n [...] 33 | 2
Hec est ordinacio quam ordino ego Fernand us Didaci d i c tu s Maracic us posit us in | 3 graui i n firmitate ut si inde mortuus fuero et c etera. In p r imis ma n do corp us m eu m | 4 sepelire in cimit er io S an c t i Iusti de T r ibulis Altis et mando ibi mecu m x equas | 5 quas hab e o in Pestomarchos et x uaccas q u as hab(e)o in domo de Didaco Gu n | 6 salui de m e a senara et unu m s er uiciale(m) b e ne p o p u latum et m eu m p ro p r iu m q ue hab e o i n | 7 Spineýrido et aliu m quen ista h e redi| 21 tas in filig re sia S an c t i Mich ae lis de Tréés et in Tinis, et debet Petrus Candeel et | 22 Cresconi us Mu ni z et uxores eor um tenere ista m meam h e reditate m ta n tu m in uita s u a | 23 sic ut in n ost ris pl a c it is resonat. Constituo ego Ferna n d us Didaci d o m in i Jo hannes Tudini | 24 monast er ij S an c t i Justi abbate m rectore m tocius mee mandicionis et de meis | 25 reb us c om pleat om n iaq ue sup er i us sc r ipta su n t p ro ut meli us s ib i uisu m fu er it et eme n det | 26 ista m e a m mandacio n e m et corrigat q u icq u id uiderit corrigendum. De cet er o ma(n) do | 27 ut q u icq u id ex tr a ista m mea m ma n dacio n em inuentu m fu er it tam i n reb us q uam in h(e)redita| 28 tib us laicis siue eccl es iasticis sit totu m de monasterio, null us q uod retinere p re | 29 su m mat. Si q u is ig itur contr a ha n c ma n dacio n em uen er it sit maled i c tu s ame n et c eteram insup er | 30 pariat s o l idos mille. Facta ma n dacione Era iª ccª lxiª et q uo t um t er cio n on as martij. | 31 Q ui p resentes f uerunt : Ego Joh ann es Tudini abbas. Jo hannes Alfonsi monac us S an c t i Justi con f irmat. Jo hannes Gundi| 32 salui mo n ach us con f irmat. Jacob Pet r i con f irmat. Petr us Pet r i de Corzo n monac us con f irmat. Petr us Arie | 33 cl er ic us. Petrus Candeel 33 A rúbrica, embora practicamente ilexíbel, esténdese aínda algunhas liñas pola marxe dereita. 34 A seguir lese “ et de”, subpuntuado.
miles. con f irmat. Mich ae l Froyle miles con f irmat. Ferna n d us Sebani m| 34 iles et canonic us con f irmat. Joh an nes Didaci monach us S an c t i Iusti qui erat cu m ep iscop o de | 35 Transaltu m con firm auit et not uit.
A grAdecementos
Queremos agradecer a Alexander Pereda o seu apoio na realización dos mapas que acompañan algunhas das epígrafes, a Carlos Baliñas as súas observacións relativas a certas cuestións históricas envolvidas nalgúns dos apartados deste traballo, a Ricardo Pichel Gotérrez a revisión pormenorizada dos textos que compoñen os apéndices, e, evidentemente, aos/ás revisores/as as valiosas achegas realizadas na secuencia do proceso de avaliación deste contributo.
r eferenciAs BiBliográficAs
Alonso, Martín (1958): Enciclopedia del idioma. Diccionario histórico y moderno de la lengua española (siglos XII al XX), etimológico, tecnológico, regional e hispanoamericano. Madrid: Aguilar.
Ares Vázquez, Nicandro (1995): “Toponimia do concello de Guntín de Pallares”, Lvcensia V/10, 8398.
Baliñas Pérez, Carlos (1998): Gallegos del año mil. A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza.
Ballester, Xaverio (2012): “Zooantroponimia latina: de Dónde, a Dónde”, en Emili Casanova (ed.): Onomàstica mediterrània. Onomàstica d’origen zoonímic i dels intercanvis entre pobles. València: Denes, 255272.
Bascuas, Edelmiro (2006): Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia. Sada: Ediciós do
Castro. Becker, Lidia (2009): Hispanoromanisches Namenbuch. Untersuchung der Personennamen vorrömischer, griechischer und lateinischromanischer Etymologie auf der Iberischen Halbinsel im Mittelalter (6.-12. Jh.). Tübingen: Niemeyer. Blecua, Alberto (ed.) (1992): Libro de Buen Amor (Juan Ruiz. Arcipreste de Hita). Madrid: Cátedra. Boullón Agrelo, Ana Isabel (1999): Antroponimia medieval galega (séculos VIIIXII). Tübingen: Max Niemeyer. Boullón Agrelo, Ana Isabel (dir.) (2006): Cartografía dos Apelidos de Galicia. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega <http://servergis. cesga.es/website/apelidos/viewer.asp> [Consultado: 10/10/2016]. Braga, Franklim Costa (1971): Quadrazais. Etnografia e linguagem (dissertação de licenciatura). Lisboa: Universidade de Lisboa. Cabeza Quiles, Fernando (2008): Toponimia de Galicia. Vigo: Galaxia. Caldeira, Maria Arlete Fernandes (1960): O falar dos pescadores de Sines. Notas etnográficas, linguísticas e folclóricas (dissertação de licenciatura). Lisboa: Universidade de Lisboa. Carrancho, Maria Licínia Sarrico dos Santos (1969): A linguagem dos pescadores de Lagos (dissertação de licenciatura). Lisboa: Universidade de Lisboa. CODOLGA = López Pereira, Eduardo (dir.) (2008): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades (CIRP).
López Alsina, Fernando (1988): La ciudad de Santiago de Compostela en la Alta Edad Media. Santiago de Compostela: Concello de Santiago de Compostela / Centro de Estudios Jacobeos / Museo Nacional de las Peregrinaciones. López Alsina, Fernando (1998): “ Pes fui claudo et oculos caeco : el hospital medieval y la hospitalidad de la sede compostelana con los peregrinos jacobeos”, en Actas del II Congreso Internacional de Estudios Jacobeos: rutas atlánticas de peregrinación a Santiago de Compostela (Ferrol, septiembre de 1996). Santiago de Compostela: Xerencia de Promoción do Camiño de Santiago, 123167. López Alsina, Fernando (1999): “Parroquias y diócesis: el obispado de Santiago de Compostela”, en José Ángel García de Cortázar (ed.): Del Cantábrico al Duero. Trece estudios sobre organización social del espacio en los siglos VIII al XIII. Santander: Universidad de Cantabria, 263312. Llorente Maldonado de Guevara, Antonio (1947): Estudio sobre el habla de La Ribera (comarca salmantina ribereña del Duero). Salamanca: Consejo Superior de Investigaciones Científicas.
Outos. Noia: Toxosoutos.
bo de Toxos Outos: edición filolóxica e estudo toponímico”, Moenia 15, 207231. Ruhstaller, Stefan (2010): “Toponimia y geografía lingüística medieval”, en Xulio Sousa Fernández (ed.): Toponimia e cartografía. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega / Instituto da Lingua Galega, 129146.
na bajomedieval. Nombres de persona y procedimientos denominativos en Asturias de los siglos XIII al XV. Tübingen: Max Niemeyer.