Summary: No presente traballo ofrécese unha análise scriptolingüística dunha serie de textos producidos en Galicia entre ca. 1225 e 1254, lidos directamente sobre os orixinais, e que mostran diversos graos de aproximación á escrita plenamente romance e galega que se iría xeneralizando nas últimas décadas do século XIII. O obxectivo do estudo é afondar no estudo dos aspectos scriptolingüísticos do proceso de transición que abocou ao xurdimento da scripta galega medieval, atendendo tanto ao plano grafemático coma ao propiamente lingüístico. Os aspectos que se consideran decisivos nesa análise son: 1) o grao de interlectalismo, tanto latinogalego como interromance (fenómenos de interferencia lingüística, alternancia e mestura de códigos); 2) a progresiva autonomía do sistema grafemático romance, de base fonográ ﬁ ca; 3) a selección congruente de variantes lingüísticas galegas típicas (fronte a variantes periféricas). Segundo o anterior, propomos distinguir as seguintes modalidades de escrita de transición: a) heterónoma galegolatina, b) semiheterónoma galegolatina, c) semiautónoma galega, d) autónoma ‘típica’, e) galega periférica e fronteiriza, f) interromance alternante ou interferida. O foco do estudo debrúzase sobre as modalidades a), b) e c), que están no cerne do proceso de transición, e que aparecen caracterizadas conforme os criterios devanditos.

Historia do galegoportugués, período medieval (ca. 1225 - 1254), emerxencia da escrita romance en Galicia, contacto latín/galego, galego/leonés, galego/castelán
Sumario 1. 1. Tipoloxía interlectal dos textos de transición: interglosia. 1. 2. Tipoloxía grafemática dos textos de transición: autonomía. 1. 3. Tipoloxía idiomática dos textos de transición: individuación. 1. 4. Tipoloxía diplomática dos textos de transición: basografía. 2. 1. Escrita heterónoma galegolatina (textos n º 1 e 4). 2. 2. Escrita semiheterónoma galegolatina (textos n º 5, 7 e 8). 2. 3. Escrita semiautónoma galega (textos n º 10 e 36). 3. Elaboración da escrita galega autónoma (textos n º 2 e 3). 4. Escrita periférica (galego oriental) e fronteiriza (n º 9 e 14 / 15). 5. Conclusións.
cia, LatinGalician, GalicianLeonese and GalicianCastilian contact
O proceso de emerxencia dos romanzos na escrita vén concitando un interese crecente. Referíndonos soamente a algúns dos traballos recentes de maior relevancia para o ámbito galegoportugués, debemos mencionar entre outros os contributos de Ana Maria Martins (1999, 2001, 2004, 2007, Martins / Albino 1997), Ivo Castro (2004) e António Emiliano (2003 e 2004) para o dominio portugués, os de Ramón Lorenzo (2004 e 2007) e Ana Isabel Boullón (2004, 2005 e 2007) para o dominio galego, e os de J. A. Souto Cabo para ambos os dous (2003 a, b; 2004 a, b e 2006). A colectánea de estudos realizados co gallo do Simposio Na nosa lyngoage galega, que recentemente veu a lume (Boullón 2007) dá cumprido testemuño dos avances na materia, dos proxectos en curso, dos debates abertos e das tarefas pendentes 1.
O autor destas liñas tamén se ten debruzado sobre algúns aspectos relacionados coa cuestión en foco (Monteagudo 2007, 2008 a, 2008 b e 2008 c), e desde 2004 vén traballando en colaboración con Ana Boullón na edición dunha colleita de textos do período primitivo que inclúe a totalidade da produción de prosa instrumental en galego anterior a 1256 que chegou a nós, e unha escolla da aparecida entre este último ano e 1260. Esta colectánea, que proximamente virá a lume (Boullón / Monteagudo no prelo), constitúe a base primaria do presente traballo 2. Na devandita colección ofrécese unha edición ﬁ lolóxica de cincuenta documentos lidos directamente sobre os orixinais. A partir da submostra dos textos máis antigos desa colectánea, producidos entre 1225 ca. e 1254 (n º 1 ao 18) 3, na presente contribución visamos ofrecer unha aproximación ao proceso de elaboración do galego escrito no período de emerxencia, coa ﬁ nalidade de analizar o progresivo avance na de ﬁ nición da scripta galega medieval, chamando a atención sobre aqueles aspectos dese proceso que nos parecen máis relevantes 4. Como sinalamos noutro lugar (Monteagudo 1999 : 84 - 113), concibimos o proceso de constitución do romanzo galego na idade media a partir dun estadio protorromance difuso como un movemento evolutivo de progresiva focalización en dous sentidos interrelacionados: (a) a de ﬁ nición no eixo ‘vertical’, isto é, de destaque e autonomización do romanzo fronte ao latín; (b) a de ﬁ nición no eixo ‘horizontal’, isto é, de individuación do galegoportugués fronte a outros romanzos, no noso caso fronte ao leonés e o castelán 5. Como é sabido, neste proceso de focalización do romanzo, a emerxencia dunha scripta galega autónoma xogou un papel clave: obviamente, este será o aspecto que reclame a nosa atención no presente contributo. En efecto, a escrita do período de transición pode caracterizarse pola extrema difusividade ou borrosidade, á que van intimamente vencellados outros dous trazos: (a) a súa rechamante ou interglosia dos textos 6. Por difusividade entendemos un estado magmático de inde ﬁ nición idiomática, asociada a unha elevada borrosidade da consciencia lingüística e á ausencia de modelos recoñecidos que permitan identi ﬁ car variedades lingüísticas e idiomas claramente distintos. Como dixemos, á difusividade vai asociada a inestabilidade, noción en que acollemos dous aspectos complementarios: (a) no que atinxe á selección de variantes dos distintos planos da lingua (sobre todo, no morfofonolóxico), o fenómeno da variación maniféstase cunha intensidade moi elevada e nun espectro de dispersión extraordinariamente amplo, e (b) á hora de procurar unha representación grá ﬁ ca destas variantes, rexístrase unha grande inconstancia, co resultado dunha extrema irregularidade ou anisomor ﬁ smo na relación entre unidades do plano grá ﬁ co e unidades do plano fónico.
Por parte, outro fenómeno ligado á borrosidade lingüística característica dos textos do período de transición é o que podemos denominar interlectalismo ou interglosia. Esta noción refírese tanto á copresenza nun mesmo texto, e mesmo nunha mesma unidade sintáctica, de formas adscribibles (ao menos desde fóra e a posteriori) a distintas variedades –no caso aquecente, sobre todo latín e romanzo–, coma á aparición de variantes híbridas, nomeadamente vocábulos que resultan da combinación de compoñentes (por caso, unha raíz e un su ﬁ xo ou desinencia) que corresponden a diferentes variedades lingüísticas ou idiomas.
Cando falamos de scripta galega medieval estamos a pensar en dous aspectos distintos, de aío termo composto scriptolingüístico : dunha banda, a compoñente grafemática (scripto -), doutra banda, o sistema lingüístico subxacente. No plano grá ﬁ co, o proceso conduciu ao establecemento dun sistema grafemático autónomo para a representación do romanzo de tipo fonográ ﬁ co, isto é, caracterizado por unha relación unhaa-unha entre unidades fónicas e unidades grá ﬁ cas. No plano propiamente lingüístico, o proceso decantouse cara á selección sistemática de formas e construcións especi ﬁ camente galegas na fonética, na morfosintaxe e no léxico. O proceso de focalización que desemboca na constitución da scripta galega medieval tamén implica unha progresiva estabilización e mais a redución, delimitación e ﬁ nalmente eliminación dos fenómenos relacionados coa interglosia.
A nosa análise da scripta do período de emerxencia do galego vai atender, por tanto, a tres aspectos, estreitamente interrelacionados, aínda que claramente discernibles: a) a autonomización do romanzo fronte ao latín, especialmente no plano grafemático; b) a individuación do galego fronte aos romanzos veciños, especialmente no plano propiamente lingüístico; c) a compactación idiomática dos textos, coa tendencia á redución da interglosia.
1.1. Tipoloxía interlectal dos textos de transición: interglosia
Comezaremos polo fenómeno que denominamos interglosia. Como noutro lugar sinalamos, a noción de interglosia abrangue dúas modalidades distintas de combinación de formas e construcións de dúas (ou máis) variedades lingüísticas (Monteagudo 2007 : 288 - 90): a) a interferencia lingüística, isto é, o emprego nun texto producido nunha determinada variedade, de elementos (formas ou estruturas) procedentes doutra; b) a hibridación propiamente dita, que constitúe unha modalidade especíﬁ ca de interferencia, consistente na aparición, como resultado de combinacións das variedades en contacto, de formas ou construcións previamente inexistentes (ás veces oportunistas e de vida efémera): combinacións heteroglósicas de raíces e su ﬁ xos, ou de temas e desinencias, calcos semánticos ou de construción, ultracorreccións, reanálises... 6 Sobre a noción de interlectalidade e os fenómenos conexos, véxase Monteagudo 2004 : 387 - 88 e 416 - 22 ; máis en concreto sobre o período de emerxencia, Monteagudo 2007 : 289 - 94, onde empregamos o termo interglosia. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
A aparición de fenómenos de interferencia e hibridación pode dar lugar a dous tipos de fenómenos no nivel dos textos: a) a alternancia de códigos (code switching), isto é, a utilización alternante nun texto de dúas variedades lingüísticas, ou, dito doutro xeito, a combinación de enunciados ou unidades sintácticas máis ou menos amplas, cada unha delas composta homoxeneamente nunha determinada variedade (obviamente, adoito aparecen tamén interferencias e formas híbridas); b) mestura de códigos (code mixing), isto é, a utilización no interior dun mesmo sintagma –isto é, nunha mesma oración ou ben noutra unidade sintáctica de rango inferior á oración– de formas e/ou construcións adscribibles a distintas variedades ou idiomas e mais
de formas híbridas.
Na práctica, os distintos tipos de fenómenos sinalados están estreitamente interconectados, e nos enunciados reais adoitan aparecer, máis ou menos profusamente, de forma conxunta. Xa en referencia aos textos do período aquecente, Souto Cabo propuxo a seguinte tipoloxía textual para o período de emerxencia: “a) textos latinos com segmentos compactos em vernáculo, b) textos latinos, ou de adscrição idiomática imprecisa, caracterizados por uma presença geral, mais difusa, de elementos vernáculos, c) textos romances, contendo em maior ou menor grau resultados exclusivamente latinos” (2003 a: 332) 7. Pola nosa banda, segundo as precisións que acabamos de explicitar, distinguiriamos:
A. Textos latinogalaicos, con interferencias : na maior parte dos textos escritos latinos da época –isto é, que están redactados nun latín medieval ben de ﬁ nido, ou falando con maior precisión, no rexistro notarial do latín medieval galaico– verifícanse fenómenos de interferencia de formas e construcións romances (Lorenzo 2003). En particular, nalgúns textos notariais latinogalaicos dos séculos XII e XIII, moitos ou incluso a maior parte dos topónimos, os nomes de persoa e algúns vocábulos (sobre todo, neoloxismos e termos especializados), aparecen escritos en formas híbridas ou de xeito plenamente fonográ ﬁ co. Neste caso trátase de interferencias lingüísticas, que poden atoparse en distintos estadios de xeneralización de uso no rexistro escrito, e por tanto de integración no latín notarial. B. Textos translectais ou difusos propiamente ditos: textos extremamente borrosos, na sintaxe e no léxico basicamente romances, na morfoloxía dubidosos, pero que poden estar escritos en parte ou en todo con roupaxe grá ﬁ ca latina ou semilatina –unha roupaxe que atinxe fundamentalmente á relación entre os planos fónico e grá ﬁ co, e parcialmente á morfoloxía–, alén de concesións ao latín no vocabulario e en certas fórmulas máis ou menos estereotipadas. Estes textos adoitan ser ricos en fenómenos de interglosia, chegando á combinación de alternancia e mestura de códigos, salferidos códigos, cada un destes á súa vez salferidos. Na nosa colectánea, corresponden a esta categoría os textos n º 1 (con alternancia de códigos mixtos), n º 4 (con interferencias de formas híbridas e outras puramente galegas), n º 5 (tamén con alternancia de códigos mixtos e hibridismo), n º 7 e 8 (inzados de formas híbridas), n º 11 e 13 (con alternancia latín / romanzo, interferencias e formas híbridas). C. Textos bilectais ou parcelados : constitúen unha modalidade especíﬁ ca de textos alternantes, en que as dúas variedades lingüísticas copresentes son utilizadas en distintas seccións de xeito máis ou menos estanco. Nomeadamente, nos documentos notariais o latín apa7 Porén, este autor non volveu sobre ela en traballos publicados posteriormente. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
rece nas seccións formularias, sobre todo de inicio e remate do documento (protocolo e escatocolo), e o romanzo nas seccións do corpo non formulario (o teor ou parte dispositiva do documento). Obviamente, o bilectalismo tamén se pode dar entre dúas variedades romances. Nos textos bilectais, aínda que frecuentemente aparecen outros fenómenos asociados ao interlectalismo (mestura e hibridación), as dúas variedades en presenza adoitan aparecer nun estadio relativamente ben de ﬁ nido. De feito, a parcelación, a diferenza da simple alternancia de códigos, implica unha relativa especialización funcional dos códigos lingüísticos, e por tanto, un grao notable de individuación de cada un deles. Na nosa colectánea corresponden a esta categoría os textos n º 3 (o latín no protocolo e escatocolo, pero non totalmente parcelado, pois entra no inicio do teor), n º 9 (a parcelación é imperfecta, pois o latín alterna nun lugar do texto, o teor está en galego periférico con interferencias leonesas e castelás), n º 6 (con interferencias castelás no texto galego, e parte do escatocolo en latín), n º 10 (o latín no escatocolo), n º 12 (protocolo e escatocolo en latín, texto en galego con interferencias do castelán), n º 14 (protocolo e data en latín, teor en galego fronteirizo co leonés) e n º 16 (escatocolo en latín, coa subscrición e a data, texto en galego). D. Textos galegos interferidos, co latín e/ou con outros romanzos : trátase de textos basicamente galegos, cunha alta de ﬁ nición da lingua, con certas concesións ao latín (uso de fórmulas fosilizadas ou ritualizadas) e aparición de interferencias latinas (‘puras’ ou híbridas); e/ ou, no seu caso, con interferencia de formas doutros romances (nomeadamente, do leonés e do castelán). Na nosa colectánea corresponden a esta categoría os textos n º 2 (pode considerarse parcelado, pois ten a data en latín), n º 15 (comeza cunha salutatio en latín, e ten carácter fronteirizo, galegoleonés), n º 17 (a data e a subscrición notarial en latín), e n º 18 (todo en galego, de carácter periférico).
Por razóns obvias, no presente traballo vannos interesar os tipos B, C e D, e de xeito moi particular o primeiro deles.
1.2. Tipoloxía grafemática dos textos de transición: autonomía
Distinguimos antes dous eixos de focalización da scripta, vertical e horizontal, e dúas compoñentes, a grafemática e a lingüística. Nos dous eixos contan entrambas as compoñentes, pero entendemos que no eixo de de ﬁ nición vertical a crucial é a grafemática (ou, mellor dito, neste eixo a compoñente lingüística vai intimamente presa á scripto-) 8, mentres que no eixo de de ﬁ nición horizontal a máis relevante é a compoñente propiamente lingüística (ou, mellor, a scriptovai da man desta).
A investigadora Ana Maria Martins (1999) ofrece unha achega inicial moi importante cara á distinción de tipos scriptolingüísticos no período de emerxencia, ao sinalar a existencia de dúas tendencias no proceso de constitución da scripta romance portuguesa, unha conservadora e outra innovadora, unha observación da cal nós mesmos subliñamos os presupostos sociolingüísticos (Monteagudo 2007 : 294 - 98). Aquíimos tentar afondar neste punto, pero atendendo máis ao aspecto lingüístico. Como hipótese de partida, que posteriormente iremos matizando, pódese postular a existencia dun gradatum interescriptural (sit venia verbo) nos dous extremos do cal se situarían dunha banda o sistema de escrita latina medieval (que se manifesta plenamente no tipo A que acabamos de distinguir máis arriba), e doutra banda, o sistema de escrita romance galega (que se manifesta plenamente no tipo D). Deixando á parte 8 Independentemente das distintas posicións sobre o asunto, a maioría dos estudosos están contestes na importancia da constitución dun sistema grafemático autónomo de tipo fonográ ﬁ co no recoñecemento no proceso de individuación (e, por tanto, de recoñecemento) do romanzo galego como idioma de seu fronte ao latín (Monteagudo 2007 : 286 - 98). En particular, nós adherimos á tese de que o punto crítico na emerxencia do romanzo radicou no establecemento dun sistema de escrita autónomo, en que as unidades do plano grá ﬁ co (grafemas) corresponden, ao menos laxamente, con unidades do plano fónico (fonemas). © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
o primeiro, distinguiriamos os catro seguintes tipos grafemáticos, dos cales os tres primeiros constituirían os tipos de transición propiamente ditos:
a) Escrita heterónoma galegolatina: textos n º 1, 4, 11 e 13 da nosa colectánea (coas precisións que máis adiante faremos). b) Escrita semiheterónoma galegolatina (non elaborada): textos n º 5, 7 e 8. c) Escrita semiautónoma galega (semielaborada): textos n º 10 e 36. d) Escrita autónoma galega (elaborada): seccións galegas dos textos n º 2, 3, 16 e 17. Como se pode ver, os textos que corresponden aos tipos grafemáticos a) e b) van incluídos no tipo interlectal B (textos difusos ou translectais). Os dos tipos grafemáticos c) e d) corresponden aos interlectais C e D. Doutra banda os textos n º 6, 9, 12, 14, 15 e 18 da nosa colectánea que non son incluídos nas devanditas categorías grafemáticas, corresponden a exemplos de escrita romance autónoma, pero non estritamente galega, como veremos axiña, e inclúense tamén nos tipos interlectais C e D.
1.3. Tipoloxía idiomática dos textos de transición: individuación
Canto ao segundo eixo, de de ﬁ nición horizontal, como antes apuntamos, o problema colócase de xeito distinto, pois o aspecto máis relevante non é tanto o grafemático canto o propiamente lingüístico. Isto é, o grao de de ﬁ nición da base idiomática do texto, a escolla congruente de formas que correspondan (nos planos léxico, morfosintáctico, fonolóxico) a unha variedade galega ‘típica’ –por oposición á combinación de formas galegas e non galegas, ou a escolla de variantes galegas atípicas (periféricas), fronteirizas ou directamente non galegas–. Neste senso, coidamos que se deben distinguir dous aspectos distintos:
a influencia de modelos textuais e scriptolingüísticos centropeninsulares, casteláns e (en menor medida) leoneses, relacionada coa traxectoria que seguiu a innovación que supuxo o cultivo do romanzo na prosa instrumental, unha innovación que chegou ao noroeste desde o centro da Península (véxase Monteagudo 2007); a emerxencia na escrita de variedades periféricas e mesmo fronteirizas, fenómeno este de carácter ben diferente ao anterior, pois asóciase simplemente á ausencia de centros con su ﬁ ciente potencial de elaboración e irradiación de modelos lingüísticos para a escrita en galego (e en leonés), e por tanto, á carencia de modelos típicos de galego escrito (véxase Rodríguez Parada e Méndez 2007).
No que se re ﬁ re a este, ademais do tipo (d) que antes establecemos, e que acollería os textos máis próximos ao galego ‘típico’ (subsistema caracterizado por un conxunto amplo e congruente de trazos propios e distintivos do galego fronte a outros romanzos), podemos distinguir outros tres tipos dentro dos textos da nosa colectánea:
e) Textos escritos en modalidades periféricas do galego: n º 9 e 18. f) Textos escritos en modalidades fronteirizas (galegoleonesas): n º 14 e 15.
g) Textos alternantes galegocastelán: n º 6 e 12. No caso do tipo (e), atopámonos fronte a modalidades do galego oriental, con trazos lingüísticos periféricos no galego, varios deles compartillados co asturleonés; e nese senso tamén suceptibles de ser consideradas de transición horizontal. No caso do tipo (f), atopámonos fronte a modalidades lingüísticas estritamente fronteirizas, por canto mostran trazos típicos do © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111 (cid:190) (cid:190)
copista.No que vén a seguir, imos tentar caracterizar as modalidades (a), (b), (c) e (e), e só a efectos de contraste, as modalidades (d) e (f), fundádonos para tanto na análise dalgúns textos da nosa colectánea (non todos os citados) que nos parecen especialmente representativos. Dado que a nosa edición aínda non veu a lume, ao ﬁ nal do artigo remitiremos ás edicións dos textos actualmente dispoñibles, aínda que, loxicamente, na análise que efectuamos e para os exemplos que ofrecemos, partimos da nosa propia lectura.
1.4. Tipoloxía diplomática dos textos de transición: basografía
Para rematar con esta introdución, é obvio que, como teñen sinalado outros estudosos (véxase en particular Martins 1999 : 499 - 504 e 2001 : 36) existe unha correlación perceptible entre as características scriptolingüísticas dos textos e os tipos diplomáticos aos que se adscriben 9, unha correlación que noutro lugar quixemos pór de relevo mediante as nocións de acrografía e basografía (Monteagudo 2007 : 294 - 98). Na presente ocasión non nos interesa afondar neste aspecto, pero en todo caso cómpre salientar que entre os textos vertentes resulta especialmente signi ﬁ cativa a abundancia de tipos especíﬁ cos de diploma coma a inquisitio ou enquisa (n º 1, 4, 8), o testamento (n º 3, 5 e 6), a en ﬁ teuse ou contrato de foro (n º 9, 11 e 13) e a doazón (n º 12, 14, 15 e 18); engádanse a estes cadanseu exemplo de contrato de compravenda (n º 2), sentenza
(n º 7), pacto de benfeitoría (n º 10) e unha quitazón ou retirada de demanda (n º 17).
En conxunto, practicamente todos eles son ou documentos probatorios (nótese sobre todo as enquisas e os testamentos) e/ou documentos de dereito privado (nótese o foro e a doazón). É de subliñar tamén que, signi ﬁ cativamente, boa parte dos textos máis antigos (cinco dos dez anteriores a 1250) carecen de subscrición notarial: n º 1, 4, 5, 6 10, 8. Obviamente, todo o devandito nos remite máis ben ao campo da basografía, pero aínda asíresulta interesante salientar que os textos que presentan unha maior de ﬁ nición do romanzo (n º 2, 3 e 14 - 18), presentan todos eles subscrición notarial, e, en xeral, ofrecen unha cualidade escrituraria notablemente superior aos restantes.
2.1. Escrita heterónoma galegolatina (textos nº 1 e 4)
Como mostra das características da escrita heterónoma galegolatina, imos ofrecer unha análise scriptolingüística dos textos n º 1 e 4, que datamos en 1225 ca. e 1235 ca. respectivamente (é de notar que, como deixamos sinalado, ambos os dous carecen de subscrición notarial e de data), e nos que se deixa apreciar a borrosidade nos estadios máis incipientes do proceso de conformación do galego escrito. Comezaremos polo plano morfosintáctico, para seguirmos co fonográ ﬁ co. Canto ao primeiro, os textos manifestan unha sintaxe case totalmente romance, e unha morfoloxía mixta, como se pon de manifesto nos seguintes trazos:
a) De regra, a orde de constituíntes da oración e da frase responde ao modelo romance (en xeral: base + modi ﬁ cador, na cláusula principal: S VO) e non ao latino (en xeral: modi ﬁ cador + base; verbo ao ﬁ nal da cláusula). Ademais, o sistema casual latino só funciona parcialmente para algúns pronomes; as í, ao xeito romance, os substantivos e adxectivos son invariables, e a función sintáctica vén expresada pola posición na oración ou mediante o uso de preposicións. Por caso, no texto n º 1 : In Manzaneda, hereditate que fuit de los Capezudos tota est regalenga ; Melendus Herez comparauit una leira de homines mandados et tenet eam. No texto n º 4 : ipsos homines ĩ uiaron rogar per suo uizino Iohannes Diat... qui uenissent responder ; ipso fratre Petro rezonou ante ipsos bonos homines qui non erat... ; us vicaros s’acordarunt ĩ a uerdade ; quando oyrum ista uigareze, Martinus de Bo ẽ e suos heredes alcar ũ se e fur ũ fortjar hereditate e fur ũ ibi fazer casas. b) No texto n º 1, é moi rechamante a frecuencia da construción existencial con haber, inexistente en latín, que por outra banda dá azo ao uso do artigo indeterminado, coma tal: In Candaneda habet una terra regalenga. c) En relación co anterior, é de notar o emprego profuso do artigo determinado, e no texto n º 1, tamén do artigo indeterminado. Exemplos de aparición do artigo determinado no texto n º 1 :
o Souto de Porta, o Lameiro, illum domnum Rex, illo mato, ill ũ Gonsalus Roderici, ela heredade, de la terra d el Souto, de las Trauessas, de las Bouzas, de los Capezudos, de los Casales, al marco do Lameiro, de la terra. Ao pé de formas de aparencia máis latina, aparecen outras claramente romances, que nalgúns casos son comúns a varios romanzos ou de adscrición idiomática indecidible, noutros apuntan claramente ao galego típico (o Souto, do Lameiro), e nalgún máis ao galego oriental (al marco) ou mesmo ao leonés (ela heredade). Exemplos de artigo indeterminado (adoito na construción existencial): una leira, uno solare, una terra, uno mato, uno casale, uno casal, una vinea. No texto n º 4 aparece soamente o artigo determinado, ás veces baixo o disfraz latinizante ipso / ipsa (testemuña dun romance primitivo ese /esa usado como artigo?): ipsa hereditate, ipso iudice e ipso alchayde e ipso concilio ; u fratre, u cõcilio, u iudice, u qui mãdara u iudice, us vicaros, a uerdade. Nótese que neste texto n º 4 todas as outras formas de artigo corresponden ao galego ‘típico’ o / a. d) Abundan as formas verbais con desinencia claramente romance. No texto n º 1 : parti, otorga, comeza, leuo (P 3 do pretérito), tomo / tomou, quitou, relinquio, ouueron, enqueriron, deron, raciongar, fazer... No texto n º 4 : defendeo, tornou, rezonou, ĩ uiaron, furun, dixerun, oyurum, alcar ũ se, fur ũ ; ualue, ouve ; prendia, istauã, erã, tornariã, mãdara, chegassen, responder, fundar, stando, uenindu, tenudas, fusse fectu, ouve sèèr alchado, auia fecto, auiã fecto, auuera sèèr, auia sèèr, fur ũ fortjar... © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
e) Igualmente, non son raras as formas oblicuas do pronome persoal de terceira persoa acusativo e dativo que responden claramente ao sistema romance. No texto n º 1 : leuo los, tomou la, quitou la, tomo les, que le non deron... No texto n º 4 : qui u facian, qui u desfecissen ; qui u auia fecto, qui illi fecerã, nõ le ualue. Cabo destas, aparecen outras de fasquía máis latinizante, co pronome latino clásico is, ea, id : tenet eã, n ũ quam ea uidit, benefectauit eos, dederunt ei, uendiderunt ei, comparauit e ũ, benefectauit ei, ĩ uenit eos (texto n º 1). Pero incluso estas formas pronominais, como se ve nos exemplos, seguen as pautas de colocación dos clíticos con respecto ao verbo propias do galego medieval. No texto n º 4 aparecen formas tónicas de P 3 e P 6 que lembran o romanzo (“istando cum illo ”, “ illos dixerun”) e mais formas romances do demostrativo de P 3 : “ aquil die”, “ aquilos homines”. Coma no caso do artigo, a formas do pronome persoal obxecto directo de P 3 suxiren unha base (xeo) lingüística distinta para o texto n º 1 (lo, la) e para o texto n º 4 (u), que correspondería no primeiro caso a unha variedade fronteiriza, e no segundo ao galego típico. En troques, para o pronome oblicuo de obxecto indirecto, as formas de tipo romance adiantan as que serán correntes nos textos plenamente galegos: le / les. Resta a dúbida, difícil de esclarecer, de se se trata de variantes arcaicas, que non presentan palatalización do [ l ] inicial, ou de se, o que é máis probable, o <l> da grafía reenvía para a consoante lateral palatal, que aparece
nas formas máis evolucionadas (Álvarez 1994 : 138 - 143).
f) Aparecen varias secuencias oracionais completas ou case completas de feitura practicamente romance. Por sinal, no texto n º 1 : ouueron a fazer senaras in monte regalengo cun boues de suas casas ; como comeza in molino et inde per rio al marco do Lameiro ; tomoles don Pelaio ela heredade pro una tertia [ ? ] que le non deron. No texto n º 4 : qui quanto faziã u fazian in sua hereditate ; furun ibi meter isteos e uscherias ; uenindu per la carreyra acordar ũ se in aquilo qui mãdara u iudice. g) De resto, coma na maioría dos textos notariais mediolatinos, nos dous vertentes abundan as formas romances ou arromanzadas, tanto de nomes de persoa como de topónimos e doutros vocábulos; coa particularidade de que nestes aparecen cunha frecuencia especialmente elevada. No texto n º 1 : don Beneito, Garsia Diez, Sancio Nunez, Sancho Ramirez, Lope Ordoniz, Melendo Moniz... ; O Lameiro, Requeixo, Oseiros, Bouzas, Piornedo, Eira Uela, Cima de Villa, Mazaneda, O Souto de Porta, Soutelo... ; benfeitado, linar, heredade, rio, campo, molino, mato, casale, leira, solare, marco, regalengo, cortina, mandado, tomar, raciongar, leuar, quitar, comezar, como.
Se estes son usos que xa corresponden ao que será máis ou menos corrente (non xeral) no romanzo, ou aínda a variantes abreviadas conforme o procedemento usual latinomedieval 14, é cuestión que non nos atrevemos a responder de forma conclusiva. Pero aínda na hipótese máis conservadora, estes exemplos ilústrannos acaidamente sobre como puido transporse un procedemento da escrita latinomedieval á nacente escrita galegoportuguesa, dándolle un novo uso.
para a semivogal palatal: alchayde(s) / alchaide(s), Froilla, Froille / Froylle, madeyra, carreyra / Careira ; tornou, ouve 15. E, igualmente, tamén se rexistran vacilacións, com motivación etimográ ﬁ ca e resultado ás veces pseudoetimográ ﬁ co: o latinismo directo e o pseudolatinismo fecto (por facto, como se vai vendo, este híbrido é moi corrente nestes textos) e Sauto (topónimo ‘Souto’ < latín saltu -) e auuera (latín habuerat). Finalmente, nótese o innovador uso da letra <y> neste texto, que tamén é empregada para a [ i ] tónica en hiato en oyrum (véxase pp. 93, 95 e 97). En de ﬁ nitiva, estes dous textos ofrecen cadanseu exemplo ilustrativo do tipo híbrido: mentres que a súa base lingüística é inequivocamente romance, a roupaxe grá ﬁ ca é en parte latina e en parte romance. No caso do texto n º 1 a base lingüística parece ser especi ﬁ camente galega nalgúns trazos e máis inespecíﬁ ca ou claramente transromance noutros; no caso do texto n º 4, o referente lingüístico é máis claramente galego. Nunha situación similar ao texto n º 4 están os textos n º 11 e 13, que non son analizados en pormenor no presente contributo.
Porén, canto aos dous últimos citados (de datación considerablemente máis tardía), advírtase as vacilacións na representación do ditongo ei – meyrino, leyra, celejro, leira, freires / cabaleros (nº 11), ianeiro / ianero (nº 13)– nos apelidos rematados en –ez (Men ẽ dj, Fernandj, Martinj, Rodericj / Lupet, Fernandet / Paez, nº 11). Como antes sinalamos, no texto nº 11, aparece <ll>, cabo de <l> para a palatal lateral (Caruallas Uellas, Ollo / colerdes). Por parte, tamén son de notar as formas homèès (nº 11, con plicas para indicar a caída da consoante nasal), e morabidil (plenamente romance) fronte a morabitìjs (híbrida), no texto nº 13. 2.2. Escrita semiheterónoma galegolatina (textos nº 5, 7 e 8)
Este tipo de escrita viría exempli ﬁ cada polos textos n º 5, 7 e 8, aínda que o penúltimo se acha moi preto da escrita semiautónoma de que trataremos a seguir. En realidade, este tipo presenta unha fasquía similar á anterior, só que as formas romances ou semiromances son considerablemente máis abundantes. As í, fóra do marco formulario (sempre máis latinizante), a maioría das formas verbais presentan desinencias romances ou variantes híbridas (n º 5 : istet, n º 8 : uidi ‘viu’, dixi ‘dixo’). Por exemplo no texto n º 5 :
mora, ganei, quitu, uiuir, dei, uiua, siia ‘sexa’, c ũ pra, á, fui, doc ‘dou’; no texto n º 8 : deu, trociese ‘trouxese’, ĩ fiar ũ se, disu / dixi ‘dixo’, quiriamos, ĩ xirquades, abemos, auiã a u ẽ der, dicedes, dicimos, podedes, oira, oiu, quitoc ‘quitou’, auenis ẽ, dic ẽ, queria, u ẽ dese, ar ẽ dase, supinoras ẽ... 14 Por sinal, no mesmo texto aparece repetidamente a variante bonos. 15 A forma quexar que aparece en dúas ocasións no texto n º 4, puidera reflectir unha variante fónica sen ditongo. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
No n º 7 predominan amplamente as romances: fur ũ, manda, couberun, dixesi, dixu, ﬁ gu, era, mandou, uerti, dixu, fazer, partiu, fronte a debet, fuit.
Doutra banda, a inestabilidade dentro dun mesmo texto queda de vulto con algúns exemplos deste mesmo texto n º 7 : fratres / frades, istud / istu, (de) autra / (de) outros.
De todos os xeitos, boa parte das conxuncións, as preposicións e outras palabras gramaticais (relativos, posesivos, demostrativos, persoais, inde ﬁ nidos) aparecen baixo formas alatinadas (isto é, propiamente latinas, ou ben semiou pseudolatinas): et, si, in, inter, qui - quid, ibi - i, unde, meus, meo, mea, suo - seu, ista / istu - istud, ipsi - isi, aquile / aquila / aquilu, ili / illis (‘ele/s’), alios. Algunhas variantes aproxímanse máis ao romanzo: aquesta, aqueles (n º 8), Curiosamente, úsase pur (‘por’) e con, esta segunda ao lado de cum / c ũ, sendo que as formas plenamente latinas destas preposicións son moi frecuentes incluso nos textos escritos en galego elaborado. En realidade, a meirande parte das formas que antes alistamos aparecen de xeito máis esporádico nos textos escritos nas modalidades máis de ﬁ nidamente romances (véxase máis abaixo, pp. 95 e 98).
O texto n º 7 presenta alternancia latín (protocolo e escatocolo) / romanzo (teor), próxima ao modelo bilectal, e tamén galego / castelán, pois a oración “do es Sancti Cipriani e sos dos frades” parece castelá. Dous dos trazos que mellor caracterizan esta escrita transicional relaciónanse coa representación das vogais medioaltas [ e ] e [ o ], pois tanto en posición tónica coma na átona tenden a aparecer representadas mediante <i> e <u> respectivamente (véxase para os textos primitivos portugueses Cintra 1990 : 50 - 55 e Martins 1999 : 501 - 2). Con certeza, en principio este uso está motivado polo apego á tradición scriptolingüística latina, aínda que tamén puido influír a percepción da diferenza canto ao grao de apertura con respecto aos pares mediobaixos; de feito, nalgúns casos, o uso de <i> / <u> acabar por resultar antietimográ ﬁ co, como se pode ver nos exemplos que damos a seguir. Doutra banda, parece claro que o trazo de nasalidade, sexa orixinado na caída dun [ n ] intervocálico, sexa debida ao contacto cun [ n ] implosivo, está tamén relacionado co emprego de <u> para [ o ]. Exemplos do emprego de <i> para [ e ] : istiista / aquestaistes – isto / istud, isi (‘ese’), aquilu / aqueles - aquila, qui (‘que’), siia (‘sexa’) 16, istet (‘esté’) ismolna, Lijg ũ di, dixesi, parti / parte, Castrouiridi, anti (véxase para textos portugueses Martins 2004 : 515). Exemplos de emprego de <u> para [ o ] : bua, d ũ (‘don’), moesteru, quitu, pasam ẽ tu, manus, salgerus, pur, u(s) (art. e pron. de P 3 ‘o/ os’), Fermosu / Fermoso, ĩ fiar ũ se, disu / dixu, ueruu / ueruo, aquilu ; fur ũ, couberuno, inquisidur.
Tamén é característico desta modalidade que os ditongos ei e ou reciban varias representacións. Para o primeiro rexístrase unha solución <ac> - <ec> con motivación etimográ ﬁ ca (Citofacta, plectu, fectura ; advírtase que as dúas últimas voces son pseudolatinismos, por placitu e factura respectivamente), aínda que tamén se usa <e>, sobre todo nos ﬁ nais en - eiro / - eira (lera, moesteru, salgerus) e tamén se rexistran <ee> (Cabreeru) e <ei> (n º 7 : frei). Para o ditongo ou aparece a solución <oc> nos textos n º 5 e 8 (oc ‘ou’ doc ‘dou’, trociese ‘trouxese’, quitoc ‘quitou’); no n º 7 rexístrase xa <ou> (couberun, outros, mandou) e unha forma autra, pero tendo en conta a procedencia do documento onde aparece, o n º 7, o oriente de Lugo, esta 16 Non se pode excluír a hipótese de que esta forma reflicta unha variante fónica de tipo sía, que perviviu dialectalmente ata hoxe, ben que na actualidade este tipo de variantes aparece rexistrado case soamente na zona eonaviega. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
grafía debe representar unha variante dialectal con ditongo au (Maia 1986 : 554 - 55 ; Monteagudo 2008 b: 187 - 91 e 482 [ mapa n º 6]). Nese mesmo texto n º 7, as formas sos dos (frades) poden ser interpretadas como interferencias do castelán, pero non se pode descartar que reflictan formas orais con ditongo: sous dous. No texto n º 5 rexístrase vacilación na representación da caída do [ n ] e o [ l ] intervocálicos: germana, moesteru / bua ; casaes / Cãpanola. No entanto, nos docs. n º 7 e 8, prefírese sistematicamente a grafía conservadora con <n> entre vogais (auenis ẽ, homines bonos ; una, omines bonos, unus). Finalmente, nesta modalidade de escrita rexístranse as grafías latinizantes <c> e <ci> en contextos onde na escrita plenamente romance se usan <z> ou <ç>; as í, no texto n º 5 aparece perigrinacione, ganãcia, populacione, mãdacione, generacione (todas elas, excepto a segunda, poden considerarse formas híbridas); no texto n º 8 rexístranse dicer, dicimos, dicedes, dic ẽ ; facer, facia, faciã. Porén, neste punto o texto n º 7 segue xa a pauta grá ﬁ ca romance (fazer, prazer), que por outra banda xa vimos documentada nos textos n º 1 e 4. Por parte, son de salientar as formas dixesi, dixu, ﬁ gu (n º 7) e disu, dixi (n º 8), que parecen reflectir dúas importantes innovacións que, a xulgar polos testemuños escritos, só se xeneralizarían no galego contra ﬁ nais da idade media: a palatalización da consoante ﬁ nal do tema de perfecto en verbos irregulares con perfecto forte, como dizer e fazer 17, e mais a extensión analóxica da desinencia - o para a P 3 do Indicativo Pretérito nese mesmo tipo de verbos. Canto ao primeiro, podería pensarse que a grafía <x> de dixesi, dixu e dixi non reflicte a palatalización da consoante –mais podía ter motivación etimográ ﬁ ca–, pero a forma ﬁ gu ‘ ﬁ xo’ só pode sensatamente remitir a unha pronuncia con consoante palatal, co cal parece lóxico pensar que as primeiras formas tamén a presentaban. Canto ao segundo, as formas dixu, ﬁ gu e disu non parecen ofrecer dúbida. Debemos concluír, por tanto, que a escasa circulación deste tipo de formas innovadoras no galego escrito da segunda metade do século XIII e da primeira metade do século XIV reflicte máis ben a preferencia na escrita polas formas conservadoras de tipo disse, fez, do que a situación real no galego falado. Non queremos suxerir con isto que as variantes innovadoras fosen máis correntes na fala cás conservadoras, senón que debían ter unha presenza maior nesta do que o rexistro escrito deixa supór.
Canto á forma uiuir do texto n º 5, diverxente da xeral uiuer do galego coetáneo, tendo en conta as consideracións que acabamos de facer nos parágrafos precedentes, quedamos na dúbida de se interpretala como variante grá ﬁ ca motivada polo étimo latino, ou ben como representación dunha variante fónica que circulaba na fala.
Finalmente, tamén queremos chamar a atención sobre os pseudolatinismos vadi (por ‘vai’?) e istet (por stet, no lugar do propiamente latino sit) no texto n º 5, ademais dos xa indicados plectu e fectura, no mesmo texto. O primeiro exemplo, vadi, é de comparar con vidi por viu e dixi por ‘dixo’, no texto n º 8, pois nos dous casos se aprecia que un dos procedementos de arromanzamento das formas grá ﬁ cas latinas consistía simplemente na deleción da consoante ﬁ nal, sen atender á correspondencia coa forma oral do romanzo.
No aspecto puramente grafématico, chama a atención nestes textos (igual que acontece na modalidade de escrita heterónoma, ben que no texto n º 4 se rexistra algún exemplo do seu uso) a completa ausencia da letra <y>, que será de uso moi frecuente, aínda que non universal, na escrita galega autónoma.
2.3. Escrita semiautónoma galega (textos nº 10 e 36)
Pasaremos agora a analizar un tipo scriptolingüístico que, a diferenza do anterior, xa é plenamente romance, aínda que presenta un grao de autonomía limitado fronte ao latín, e por tanto un nivel de elaboración só incipiente. Para unha caracterización sumaria desta modalidade, imos realizar unha rápida análise dun dos textos que, ao noso entender, mellor a exempli ﬁ ca: o documento do pacto de benfeitoría de Munio Fernandez con veciños da área de Pallares, de 1247 (n º 10). O texto n º 36, procedente tamén de Ferreira de Pallares, ofrece unha modalidade scriptolingüística moi semellante a este, e imos botar man del para completar a análise. As características máis notables son:
a) Representación de [ e ] e [ o ] mediante <i> e <u> respectivamente: nos textos coevos xa plenamente galegos, este tipo de representación é relativamente frecuente en posición átona, sobre todo <u> por [ o ] en posición ﬁ nal, pero no texto vertente aparece tamén para a posición tónica (igual que vimos no tipo semiautónomo). Para a vogal anterior medio alta en posición tónica temos pertìj  ze, cabiza, ĩ simbla, siga / sega (‘sexa’), mita (‘meta’), ista, isti. Nalgún destes vocábulos a grafía pode ter relación coa nasalidade, nos dous últimos exemplos podería explicarse por latinismo, pero en cabiza, siga e mita non é aplicable ningunha destas explicacións. Esta grafía é especialmente abundante en ﬁ nal átono: qui (pronome relativo; aquípode tratarse tamén dun latinismo ou da pervivencia arcaizante dunha forma qui especializada na referencia a persoas), padri, aquestis, heredadj, mi, isti, fazim (nótese outra volta o posible influxo da nasal), semprj /sempri. Tamén se dá en posición pretónica: moystero, irdamento / herdamento, capilã. No que atinxe a [ o ], a representación mediante <u> é menos frecuente neste texto do que acontece coa correspondente vogal anterior: en posición tónica, só aparece en s ũ (‘son’ P 6), onde se pode pensar no influxo da nasal, ou ben nun pseudolatinismo, en posición pretónica vese en outurgamos e outrussi, e en posición ﬁ nal en sabudu, manu, bispu, Lugu e outorgu. b) Representación dos ditongos ei e ou como <e>-<ec> e <o>-<oc>, (máis esporadicamente, tamén acontece o mesmo con oi < lat. oc e ui < lat. uc): no caso do documento vertente, este fenómeno é relativamente pouco frecuente, pois afecta principamente a ei, que vén representado mediante <e> nunhas palabras e por <ey> noutras (Rodero, Moystero, Perera ; pero nótese cabaleyros, e mais freyre, rey), e por <ec> con motivación etimográ ﬁ ca (b ẽ fecto, b ẽ fecta). Como se ve nos dous últimos exemplos, a presión a prol da etimografía conduce á aparición de pseudolatinismos (obviamente, o étimo deses vocábulos deriva de factu -, non dun inexistente * fectu -). A forma octaua tamén responde á mesma motivación etimográ ﬁ ca. c) Representación grá ﬁ ca vacilante dos resultados da caída dun [ n ] intervocálico: (α) solución etimográ ﬁ ca, co mantemento do <n>, uiner ẽ, manu ; (β) ningún signo especial, Moystero, Martiz, irmaos ; (γ) uso de plicas, cando as dúas vogais son iguais, uìj  r, pertìj  ze ; (δ) solución máis innovadora, co uso dun til, boã (2 exemplos), jrmaõ ; (ε) combinación idiosincrática do primeiro e o terceiro procedementos, omnìj  s (‘homes’). As dúas últimas solucións merecen unha explicación: coidamos que o último (e insólito) exemplo pode deberse a un cruzamento con inde ﬁ nido latino omniis ; máis rechamante é o uso do til (δ), pois probablemente se trataría do exemplo máis antigo do emprego deste sinal grá ﬁ co para representar a nasalidade na documentación galega. Canto a este, chama a atención a forma do diacrítico, que é a dunha curva cóncava, claramente distinta ao titulus ou sinal abreviativo xeral do cal se orixina, e que se emprega para a nasal implosiva ao longo do texto (s ū, h ā, Mart ī, b ē fecto, uiner ē...), que ten forma recta; en troques, o til de boã e jrmaõ é similar ao que se emprega sobre dõ. Tamén é de notar que o til se coloca claramente sobre a segunda vogal do hiato, como se pode comprobar na ilustración(compárese coas imaxes e o dito na p. 90):
d) Representación da consoante lateral palatal mediante <l> e <li> (muler, colo, ﬁ lio) e da fricativa prepalatal sonora mediante <g> (sega, siga), ao lado de <j> /<i> (ajuda, iur). e) Emprego de <z> para representar de xeito indistinto as consoantes (primitivamente) africadas dentoalveolares xorda e sonora, a primeira incluso ante <e>: cabiza, faza, prestanza, pertìj  ze, fazim. En posición ﬁ nal, alterna <z> con <t>, que aparece nunha ocasión: uoz, Uermuiz, Martiz, Sanchiz, Ualasquiz, Diaz, fronte a Floylat. É de notar que esta última grafía apareza nun apelido, pois paradoxalmente na onomástica persoal, que desde vello viña sendo un campo de innovación grá ﬁ ca (Boullón 2007 : 610 - 613), no período de emerxencia tenden a manterse, aínda que sexa esporadicamente, algunhas solucións grá ﬁ cas arcaizantes. As í, por caso, tamén, Gõsaluo con <s> para a africada dentoalveolar xorda (que lembra a grafía latinizante Gundisaluus) e Sancia con <ci> para a africada dentopalatal (compárese con Sanchiz no mesmo texto). f) Emprego de formas latinizantes, semilatinismos ou pseudolatinismos como habeo, isti / ista, meo / mea, ipsi, aquil / aquila ou qui (non só como pronome relativo, mais tamén como conxunción completiva: “outorgulis qui li siga semprj amigo... e qui lis faza sempri amor”). As formas do demostrativo con <i-> no radical (fóra do neutro isto, que constitúe un fenómeno diferente, sobre o que voltaremos máis abaixo) e meo / mea para o posesivo aparecerán tamén de tanto en tanto nos textos grafados en modalidades máis avanzadas de scripta romance. Por caso, meo aparece nos n º 9, 12 e 15 (alternando con meu), 27 (meo - mj  a), 40 (mea - mia), 45 (meo - meu), 47 e B; mentres que as variantes grá ﬁ cas iste, ista, isse / esse, il / ell, iste, ista aparecen todas elas no n º 43, ista nos n º 9, 23 e 50, e ipsa – essa no n º 49. De resto, é de salientar a forma cabaleyros, con <b> no lugar dun esperable <u>, que debe colocarse por de par doutras que aparecen en tres textos en galego máis antigos da nosa colección: cabaleros (n º 11), arbores (n º 3 e n º 9 ; tamén no Foral de Caldelas aparece a variante barba, sobre a cal véxase Monteagudo 2008: 22425), e uerbo alternando con ueruu (n º 8). O elevado grao de apego á escrita tradicional latina do texto, nun marco de notable inestabilidade grá ﬁ ca, podería suxirir que a primeira variante é un simple latinismo (como debe ser a forma abemos que a precede); pero coidamos que non se trata disto. En primeiro lugar, é notable o contexto fónico da consoante labial, análogo a arbores, barba e uerbo, non estritamente intervocálico. Doutra banda, na nosa colectánea rexistramos outros exemplos de vacilación <b> / <u> que non poden atribuírse ao influxo grá ﬁ co do latín, como cibeyra / ceueyra, e, novamente entre vogal e [ r ], libre / liure. Nun plano grafemático, nótese o uso do grafo <y>, practicamente ausente das modalidades máis apegadas ao latín, que na escrita romance semiautónoma aparece nos ditongos: cabaleyros, Floylat e moystero.
3. E LABORACIÓN DA ESCRITA GALEGA AUTÓNOMA (TEXTOS N º 2 E 3)
Tentaremos agora unha caracterización sumaria da escrita galega autónoma, comezando polos dous documentos plenamente romances máis antigos da colección, entrambos procedentes do fondo documental de Melón n º 2, de 1231 e n º 3, de 1233. O texto n º 2 está redactado integramente en galego, salvo a data e a fórmula de introdución dos con ﬁ rmantes, mentres que o n º 3 é alternante, co marco formulario e o comezo da expositio en latín. Poderá sorprender que os dous textos plenamente romances máis antigos ofrezan mostras do tipo de scripta máis evolucionada. Este feito servirá para alertarnos fronte a unha visión inxenua do proceso evolutivo da escrita romance. Dunha banda, non podemos esquecer que o testemuño documental que chegou a nós é o resultado dunha selección aleatoria da produción que realmente existiu, unha selección que con certeza foi especialmente severa e casual para os
períodos máis recuados. Doutra banda, como advertimos noutro lugar (Monteagudo 2007 : 296 - 97 e 2008 b: 261 - 62), a evolución da scripta romance non correu ao mesmo ritmo e atravesando as mesmas etapas en todo o territorio galego (en rigor, en cada un dos centros de produción de textos escritos da Galicia medieval), senón ao lor de contactos entre centros, de derivas e de circunstancias peculiares difíciles de precisar, pero que de todos os xeitos debuxan un mapa moi complexo, lonxe dunha progresión lineal e gradual acompasada. Xa que logo, as diferenzas canto ao momento de arranque, ao ritmo evolutivo e á orientación das tendencias non dependen soamente da localización, mais tamén das redes de contactos e de influencias, do tipo de texto e de características individuais dos escribáns, coma a idade, a formación ou as preferencias persoais –aínda que fronte ás derivas centrífugas tamén entraban en xogo factores cohesivos, coma a chancelaría real castelá, cunha potente capacidade de irradiación que se deixaba sentir con maior ou menor intensidade en todas partes, e que por tanto actuou como forza centrípeta. Todo o devandito signi ﬁ ca que a scripta galega podía atoparse nun estadio moi primitivo nun lugar e simultaneamente nun estadio moito máis avanzado noutro lugar, e incluso nun mesmo lugar e momento, dependendo do escribán e/ou do tipo de texto, coexistiron modalidades de scripta máis primitivas e outras máis evoluídas. Isto fai particularmente aventurado datar un escrito determinado sen contar co apoio de evidencias moi circias. Por caso, os dous documentos reputados como máis antigos en galego (n º 2 e 3), tanto no aspecto paleográ ﬁ co coma no scriptolingüístico parecen mostrar un estadio moito máis evoluído cá maior parte dos anteriores a 1250, comezando polo n º 5 e seguindo por todos os documentos da década dos ’ 40.
Un pouco máis tarde, o texto n º 16 (de 1253) ofrece unha madureza, sistematicidade e regularidade superior á meirande parte dos documentos en galego anteriores a 1260 ; o cal, por certo, será debido a un contacto estreito do seu redactor coa chancelaría castelá, pois o documento aparece dado en Sevilla. Neste texto, chama especialmente a atención o emprego regular do til para marcar a nasalidade (bõa, uõetade, mão, uezy  o) e o uso dos dígrafos <ll> (ﬁ llo, mellor, Seuilla) e <nn> (testemunnas) para as palatais lateral e nasal respectivamente. Pola contra, no texto n º 17, estes fonemas son representados con <li> (ﬁ lio, nulio, julio) ou <l> (Ramalosa) e <ni> (Toronio) ou <n> (camino ; neste caso pode tratarse máis ben dunha vogal nasal [ ĩ ]).
Vexamos entón as características scriptolingüísticas máis signi ﬁ cativas dos textos n º 2 e 3 :
a) Estabilidade na representación das vogais, cos grafemas <e> e <o> correspondendo ás vogais medioaltas, mesmo en contacto con nasal e en posición átona (dom, condicõ, bòòs ; conoçuda, todos, vendo, cõu ẽ to, nõ...; frades, nomeada, n ẽ, ẽ terg ẽ uos, leue, uèèr ẽ, melor). Asíe todo, no caso de [ e ] detéctase vacilación nas condicións indicadas (influxo nasal, atonicidade); en todo caso, advírtase que neste caso a inestabilidade pode ser máis ben fónica do que grá ﬁ ca: Saluadorit / Gomet, queser / quiser ẽ, ordim (esta última forma, coa variante grá ﬁ ca ordin, reaparece no texto n º 13). No caso de sicas e agusto (n º 3), pode tratarse de latinismos, dado que o texto é alternante 18. O caso de logar (n º 2) é diferente, pois a vacila18 Porén, nótese que agusto pode ser un dialectalismo (Álvarez 2007 : 387), avalado polo rexistro de magusto por magosto nesa zona do suroeste de Galicia aínda hoxe. No texto n º 24 (dado en Portomarín) da nosa colectána aparece (caendas) agustas, e a forma a gusto tamén se rexista no Foral de Caldelas.
ción nas grafías <u> e <o> testemuñan unha vacilación no timbre da vogal documentada en moitos textos galegos medievais: nos nosos textos, rexistran formas con <o> os docs. n º 2, 12, 33, 41 e 49 ; e formas con <u> os n º 9, 15, 34, 36, 37, 39, 47, C e D 19. Canto a nomeada, a grafía <e> para a pretónica é xeral (n º 2, 17, 23, 38, 47, A), aínda que tamén se rexistra <i> (nomiados, n º 33). Fóra de casos puntuais coma este, como veremos, a estabilidade na representación do vocalismo átono é característica da escrita romance autónoma.
b) Tamén é notable a estabilidade na representación dos ditongos. As í, temos <ou> en cousa, ouuer, outorgamos, outro, dous ; só aparece vacilación no caso da conxunción ou / o (n º 2). De xeito análogo, ei é representado establemente, como <ey>, tal como se constata en Sequeyros, moesteyro, celareyro, Manteyga, notey, Rey, celeyro, taleyga, caualeyro (nótese o emprego regular do grafo <y>, que será corrente, aínda que non xeral na escrita romance autónoma); aínda as í, nos vocábulos que presentan no seu étimo o nexo - ct -, o apego ao latín marca a pauta: precto, pecte (n º 2) fronte a colleyta (n º 3). Analogamente, rexístrase luctosa (n º 3). A tendencia cara á etimografía no caso dese nexo latino tamén se revela na abreviación dco por dito (n º 2), corrente nos textos galegos medievais. Estas características adiantan o que acontecerá na escrita plenamente romance, aínda que nesta tenderase a abandonar a etimografía tamén nos ditongos procedentes do nexo latino - ct -. c) A caída da consoante nasal [ n ] é reflectida case sempre na escrita, e úsanse as plicas cando as vogais son iguais, pero, fóra disto, non se empregan procedementos especíﬁ cos para sinalar a presunta nasalidade das vogais en hiato: pea, bòòs, ùùm (n º 2). No texto n º 3, ao par de uèèren, rexístranse exemplos de etimografía, con mantemento do <n>: Varzena, vna. De feito, esta última grafía con <n> será a preferida para o artigo indeterminado e os pronomes inde ﬁ nidos relacionados con el (una, alguna). Doutra banda, nos textos plenamente romances comezará a empregarse o til de nasalidade, cando menos desde 1247, aínda que este uso está lonxe de xeneralizarse, ao menos antes de 1260 (véxase o dito antes sobre o texto n º 16 e Monteagudo 2008 b: 18286). d) A representación das primitivas africadas dentoalveolares [ ts ] e [ dz ] é extremadamente confusa. No texto n º 2, en posición inicial de palabra aparece <sce> / <ce> (scelareyrocelareyro), en interior de palabra, o grafo máis utilizado en inicial de sílaba é <ç>, tanto para a primitiva xorda (conoçuda, raçõ / raçom ‘ración’), coma para a primitiva sonora
(façemos), pero para a primeira tamén se utiliza <c> ante <a> e <o> (faca, condicõ) e para a segunda tamén aparece <z> (plazo). No mesmo texto n º 2, en ﬁ nal de palabra dáse preferencia á grafía arcaizante <t> (iat, Saluadorit, Gomet), cabo da innovadora <z> (uoz, Paez). No texto n º 3, só temos exemplos de <z>, para a consoante sonora (Varzena, fazer, Galiza) e en ﬁ nal de palabra (paz, Paez), e de <c> ante <e> e <o> para a primitiva xorda (celeyro, seruico). Na escrita romance autónoma tenderá a abandonarse a representación mediante <t> en posición ﬁ nal de palabra (con pervivencias ocasionais, sobre todo nos nomes propios 20) a favor de <z>, e as grafías de tipo <co>, <ca> con valor sibilante serán menos frecuentes (aínda que non totalmente descoñecidas). As í, no texto n º 16 conoçuda, colaçõ, cima ; Dezemeiro, uezy  o ; Perez, Diaz, Paiz, Mon ĩ z ; e no n º 17 celareyro, quitaciõ, cunuçudo ; fazia. O uso de <ç> é unha innovación grá ﬁ ca característica da escrita romance autónoma, pois non se rexistra nas outras modalidades anteriores. Con todo, esta novidade coñeceu unha difusión lenta e irregular (Monteagudo 2008 b: 20024 e 24561).
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
e) Como xa se avanzou na epígrafe b, en ambos os dous textos, a letra <y> utilízase de forma sistemática para representar a semivogal anterior nos ditongos decrecentes (Pay, mays ; Sequeyros, moesteyro, celareyro, Manteyga, caualeyro, colleyta, notey, Rey), pero non para representar a consoante sibilante prepalatal, para a cal, ademais de <g> ante <e> (monges) só vemos empregado o <i> (iat) e como maiúsculo, <J> (Johannes), entre vogais úsase <i> ante <a> (seia, seiamos, n º 3). Estas solucións son as máis adoitadas na escrita romance autónoma, na cal, asíe todo, chama a atención a innovación do emprego de <y>, especialmente rechamante cando é utilizada para a representación da consoante, o que acontece sobre todo en interior de palabra e entre vogais 21. f) Para a consoante lateral palatal, a grafía máis frecuente, e única no texto n º 2, é <l> (coler, tola ‘tolla’, melor, ﬁ los). No texto n º 3 aparece nunha ocasión <ll> (colleyta). Para a representación da nasal palatal, só temos exemplos no texto n º 3, onde vemos <n> (vino, lino, empenore 22) e <ne> (castaneas, pero este pode ser un latinismo). As grafías <l> e <n> serán as máis correntes na escrita romance plena, como xa apuntamos atrás ao referirnos aos textos n º 16 e 17. g) Para a consoante africada dentopalatal, que unicamente se rexistra no texto n º 3, temos unha dupla solución, curiosamente no mesmo vocábulo, <ch> (chantar) e <c> (cantares). Na escrita romance plena, o dígrafo <ch> será de uso xeral, con moi escasas excepcións. h) Como acontecerá na xeneralidade dos textos notariais coevos, as grafías <ss> e <s> en posición intervocálica tenden a ser utilizadas con valor grafemático (vassalo / cousa, casa, suso, queser, quiser ẽ, quiserdes, quisermos, uso, poderoso), pero isto raramente se fai de xeito sistemático, con confusións máis ou menos frecuentes segundo os textos. Conforme Maia (1986 : 459 - 67), na documentación galega medieval é máis corrente que apareza <ss> en vez de <s>; en troca, nos textos que nós editamos, é máis adoitado o contrario, como mostran os dous textos vertentes: essa (n º 2, 3) / esa (n º 3), uossa (n º 2, 3), nosso (n º 3) / uosa (n º 2). i) En parte grazas á estabilidade na representación das vogais átonas, unha serie moi conspicua de palabras gramaticais presenta formas plenamente romances: que conxunción completiva, este / essa (isto no n º 3 reflicte seguramente unha variante viva na fala daquelas bisbarras), as preposicións en (n º 2), en / in (n º 3), por e a, a conxunción se. Mantense et, que será de uso abundante en todo o galego medieval, aínda que sempre será máis frecuente o emprego do signo tironiano que o abrevia. Quedamos en dúbida canto ao qui da subscrición notarial no texto n º 2, en que este pronome relativo aparece con referencia persoal e en función de suxeito, o cal convida a pensar nunha pervivencia na fala desta forma, que puidera estar atestada noutros textos galegos anteriores a ca. 1260 (Monteagudo 2008 b: 231). Asíe todo, e malia a súa prioridade cronolóxica, os dous textos en foco, en especial o n º 2, presentan unha serie de trazos scriptolingüísticos particularmente avanzados. Xa sinalamos os demostrativos este, essa (non iste - isti ou ipsa) e outras palabras gramaticais (se, que, en, por), engadamos agora as formas do artigo determinado o, a, os empregadas regularmente, sen a concorrencia de variantes grá ﬁ cas (u, hu, ad...), nin morfolóxicas (lo, la... como alomorfos libres, coma noutros moitos textos), incluso en contracción con preposicións: as í, do, da, dos ; é especialmente rechamante no, na e non inlo, enno, eno...; tamén 21 O uso de <y> para a consoante fricativa prepalatal é corrente nos textos posteriores, aínda que non atinguiu carácter xeral. Coma tal, dentro da nosa colectánea: ayo / ayades / ayam (docs. n º 18, 22, 37, 41, 42), seya / seyan (n º 26, 37, 42, 48). 22 No caso de lino e vino non se pode descartar unha pronuncia con [ ĩ ], previa ao desenvolvemento da consoante nasal palatal. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
chama a atención o Rey, no texto n º 2, cando o máis frecuente é el Rey (porén, tamén no texto n º 44 se le du Rey). Tamén son salientables as representacións das contraccións coa preposición a : á uoz do Rey, n º 2 (sen til no orixinal); ó cellareyro (n º 3 ; con til no pergamiño). Nótese, pola contra en este (n º 2) / in essa (n º 3). Finalmente, a forma mesmo (n º 2) tamén ofrece a variante máis evoluída, fronte a textos posteriores que presentan variantes máis recuadas: mèèsmo (n º 33) - meesmo (n º 43). j) As formas de pronome persoal son as que aparecerán xeralmente nos outros textos: P 1 eu, (a) mj  / P 4 (a) nós, non nos busquedes / P 5 (a, de...) uós / vós ; damos uos, ẽ terge uos, se uola entergar. Para as P 3 e P 6 só se rexistran dúas formas, ambas átonas, de OD da P 3 a, e de OI de P 6, les. É de notar o escaso emprego dos pronomes átonos para as P 1, P 2, P 4 e P 5, en función de obxecto indirecto: vendo a uós; dedes a mj  ; outorgamos a uós; n ũ ca sea demãdada de uós; façemos a uós; dés a nós, que a nós cumpra. Outros exemplos átonos: se uos uossa raçõ nõ queremos dar, fazer les, que a pobredes, se a nós non quisermos. k) Finalmente, chama a atención a orde de constituíntes oracionais en determinado tipo de cláusulas subordinadas, en particular nas condicionais e nas de relativo, con ocorrencias coma a seguinte: se uos uossa raçõ nõ queremos dar o uos na ordìm nõ queremos coler (n º 2) (se) uola entergar nõ quiser ẽ (n º 2), qu ẽ in essa herdade morar (n º 3). Non nos referimos tanto á posición do pronome átono no primeiro exemplo (separado do verbo por outros constituíntes oracionais), coma á anteposición do OD ou do CL no primeiro e no terceiro exemplos, e do in ﬁ nitivo con respecto ao verbo principal querer no primeiro e no segundo exemplos. Estes tipos de secuencia de constituíntes sintácticos (OV), en orde inversa á xeral en romanzo (VO) –tal como sinalamos con anterioridade–, é relativamente frecuente, ao menos nos textos máis antigos, no caso de certas clases de cláusula subordinada (tal como as condicionais e as de relativo) e/ou de complexo verbal (tal como querer + in ﬁ -
nitivo) (Monteagudo 2008 c). Asíe todo, nos propios textos en foco se constata que tamén era posible a secuencia VO, mesmo nas subordinadas condicionais e de relativo: que a nós
cumpra nosso foro en paz (n º 3); se quiserdes chantar arbores (n º 3); se a nós nõ quisermos comprar (n º 3).
4. ESCRITA PERIFÉRICA E FRONTEIRIZA (N º 9 E 14 / 15)
Aínda que na nosa mostra temos máis exemplos de textos do galego oriental e fronteirizos, os que na nosa opinión mellor serven para caracterizar lingüisticamente tanto a primeira variedade (galegooriental) coma a segunda (galego fronteirizo) son respectivamente o n º 9, procedente das terras orientais da provincia de Ourense, e os números 14 e 15, procedentes do mosteiro de Castañeira, da outra banda da fronteira administrativa actual entre as provincias de Ourense e Zamora (pero lémbrese que no período estudado, ambas as comarcas pertencían á diocese de Astorga). Tamén resulta de interese neste punto ter en conta o n º 18, de Vilafranca do Berzo, e os n º 20, 21 e 29, de Sobrado de Trives 23. Trazos relevantes do texto n º 9 (1244) son a variante estos (véxase máis abaixo), as formas que poñen de manifesto a caída do [ n ] intervocálico, aínda que con vacilacións grá ﬁ - cas (homèèsomees, marraas, lagua, Candaeda / Bona, centeno, panes, dineiradas, bonos), e o mantemento do [ l ] intervocálico (talega, calendas ; con todo, nótese en senso contrario o topónimo Mamoela < mammula + diminutivo ella); as formas do artigo determinado (el carneiro, por el regueiro - o foro; la escoleita; los bonos omees, a los caseiros, á (?) lagua; da muler, dos casares, das sortes; pola talega - p or la (?) Mamoela, ena, alos), as variantes ouer ‘ouuer’ e ouiron, a grafía xantaren. Tendo en conta a limitada extensión da mostra, diríase que a base 23 Unha achega xeral a esta documentación periférica e especialmente á fronteiriza, en Rodríguez Parada 2007. Véxase tamén Méndez 2007, quen estudo o chamado Tombo das Viñas de Ribadavia, um documento alternante galego / leonés. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
lingüística do texto é unha variedade que presenta caída de [ n ] intervocálico, mantemento do [ l ] na mesma posición (a excepción a isto, Mamoela, explicaríase por tratarse dun topónimo), e artigo determinado ello-o / la / los / las. Ademais, poden sinalarse os castelanismos dos, por dous e quien por quen ; quizais este sexa tamén o caso de ouer, pero ouiren suxire o uso de <o> para representar o ditongo, corrente nos textos primitivos (Monteagudo 2008 b: 186 - 201).
De resto, a xeneralidade dos trazos remiten ao galego típico, ben que parte deles son compartidos polo leonés occidental: l ũ bos, con mantemento de mb ; resultados das palatais en melor, muler, escoleita, xantaren ; aditongación (boi, osas, foro, fore ; quere, quiseren, uiron), ditongos ei (dineiradas, carneiro, caseiro, escoleita, dereito...), ou (outra) e ui (luitosa, fruita, muitos), ome, fame, morrer... No aspecto grafemático, chama a atención o emprego de <x> para a africada dentopalatal, uso relativamente insólito que de contado veremos reaparecer no texto n º 14. Finalmente, canto a formas híbridas latinoromances, chaman a atención a aparición de ad como artigo determinado feminino nun treito en latín (ad uxor eius Marina Petriz ; a construción repítese tres veces no mesmo treito), o pseudolatinismo cocto (por cautu
‘couto’) e a a forma malediciõ nun enunciado en latín (por maledictionem, pois a construción esixe uso do acusativo: abeat malediciõ). No caso dos textos 14 e 15, está claro que o fondo lingüístico é galego, aínda que algúns trazos son compartidos outra vez polo leonés occidental: aditongación das vogais mediobaixas (trazo característico do galego fronte ao leonés: morte, uosso, ten ẽ te, conuen, quero, vener, quiser, enferno...), ditongacións, tanto primarias coma secundarias, características do galego (mais ; monesteiro, caualejro, Castanejra, escudeiro, preito, fejto, ey, mandei ; eu, meu ; foi, depois ; dous, outro, couto, sou, dou, outorgacion, Lourenzo ; muitos), mantemento do [ e ] átono nos ﬁ nais de tipo abade, erdade, salude ; palatalizacións consonánticas tipo ﬁ lo, melor (‘ ﬁ llo’, ‘mellor’) e ia e seia ; resultado de pl - inicial (xena). No último exemplo, é de notar a grafía <x> para a africada dentopalatal, que xa vimos aparecer no n º 9. Compárese con <c> /<ch> en cantares / chantar no texto n º 3 (de 1233). Aquela grafía <x> aparece noutros documentos coetáneos leoneses centrais e orientais (Sahagún, 1245 xenos e 1258 xosa ; León 1246 xano e 1260 xamado, véxase Staaff 1907 : 240). Endebén, no caso dos documentos de Castañeira, parece claro que a base lingüística presenta mantemento de [ n ] e [ l ] intervocálicos: irmanos, una, monesteiro, pertenesce, mano, centeno, tenente, xena, donación, tener, uener, pertinencias ; casales, salude. Nestes textos a grafía <n> intervocálica non pode interpretarse como arcaizante (o que sería o caso do documento de 1244), pois non hai un só exemplo que testemuñe a caída de [ n ] intervocálico, sendo que abundan as ocasións en que podería darse. Por contraste, nos documentos de Sobrado de Trives temos ten ẽ te (n º 20) e monesteiro pero arcidiagòò (n º 20, 29), e mais alternancia no mesmo texto das variantes grá ﬁ cas moesteiro / monesteiro (n º 21). No texto n º 18, de Vilafranca do Berzo, aparecen ten ẽ te e canoligo, pero tamén termios, que testemuña a caída do [ n ]
intervocálico.Para o artigo determinado, os textos de Castañeira, ademais de ofreceren as formas el (del, al) / la, los, eno / enos –as máis abundantes nos dous documentos–, que, ao menos na época e nos contextos morfonolóxicos en que aparecen, poden considerarse comúns ao galego oriental e ao leonés occidental, dunha banda presentan formas inequivocamente leonesas, como ela, elos, e doutra as claramente galegas o (do) / os (dos). No texto n º 18, a que acabamos de referirnos, tamén son de notar as formas do artigo determinado e pronome de terceira persoa obxecto directo: lo qual, el aniuersario, el rey, la carta, la regina, las quales, las casas, a la, en la
- en lo, por la, vendila, lo pagu ẽ. Unha forma de tipo claramente leonés, ela, tamén se rexistra nun documento procedente de Sobrado de Trives (n º 21).
5. CONCLUSIÓNS
No presente traballo tentamos internarnos no complexo proceso de emerxencia da scripta galega, centrándonos no estudo do rexistro notarial e no período de transición a partir da relativamente máis innovadoras cás da modalidade de escrita semiheterónoma. Pola súa banda, na segunda, aparecen variantes morfolóxicas innovadoras que raramente se rexistran na modalidade plenamente romance. É por isto que o modelo de gradatum lineal ofrece unha imaxe inadecuada do proceso evolutivo. As principais innovacións grá ﬁ cas que, moi irregularmente, aparecen na compoñente romance da modalidade de escrita heterónoma son (§ 2. 1): (1) emprego de <z> para as consoantes (primitivamente) africadas dentais, aínda que alternando con outras solucións máis conservadoras como <ti>, <tj>, <ci>, e en posición ﬁ nal <-t>; (2) uso do dígrafo <ch>, ao lado de <ci> para a africada dentopalatal; (3) repercusión grá ﬁ ca esporádica da caída de [ l ] e [ n ] intervocálicos; (5) grafías de tipo <ei> e <ou> para os ditongos, ao lado das máis conservadoras <ac>-<ec> e <au>-<o> respectivamente; (6) uso esporádico de <y>. As principais innovacións morfolóxicas que rexistramos na modalidade de escrita semiheterónoma (§ 2. 2) son as variantes mina ‘miña’ (e quizais uiuir) no texto n º 5 ; ﬁ gu, dixu e dixesi no texto n º 7 e disu no texto n º 8. Probablemente o punto máis discutible da nosa proposta (unha vez aceptada a súa pertinencia xeral) sexa a distinción entre a modalidade semiheterónoma (b) e a semiautónoma
(c), particularmente tendo en conta a proximidade de solucións entre os textos n º 7 (que consideramos na primeira destas) e n º 10 (que xusti ﬁ ca o establecemento da segunda). Os trazos que nos parecen consentir tal división son fundamentalmente (§ 2. 2 e § 2. 3): (1) na modalidade semiheterónoma, latín e galego están fortemente entremeados, mentres que na semiautónoma, o latín ten moita menor presenza, e a alternancia de códigos está máis claramente parcelada (o latín áchase acoutado no escatocolo); (2) no texto n º 10, a caída do [ n ] intervocálico repercútese na grafía con moita frecuencia, ademais recorrendo (aínda que de xeito irregular) a recursos novidosos, coma o uso das plicas e o til; (3) dáse un uso innovador de <z>, palmariamente antietimolóxico; (4) aparece, aínda que paseniño, o <y>, ausente dos textos n º 5, 7 e 8.
En recapitulación xeral, os puntos críticos que rexistramos, de acordo ao xa sinalado por outros investigadores (en particular véxase Cintra 1990 e Martins 1999, 2004 e 2007) atinxen a dous planos: o morfográ ﬁ co e o fónicográ ﬁ co. De acordo cos nosos resultados, no primeiro
salientan:
1) A deslatinización na escrita foi máis rápida na morfoloxía flexional dos substantivos e adxectivos. 2) A deslatinización na escrita da morfoloxía flexional das formas persoais do paradigma verbal foi posterior á dos nomes. 3) A latinización grá ﬁ ca dos pronomes persoais, demostrativos, posesivos, numerais e inde ﬁ - nidos resistiu con máis forza do que a verbal. 4) As clases de palabras invariables, en particular preposicións e conxuncións, foron as que resistiron máis duradeiramente con forma grá ﬁ ca latina ou alatinada. Canto ao plano fonográ ﬁ co, subliñamos:
5) No vocalismo, a representación conservadora das vogais medioaltas [ e ] e [ o ], tanto tónicas, como, sobre todo, átonas, foi <i> e <u> nos textos escritos en modalidades máis conservadoras; na escrita romance plena, esas grafías son insólitas para as vogais tónicas e claramente obsolescentes para as átonas. 6) A representación conservadora dos ditongos, en particular ei e ou foi variable (tamén dependendo do étimo): preferentemente <e> ou <ac> / <ec> para o primeiro, e <o> ou <au>, <oc> para o segundo. Na escrita romance, tenderon a xeneralizarse as grafías <ey> (<ei> / <ej>) e <ou>, ben que con pervivencias das grafías arcaicas.
7) A caída de [ l ] e [ n ] intervocálicos non foi representada senón esporadicamente; no caso do segundo, tardou en atoparse unha maneira de representar a nasalidade da vogal anterior ou do hiato vocálico resultante, mediante plicas, e máis raramente, mediante til. Os dous últimos procedementos foron de uso común (pero non xeral) na escrita romance autónoma, na cal, en todo caso, as formas con conservación grá ﬁ ca de <l> e <n> tenden claramente a decaer. 8) Para a representación das (primitivas) africadas dentais, rexístranse dúas novidades: <z> e <ç>. A primeira, <z> conviviu con solucións máis conservadoras, do tipo <ci> e <ti>, e en ﬁ nal de palabra, <-t>; que tenderon a decaer na escrita plenamente romance. Máis novidoso aínda, o uso de <ç> caracteriza a escrita plenamente autónoma, ben que a súa difusión foi lenta e irregular. 9) Para a representación da africada dentopalatal, a innovadora <ch> tivo que imporse a solucións máis tradicionais, en particular <ci>, que viña empregándose nos nomes propios (e seguiu tendo certo uso neles), e no oriente, <x>. 10) O uso do grafo <y> constituíu unha notable innovación, puramente grá ﬁ ca; nos textos plenamente romances remataría empregándose (aínda que non con carácter xeral) sobre todo para a semivogal dos ditongos decrecentes (ay, ey, oy, uy) e a vogal [ i ] en hiato (oyr), con menor frecuencia para a sibilante prepalatal (seya). © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 85111
Tendo en conta o carácter extremadamente esvaradío da situación de transición scriptolingüística, manifestado na volatilidade das solucións rexistradas e no azaroso das súas posibles coocorrencias, parece lóxico preguntarse pola viabilidade de efectuar unha clasiﬁ cación minimamente consistente. Despois do que acabamos de dicir, semella indubitable que a resposta será negativa se entendemos por modalidades scriptolingüísticas variedades lingüísticas de corpo enteiro (isto é, cunha correspondencia máis ou menos certa na lingua falada), ben de ﬁ nidas e ﬁ xadas. Pero pode ser positiva se por tales modalidades entendemos, coma no presente traballo, rexistros altamente especializados, exclusiva ou basicamente da escrita, con carácter transicional, só minimamente –e quizais desigualmente– consistentes e estabilizados, e que por tanto ofrecen ampla marxe para a aparición de solucións circunstanciais, improvisadas, e moitas veces de existencia efémera. En todo caso, estamos certos de que ao enfrontarnos a textos coma os estudados no presente traballo, producidos en situacións caracterizadas por un elevado grao de difusividade, resulta aconsellable suspender os marcos perceptivos e conceptuais propios das situacións lingüísticas altamente focalizadas, valedeiros só para estas.
Finalmente, non se nos escapa que a proposta que presentamos se estea nun número moi reducido de textos, que ademais estes cobren unha franxa cronolóxica estreita e que ofrecen un espectro limitado de tipos textuais, sexa do punto de vista diplomático sexa do punto de vista máis xeral de xéneros de escrita. De todos os xeitos, a impresión que obtemos dunha lectura máis rápida de moitos outros textos do período, coidamos que corrobora a nosa proposta. Obviamente, esta só se poderá dar por validada despois dunha exploración que abranga unha mostra documental máis abundante, máis ampla na cronoloxía e máis diversa canto a tipos lingüísticos e textuais. Tal tarefa reborda as nosas posibilidades e os obxectivos do presente contributo, que se ofrece como unha aproximación inicial ao asunto.
En de ﬁ nitiva, somos conscientes de que a proposta que adiantamos é debatible e en todo caso precisa dun maior re ﬁ namento. Secomasíestamos convencidos de que resulta pertinente, pois ofrece vías de análise que esclarecen aspectos importantes do fenómeno en foco, e xulgamos que a tipoloxía proposta é de aplicación ao corpus textual do período de transición e emerxencia da scripta galega medieval.
A PÉNDICE : T ÁBOA DE TEXTOS
A numeración dos documentos remite á nosa colección e é correlativa á súa respectiva antigüidade.
Na data damos ano / mes / día, cando constan. Nótese: (a) se o ano vai entre parénteses, o documento carece de data; (b) o signo de interrogación <?> indica data dubidosa; (c) a frecha > sinala que o documento non foi transmitido en orixinal, senón mediante copia posterior; neste caso, indícase tamén a data do traslado. Só dous documentos, os n º 16 e 17, levan expresa a localidade en que foron dados; no noso cadro esta aparece en cursiva. No resto dos documentos, a localización tentou determinarse tendo en conta a relevancia xeolingüística do dato: ou ben se localizan polo notario que subscribe (not.), ou ben se remite á colección diplomática de onde proceden (col.), ou, noutros casos, polos topónimos que aparecen no documento (top.). En moitos casos, son aplicables os tres criterios, noutros son aplicables dous deles, e por vía da regra os resultados confírmanse mutuamente. As indicacións abreviadas que se xuntan a cada topónimo remiten á provincia: Co = Coruña, Le = León, Lu = Lugo, Ou = Ourense, Po = Pontevedra, Za = Zamora.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
tuguês: notícia de uma noticia de auer ”, en D. Kremer (ed.), Homenaxe a Ramón Lorenzo, vol. 1. Vigo: Galaxia, 105 - 121.


Summary: O adxectivo grande presenta ante substantivo dúas variantes: unha plena grande e unha apocopada gran. Na época medieval a forma apocopada tendía a aparecer ante substantivo comezado por consoante, mentres que a variante plena mant íñase ante substantivo que comezaba por vogal. No galego moderno no entanto non se aprecian criterios claros que expliquen a distribución. Con este traballo tentamos analizar a aparición destas variantes en diferentes textos do galego moderno e contemporáneo para tentar de ﬁ nir estes criterios. Para esta análise botamos man dos textos recollidos no Tesouro Informatizado da Lingua Galega (TILG). A pesar da existencia dun certo condicionamento fonético (ante vogal prodúcese unha forte alternancia entre as variantes, mentres que ante consoante a variante gran está máis consolidada), o certo é que o contexto fonético non é decisivo na escolla. Esta parece responder a criterios particulares do autor e, de feito, obsérvanse grandes diferenzas no que respecta ó uso das variantes entre os textos de autores pertencentes a unha mesma época.

As variantes gran e grande dentro da frase nominal
 Lingüística, adxectivo, diacronía
1. I NTRODUCIÓN
O adxectivo grande pertence á clase dos adxectivos atributivos, que dentro da frase nominal poden aparecer antepostos ou pospostos. A anteposición relaciónase normalmente coa expresión de calidades intrínsecas, non especi ﬁ cativas (fría neve). No caso de grande, no entanto, a posición do adxectivo afecta ó seu signi ﬁ cado, posto que cando aparece anteposto se re ﬁ re normalmente, non a unha calidade obxectiva, medible, senón a unha característica subxectiva, afectiva, é dicir, atribuída polo propio emisor.
A diferenza doutros adxectivos valorativos, grande presenta en posición anteposta dúas variantes distribucionais: grande e gran. O proceso de formación da variante apocopada ten lugar debido ó carácter especialmente feble que adquire a vogal ﬁ nal dentro da secuencia cando o adxectivo presenta esta posición. Tras a caída desta vogal produciuse, ante substantivo comezado por consoante, a desaparición da consoante anterior. Asípodemos observar nos textos medievais unha clara tendencia á distribución complementaria en función do contexto fonético: gran aparece ante substantivos que comezan ante consoante, mentres que grande tende a aparecer ante os substantivos que comezan por vogal.No entanto, esta distribución non se manifesta no galego moderno, onde é moi común a alternancia entre as variantes tanto ante substantivo que comeza por consoante coma ante substantivo comezado por vogal. Os criterios que rexen a distribución non parecen estar claros. A meirande parte dos manuais, dicionarios e gramáticas limítanse a describir gran como variante apocopada do adxectivo grande e non ofrecen datos sobre a súa distribución (vid. R. Álvarez Blanco / X. Xove 2002 ; X. R. Freixeiro Mato 2006 ; I. Alonso Estravís 1995)., mentres que as obras que tentan achegarse un pouco máis a este tema non presentan unha conclusión unitaria no que respecta ós criterios de uso das variantes. R. Álvarez Blanco / X. L. Regueira / H. Monteagudo (1995) mencionan que a escolla é libre, pero recoñecen que a variante plena ten un carácter máis arcaizante. Outras obras mencionan criterios fonéticos. Carballeira Anllo et al., no Diccionario Xerais da Lingua e Pena et al. no Gran Dicionario Século 21, ó describiren a variante gran, apuntan que esta é a variante que se emprega anteposta a substantivos en singular que comezan por consoante, mentres que a variante plena aparece ante substantivos que principian con vogal. Este é o uso que se prescribe tanto no Gran Diccionario Xerais da Lingua de Carballeira et al. coma no Consultor Cumio de galego de A. Hermida e tamén o que se recomenda no Dicionario Galaxia de usos e di ﬁ cultades da lingua galega de Fernández Salgado et al., no cal, a diferenza do que acontece nos casos anteriores, si se recoñece a existencia de vacilación.
No portugués contemporáneo dáse unha situación completamente diferente, posto que a variante apocopada grande se impuxo á apocopada en todos os contextos (M. H. Mira Mateus et al. 2003). Esta só se mantén fosilizada nalgunhas expresións (grãocapitão, grãocomendador, grãoducado, grãolama, grãomogol, etc.). Nun principio, non hai variación de xénero nin de número, pero a partir do século XVIII xeneralízase a flexión: grãcruz, grãscruzes, grãomestre, grãosmestres (A. Houaiss / M. de Salles Villar / F. M. de Mello Franco 2001). Na maior parte das gramáticas históricas consultadas menciónase a existencia da variante apocopada gram e explícase como resultado da supresión da sílaba ﬁ nal cando o adxectivo vai anteposto, sen dar detalles sobre o seu uso (vid. por exemplo J. J. Nunes. 1930). Huber ofrece algúns exemplos tirados de textos medievais onde se aprecia a existencia de vacilación: a variante grande pode aparecer anteposta tanto ante vogal (grande arroido, grande enveja) coma ante consoante (grande sanha, grande folgança), mentres que a variante apocopada aparece unicamente ante substantivo comezado por consoante (gram temor, gram coita, gram pesar) (J. Huber 1933). O obxectivo deste traballo é analizar a aparición das variantes en diferentes textos galegos modernos e contemporáneos para poder establecer, de existiren, os criterios da súa distribución. Os textos nos que basearemos a nosa análise son os recollidos polo Tesouro Informatizado da Lingua Galega (TILG).
2. A APARICIÓN DAS VARIANTES NAS DIFERENTES ETAPAS DO GALEGO
ESCRITO EN FUNCIÓN DO CONTEXTO FONÉTICO
Como xa apuntamos nun principio, no galego medieval parece existir unha clara tendencia á distribución complementaria das variantes en función do contexto fonético. No entanto, os textos conservados dos séculos XVI e XVII amosan unha distribución diferente, aínda que non unitaria. Nos textos recollidos das Festas Minervais (1697) hai unicamente dous casos en que o adxectivo aparece ante vogal: nun deles aparece a variante apocopada e noutro a variante plena. Ante consoante é claramente maioritaria a forma gran : 14 casos de gran fronte a 2 casos de grande. No Coloquio de 24 gallegos rústicos (1746), pola súa banda, existe ante consoante unha forte vacilación: hai 15 casos de grande fronte a 11 de gran.
Os datos amosan que a partir de 1917 si hai unha evolución paralela: cando o uso das formas descende ou aumenta, este descenso ou ese aumento prodúcese tanto ante vogal coma ante consoante, aínda que non na mesma medida. Como xa vimos anteriormente, a situación ante vogal mantense máis estable e é ante consoante onde se producen as mudanzas máis signi ﬁ cativas. Pero cal é entón o criterio ou os criterios que determinan a escolla?
3. N A PROCURA DUN CRITERIO SEMÁNTICO
Tampouco podemos falar da exclusividade da variante apocopada para os casos en que o adxectivo posúe un carácter obxectivo, non afectivo. Nestes casos, xunto con gran (gran buraco, gran bloque, gran colar) tamén pode aparecer a variante plena (o plan urbanístico dunha grande vila, grande arteria, grande vaca, grande lenzo, grande lazo azul). Non podemos, xa que logo, relacionar a variante plena cunha maior subxectividade: se o tipo de substantivo ou o carácter subxectivo do signi ﬁ cado achegado polo adxectivo determinase a escolla desta variante, esta sería a maioritaria en todos os contextos.
4. A VARIACIÓN EN FUNCIÓN DO TIPO DE TEXTO
O noso corpus está composto por textos pertencentes a ámbitos moi diferentes: a literatura (poesía, narrativa e teatro), a prensa, o ensaio, a investigación cientíﬁ ca e mesmo a oralidade. Neste apartado tentaremos averiguar se a distribución das variantes garda algún tipo de relación co tipo de texto ou ó xénero ó cal se adscriben. Para isto imos observar separadamente a variación en textos literarios, ensaísticos e xornalísticos dentro de cada período.
Na época Nós dáse a circunstancia de que os mesmos autores publican á vez nestes tres ámbitos diferentes. Tomemos como primeiro exemplo a Castelao. Nas súas obras narrativas Cousas da vida (1929), Retrincos (1934) e os Dous de sempre (1934) a variante grande practicamente non aparece anteposta ó substantivo. O único caso prodúcese ante vogal: grande amor (Cousas da vida). Con todo, tamén neste contexto a variante apocopada é a maioritaria (7 casos). + consoante + vogal Gran 11 (100%) 7 (87, 5%) Grande - (0%) 1 (12, 5%) Táboa 1. Distribución das variantes gran e grande ante substantivos comezados por consoante, por unha banda, e substantivos comezados por vogal, pola outra, na obra narrativa de Castelao Esta mesma tendencia é a que presentan as súas obras ensaísticas. Na seguinte táboa especifícase o número de casos tirados de tres das súas obras 1 : © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 199208 1 Temos en conta as obras Arte e galeguismo (1919), As cruces de pedra na Bretaña (1939) e Sempre en Galiza (1944).
Nas obras de Risco O porco de pé (1928) e O Bufón d’el Rei (1928) vemos un comportamento semellante no que respecta ó uso das variantes. Ante substantivo que comeza por consoante aparece unicamente a variante apocopada, mentres que ante substantivo comezado por vogal se produce alternancia:
Esta distribución non coincide, no entanto, coa que se reflicte na obra de Otero Pedrayo. Nos Camiños da vida (1928) e nos Contos do camiño e da rúa (1932) o autor emprega de forma maioritaria a variante plena, tanto ante consoante coma ante vogal. A porcentaxe de aparición desta variante ante vogal é lixeiramente máis elevada ca ante consoante:
Esta tendencia acentúase na súa obra posterior: Desengano do prioiro (1952) e O señorito da Reboraina (1960). As porcentaxes de aparición de grande mantéñense por enriba do 70 % e ademais esta variante convértese na única presente ante substantivo que comeza por vogal (10 casos).
Porcentaxes moi semellantes reflicte a súa obra non literaria Prólogo e Xeografía (1962): ante vogal aparece unicamente a variante plena (34 casos) e os casos nos que aparece esta variante ante consoante representan un 86 % (80 casos de grande fronte a 13 casos de gran). A variante grande, polo tanto, convértese na única que aparece ante vogal e é ademais maioritaria ante consoante.
Á luz destes datos, podemos concluír que os autores representativos da Xeración Nós, aínda que amosan nas súas obras tendencias diverxentes entre si, manteñen esta tendencia independentemente do xénero escollido.
Como é situación noutros períodos? A partir dos anos 50, como xa mencionamos, percíbese un aumento no uso da variante plena. Esta tendencia reflíctese na obra de Álvaro Cunqueiro. Nas obras Merlín e familia (1955) e Escola de menciñeiros (1960), a variante plena grande tamén é a preferente ante consoante e ante vogal. A variante apocopada g ran aparece de xeito minoritario e unicamente en Merlín e familia. Merlín e familia Escola de menciñeiros + consoante + vogal + consoante + vogal Gran 6 (19 %) 1 (10 %) - (0 %) - (0 %) Grande 26 (81 %) 9 (90 %) 12 (100 %) - (0 %) Táboa 7. Distribución das variantes gran e grande ante substantivos comezados por consoante, por unha banda, e por vogal, pola outra, na obra narrativa de Cunqueiro No entanto, nos textos ensaísticos da época, entre os que ﬁ guran as obras de clásicos como Piñeiro, GarcíaSabell ou Risco, non se manifesta esta tendencia e o uso da variante plena descende. Con todo, debemos ter en conta que os criterios empregados varían en cada autor. Na obra de Ramón Piñeiro 2 a variante plena é minoritaria en tódolos contextos e, de aparecer, tende a facelo ante vogal: + consoante + vogal Gran 115 (93 %) 44 (73 %) Grande 9 (7 %) 16 (27 %) Táboa 8. Distribución das variantes gran e grande ante substantivos comezados por consoante, por unha banda, e por vogal, pola outra, na obra ensaística de Ramón Piñeiro © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 199208 2 Incluímos na análise os seguintes traballos: Siñi ﬁ cado metafísico da saudade. Notas para unha ﬁ losofía galaicoportuguesa (1951), A lingoaxe i as língoas. Discurso de entrada na Real Academia Galega (1967) e Olladas no futuro (1974).
Nos textos recollidos do xornal A Nosa Terra durante o ano 1993 aprécianse uns resultados moi semellantes ós que se manifestan na obra de Rivas: a forma plena é claramente
Dos anos 70 datan os primeiros textos orais dos que dispomos para a nosa análise. Aínda que o número de ocorrencias non é moi elevado e non ofrece datos moi signi ﬁ cativos, podemos concluír que a variante apocopada é claramente maioritaria ante consoante. Os resultados quedan reflectidos na seguinte táboa:
+ consoante + vogal
Hai un único caso no que o adxectivo vai anteposto a substantivo comezado por vogal: grande ubre. Ante substantivo comezado por consoante, hai alternancia entre as variantes, aínda que a apocopada é claramente maioritaria (23 casos de 26). Esta variante aparece tanto para referirse a unha calidade obxectiva (gran casa, gran caldeiro) coma subxectiva (gran costureira, gran político, gran zoqueiro).
5. C ONCLUSIÓN
O adxectivo grande anteposto ó substantivo aparece nesta posición preferentemente baixo a súa forma apocopada. Dos textos recollidos no Tesouro Informatizado da Lingua Galega recollemos 7238 casos de gran fronte a 5417 casos de grande. A distribución das variantes non é nin moito menos complementaria, pero a porcentaxe de aparición de cada unha delas varía claramente en función do contexto fonético, é dicir, de se o substantivo ó que acompañan comeza por consoante ou por vogal. Ante consoante, a variante apocopada é a opción maioritaria: temos 6115 casos de gran fronte a 3767 de grande (o que supón realmente só un 38 % dos casos). No entanto, ante vogal, a variante plena é lixeiramente maioritaria: recollemos 1123 casos de gran e 1650 de grande (59, 50 %). A distribución das variantes non é igual en todas as épocas nin en todos os autores de cada período. Como tivemos ocasión de comprobar nos grá ﬁ cos, o uso de grande tende a aumentar en determinados períodos, sobre todo durante a época Nós e a partir dos anos 50 do século pasado. Estes dous períodos teñen en común o afán por enxalzar as peculiaridades do galego fronte ó español e isto leva consigo o emprego de arcaísmos e de palabras populares (reutilizadas moitas veces en contextos cultos) (B. Fernández Salgado / H. Monteagudo 1995).
En calquera caso, non hai unha distribución claramente complementaria en función do contexto fonético e preguntámonos se hai outros criterios que poidan determinar a utilización dunha ou doutra variante. É difícil establecer un posible criterio semántico. O adxectivo grande en posición anteposta, tanto na súa variante apocopada coma na súa variante plena, tende a valorar subxectivamente o substantivo seguinte e a acompañar substantivos abstractos. Nas escasas excepcións tamén concorren tanto a variante plena coma a apocopada.
Tampouco se pode establecer unha distribución particular en función do tipo de texto. Os autores tenden a manter unha tendencia independentemente do xénero escollido e esta tendencia non sempre é coincidente coa que se reflicte nos textos dos seus contemporáneos. A existencia de tendencias diverxentes dentro de cada período parece apuntar a que a escolla responde ó criterio particular do autor. Esta escolla podería responder a moitos factores, sen que ningún destes sexa decisivo. Por unha banda, parece funcionar certo condicionamento fonético. Pero tamén o carácter arcaizante da variante plena grande ou o feito de que esta variante non exista no español en posición anteposta pode explicar a súa utilización en determinadas épocas ou en determinadas obras.