Summary: A influencia recíproca dos sistemas literarios infantil e xuvenil e da literatura para adultos é unha constante dende as primeiras obras ‘gañadas’ que iniciaron o proceso de constitución da Literatura Infantil e Xuvenil. O presente artigo dá conta da evolución desa relación a través da análise da construción fantástica da novela para público adulto Every Heart A Doorway [traducida ao español como Cada corazón, un umbral ], escrita por Seanan McGuire e publicada orixinalmente no 2016, gañadora dos Premios Hugo, Locus e Nébula 2017, algúns dos galardóns máis importantes da literatura fantástica. O foco de atención situarase en como se crea unha narrativa fantástica complicada de tipificar que se constrúe a través da intertextualidade coa fórmula fantástica máis utilizada no sistema literario Infantil e Xuvenil, na cal a crianza protagonista viaxa dende o mundo primario (realista) ao mundo secundario (fantástico), do cal regresa tras dunha experiencia enriquecedora e complicada que lle fai ollar o mundo con outros ollos.

intertextual de Cada corazón, un umbral
Rocío GPedreira
[Recibido, 31 marzo 2019; aceptado, 10 xuño 2019]
http://dx.doi.org/10.15304/bgl.54.5942
 intertextualidade; literatura fantástica; Literatura Infantil e Xuvenil; Seanan McGuire; Wayward Children.
As dúas novelas protagonizadas pola pequena Alicia viaxando até o mundo das Marabillas asentan a creación do mundo fantástico nos soños e na capacidade imaxinativa da nena que, paralelamente, fan referencia ao talento do seu autor, Lewis Carroll. Teresa Colomer (2010: 123) destaca a relevancia crucial desta obra dentro do sistema infantil e xuvenil por supoñer “el origen real de la entronización del modelo literario fantástico para niños y la constitución decisiva de una literatura infantil y juvenil con voz propia”. En efecto, os investigadores Michael Levy e Farah Mendlesohn, no monográfico dedicado á literatura infantil fantástica titulado Children’s Fantasy Literature. An Introduction (2016), explican que a fantasía literaria como modalidade dentro da Literatura Infantil e Xuvenil (a partir de agora LIX) destácase por ter una dimensión propia e autónoma en relación á literatura de adultos, que se fixo máis clara a finais do século XX debido ao inesperado éxito de sagas como Harry Potter de J. K. Rowling, ou His Dark Materials de Philip Pullman. Porén, non estamos a falar de modalidades que se diferencian, especificamente, pola construción da trama, as técnicas de inclusión do fantástico ou a forma e presenza do elemento imposíbel, podendo tratarse de construcións análogas. A diferenza coa LIX fantástica reside na intencionalidade do autor de crear uns personaxes con intereses e motivacións próximas ao lectorado implícito e situacións que lles resulten atractivas e suxestivas, permitindo a conexión efectiva (e afectiva) entre ambos suxeitos. Gates, Steffel e Molson (2003: 9) afirman que se trata dun requisito fundamental nas obras fantásticas para este público, because the fantasy is first of all a children’s book, it must already have a child protagonist, and adult character, or a humanlike protagonist -a talking animal, a toy come alive, some imaginary creaturewith which a child can readily identify.
Unha das fórmulas máis repetidas na construción de narrativas fantásticas na LIX é a que asenta no desprazamento da crianza protagonista dende o mundo primario (real) até o secundario (fantástico), que tende a realizarse a través de portais. Así o fixeron tamén os irmáns Pevensey cara a Narnia na heptaloxía escrita por C. S. Lewis ou Wendy e os seus irmáns voando ao País de Nunca Xamais na obra de James M. Barrie. Son moitos outros os títulos que se poderían mencionar, pero a escolla destes concretos non é froito do azar. En todas estas novelas a viaxe ao mundo secundario repítese en máis dunha ocasión, até transformar o mundo fantástico nun mundo posíbel, que lexitima a súa existencia nunha dimensión paralela. Pero o seu acceso ten unha limitación moi concreta: só apto para non adultos.
Neste momento do desenvolvemento do estudo, a hipótese de partida sería: como afectaría esa imposibilidade dos protagonistas de volver aos mundos secundarios se foran persoas reais e non personaxes de ficción? Máis aínda se se ten en conta que é precisamente neses mundos onde atopan o seu lugar e desenvolven o sentimento de pertenza. Arredor desta premisa constrúe a súa ficción fantástica a escritora estadounidense Seanan McGuire (California, 1978), autora de Every Heart A Doorway 1, primeira parte da serie de novelas coñecida como Wayward Children, gañadora dos Premios Hugo, Locus e Nébula 2017. A novela foi publicada orixinalmente no 2016, a segunda da serie un ano máis tarde, a terceira no 2018 e a cuarta a comezos deste ano. Trátanse todas elas de historias independentes centradas en momentos da vida de varios personaxes que son introducidos na primeira entrega e relacionados, todos eles, coa “Residencia para niños descarriados de Eleanor West”.
A obra sobre a que xira este artigo está protagonizada por Nancy, unha moza de dezasete anos que desaparecera varios meses do seu fogar, cuxo carácter e forma de ser cambia radicalmente cando regresa, tratándose agora dunha rapaza apagada, reservada e moi estática, cuxo gusto estético e estilo de vestir está protagonizado pola cor negra e as prendas pouco chamativas. Cando volve ao seu fogar, Nancy explícalle aos pais que cruzou un portal que a levou ao Inframundo, aos Salóns dos Mortos, onde habitou durante anos co Señor dos Mortos, onde de verdade se sentira ela mesma por primeira vez na súa vida. Os pais de Nancy asumen que esta historia vén derivada do trauma causado polo secuestro e o que alí puido ver ou sufrir. Ante o fracaso ao intentar volver recuperar á nena que unha vez fora, deciden enviala á escola de Eleanor West e, na primeira reunión coa directora, explícaselles que alí intentan axudar a curar a adolescentes na mesma situación que a súa filla. O certo é que se trata dun discurso perfectamente pensado e teatralizado que Eleanor utiliza para convencer aos pais de que deixen con ela aos seus fillos, sen saber que a propia directora foi unha deses nenas que viaxou a un mundo fantástico e espera a posibilidade de volver mentres intenta axudar a outros coma ela e aprender máis sobre os portais e os mundos que están detrás.
Durante a estancia no centro comezan unha serie de asasinatos similares, nos cales os alumnos que aparecen mortos teñen extraída a parte do seu corpo que os caracteriza e fai especiais, que parece ser a motivación da aparición dos portais que lles dan entrada aos distintos mundos. A trama vai explorando a natureza de distintos personaxes, a súa vida antes e despois dos portais e o día a día na escola, que cambia radicalmente debido aos crimes que rematan por ser resoltos a nivel interno, posto que facelos públicos sería o fin da institución. Comézase por unha fantasía subliminal na cal a existencia do fantástico podería explicarse debido á capacidade de fabulación ou a unha resposta e concepción fantasiosa da realidade dos personaxes derivada dun evento traumático, que remata por cambiar as regras naturais da realidade para dar cabida á existencia efectiva do fantástico e de todos os mundos aos que se fai referencia.
O obxectivo da presente nota é analizar de que xeito se constrúe a trama da obra a través do diálogo intertextual cunha das máis recorrentes tipoloxías da LIX fantástica, facendo referencia tanto á deconstrución do modelo como punto de partida da trama como á referencia explícita no libro a obras reais e coñecidas da literatura fantástica que, a través dun xogo metaliterario, buscan darlle veracidade ao elemento fantástico. Por último, e aínda que dun xeito moito menos profundo, tamén se fai referencia á exploración de realidades e problemáticas contemporáneas, cuxa crítica social é posíbel grazas á presenza de mundos fantásticos, desbotando de xeito notorio os argumentos que seguen vendo esta modalidade como literatura “escapista”.
Cada corazón, un umbral : unha fantasía difícil de catalogar
A novela escrita por McGuire comeza no mundo primariorealista, que nunca se abandona en ningún momento da historia. A información e as referencias aos mundos fantásticos fanas os propios personaxes cando recordan e falan das súas viaxes e de como eran eses lugares. No inicio, acompañamos a Nancy na súa chegada á escola, despois de que seus pais se reuniran coa directora e aceptaran internala, desesperados por non ser capaces de recuperar a filla que tiñan antes de desaparecer. Dende ese primeiro momento, o lectorado atópase perdido ante dúas posturas opostas entre as que se debe debater: aceptar que os mundos realmente existen e tomar partido polos residentes da escola, ou decantarse pola opción dos familiares, que cren que toda a fabulación das viaxes a mundos é consecuencia dalgún evento traumático vivido durante o período que estiveron desaparecidos.
Esta liña argumental continúa até ben avanzada a obra, mantendo a ficción dentro do campo das liminal fantasies 2. Non obstante, esta percepción é só do lector, que pouco a pouco parece chamado a aproximarse á posición de Eleanor e dos demais alumnos debido a que a historia se focaliza neles, e os familiares pasan completamente a un segundo plano. Cando Nancy se converte en residente da escola empeza a entender que o seu caso non é único e que hai moitos máis coma ela, aínda que tamén diferentes, dependendo das personalidades de cada un e dos mundos a onde viaxaran. A dinámica de mundos, que será tratada no seguinte apartado do artigo, vaise explicando pouco a pouco a través da voz dos alumnos, de Eleanor e de Lundy, a terapeuta especializada en psicoloxía infantil, cuxo aspecto era dunha nena de oito anos. Ela tamén viaxara a un mundo cando era pequena, de onde sería expulsada ao cumprir dezaoito anos. Lundy pedíralle axuda ao boticario para impedilo e rematara por deixar o mundo despois de ir contra as normas e condenada a rexuvenecer unha semana cada mes de vida. Por esta razón, a muller adulta estaba atrapada nun corpo infantil que continuaba a minguar.
O feito de que Sumi non tivera familiares vivos facía máis fácil ocultar o asasinato para que os demais puideran seguir asistindo á escola normalmente, pero cando aparece morta Loriel cos ollos arrancados, Eleanor debe tomar unha decisión. Despois de advertirlles do perigo, ábrelles a porta da escola aos que queiran ir coas súas familias e poñerse a salvo, aínda que esa non é unha solución válida para a maioría deles, que non son comprendidos nin apoiados nos seus fogares. Tamén ofrece o seu portal aos que viaxaran a mundos similares ao seu para que se mantiveran a salvo, aínda que iso supoñía poñer en perigo a posibilidade de regresar. Por último, pídelle axuda a Jack para que borre todo rastro do corpo de Loriel. A rapaza, asistida por Kade, Nancy e Christopher, disponse a disolver o cadáver en ácido. Durante este labor, Jack analiza o corpo e confirma que a causa da morte son as implicacións da extirpación das partes extraídas, que fora realizada coa alumna aínda viva. Isto é o que lles permite empezar a construír a teoría de que os asasinatos buscaban coleccionar as partes que fan aos alumnos proclives a ter acceso a un portal.
Christopher protagoniza o momento no que o evento que rompe as leis da natureza se presenta de maneira explícita e a historia deixa de seguir a retórica das liminal fantasies para pasar a confirmar a existencia dos portais e, por tanto, desvelarse como unha portalquest fantasy. Cando xa só quedan os ósos do corpo de Loriel, Christopher toca a súa frauta e o cadáver comeza a danzar seguindo as indicacións do mozo. Antes de levalo a un lugar do exterior onde darlle sepultura, Jack aproveita para preguntarlle quen fora o asasino, mais o esqueleto responde sinalando ao baleiro ao lado da rapaza. Esta pista, unido ao asasinato da profesora Lundy, que aparece co cerebro extirpado, e da desaparición de Seraphina, unha alumna de beleza inigualábel, parecen ir confirmando a teoría na mente de Jack de que alguén intenta crear un corpo a partir das partes dos demais para forzar a apertura dun portal. A última agresión é á propia Jack, que remata malferida pero viva, e confirma a súa sospeita: a culpábel era Jill. Jack aproveita este momento para descubrir a verdade, que ela decidira abandonar o mundo ao que viaxaran para salvar a vida de súa irmá, que era perseguida polos aldeáns logo de matar a varios mozos do pobo para intentar conseguir o beneplácito do Amo e que a transformara en vampiro. Para evitar que rematara por asasinar tamén a Seraphina, Jack apuñala a súa irmá, para inmediatamente despois abrir o portal e cruzalo co corpo de Jill, onde a podería resucitar e, deste xeito, evitar que se convertera nun mostro. Só os vivos poden transformarse en vampiros.
O capítulo final da obra volve sorprender ao lector e dar un xiro inesperado. Despois de que as cousas se tranquilizan e Nancy parece atopar un lugar no mundo real que non lle é totalmente remiso, onde se proxecta de cara ao futuro concibindo a posibilidade de aprender a ser nalgunha medida feliz, o achado dunha carta deixada por Sumi antes de morrer co obxectivo de chegar á rapaza se rematara por renderse e volver con seus pais, provoca a aparición do portal. A carta en cuestión lanzaba unha mensaxe de empoderamento e autodeterminación que lle recordaba a Nancy que a única que pode decidir sobre o seu futuro é ela mesma:
No eres el arcoíris de nadie. No eres la princesa de nadie. No eres la puerta de nadie, salvo la tuya, y la única persona que puede decirte cómo termina tu historia eres tú (McGuire, 2018: 180).
En síntese, a obra de McGuire remataría por agruparse dentro do último grupo do que fala Mendlesohn, as fantasías irregulares, cuxas particularidades non fan posíbel a súa inclusión dentro de ningún dos demais tipos. A súa principal característica é a volubilidade dos aspectos que a converterían nunha tipoloxía fixa e a viaxe que fai por todas elas. Sería o que Mendlesohn denomina “metatextual fantasies”, onde os personaxes existen nun mundo imaxinario dentro do mundo real, pero levado ao extremo: Eleanor, Nancy e os demais residentes na escola pertencen ao mundo real, pero o sentimento de pertenza, entendido como a sensación de benestar creada por un contexto que complementa ao individuo e o fai sentir propio desa realidade e libre nas súas accións e pensamentos, só o conseguen nos mundos imaxinarios.
Por outra parte, tamén nos atopamos coas xemelgas Jack e Jill 3. No seu caso, ambas foron traídas ao mundo por seus pais na busca da aceptación social dos seus respectivos grupos de iguais. A nai quería unha nena bonita, educada e correcta da que presumir, e o pai un neno forte, decidido e emprendedor que remataría por seguir os seus pasos cun traballo lonxe do ambiente doméstico. Ningún dos dous vían o feito de ter descendencia como algo máis alá dun medio para conseguir un fin puramente egoísta e narcisista, e cando descobren que esperan dous bebés e non un comezan a soñar coa consecución das aspiracións de ambos dunha sentada. Por iso, cando nacen dúas nenas iguais, proxectan sobre elas a realidade que queren ver e non a verdadeira, e constrúen dúas personalidades opostas que non coinciden coa
esencia e a natureza das pequenas. Cando finalmente ambas viaxan a través do portal, séntense libres de deixar saír as súas personalidades e rematan por descubrir que seus pais as encerraran con expectativas e imposicións contrarias a elas mesmas. Unha crítica directa á sociedade patriarcal e ao machismo que desencadea a creación de arquetipos de xénero que coartan as liberdades das persoas, mulleres e homes.
Mais as mensaxes feministas que condenan as situacións sociais opresoras que non permiten ás nenas elixir e actuar con liberdade son tamén tratadas noutros momentos da obra. Nalgunha das ocasións son reflexións que xorden a partir da visión ou interpretación que fan da realidade os personaxes, como neste fragmento onde Nancy compara a dieta rica en ferro que segue Jill para ser máis apetecíbel para o seu Amo vampiro coa das rapazas da súa idade que coñecera:
Toda su vida había conocido chicas que estaban a dieta. Aunque en muy pocas ocasiones, si acaso en alguno, con el objetivo de tener la sangre rica en hierro. La mayoría andaba tras una cintura más fina, un cutis más radiante o un novio más rico, estimuladas por un aborrecimiento hacia sí mismas profundamente arraigado, fabricado para ellas antes de que tuviesen edad suficiente para darse cuenta de en qué tipo de arenas movedizas se estaban hundiendo (McGuire, 2018: 51).
Ademais, McGuire decide que as nenas sexan as máis proclives a desaparecer e cruzar a través dun portal e xustifica esta elección no papel secundario que tradicionalmente viñeron interpretando, derivado da exclusión das mulleres do ámbito público, forzándoas a desempeñar roles secundarios e menos visíbeis. Na novela, a terapeuta Lundy responde á pregunta de Nancy sobre por que son máis rapazas na escola facendo referencia ao machismo como unha actitude aprendida e non innata no ser humano:
– Porque eso que se dice de que “los niños son más revoltosos que las niñas” es una de esas profecías que acarrean su cumplimiento –respondió Lundy–. En general, los niños son demasiado bulliciosos para que se los pase por alto o se pierdan con facilidad; cuando desaparecen de casa, los padres organizan batidas de rescate para que los busquen en los pantanos y los alejen de los estanques. No es algo innato, sino aprendido, pero que los protege de las puertas, los mantiene en la seguridad del hogar. Llámelo ironía si quiere, pero pasamos tanto tiempo esperando que nuestros niños se desvíen del buen camino que nunca tienen oportunidad de hacerlo. En el silencio de los hombres se repara. Con el silencio de las mujeres se cuenta (McGuire, 2018: 6162).
O dobre xogo intertextual
A partir dos estudos de Mikhaïl Bakhtine, Julia Kristeva acuñou no 1969 o termo intertextualidade para facer referencia á necesaria relación dun texto novo cos demais xa existentes, afastándose da concepción dominante nos estudos literarios e culturais das correntes formalestruturalista, filolóxica e historiográfica. Segundo a autora, “any text is constructed as a mosaic of quotations; any text is the absorption and transformation of another. The notion of intertextuality replaces that of intersubjectivity, and poetic language is read as at least double” (Kristeva, 1986: 37). Isto supón que todo autor, durante a creación da súa obra, mantén un diálogo explícito e/ou implícito cos textos anteriores. Aínda que houbo outros importantes autores que continuaron a falar do tema 4, a madurez filosófica do termo chega nos anos oitenta de man de Gérard Genette. Na súa obra Palimpsestes. La Littérature au second degré (1982), o autor agrupa dunha maneira global a interrelación de diversos textos baixo o termo “transtextualidade”, e define cinco tipos de relacións transtextuais: a intertextualidade, cando existe presenza textual efectiva dun texto noutro, ben como alusión, plaxio ou cita; a paratextualidade, que sería a relación dun texto cos paratextos que o rodean; a metatextualidade, a relación crítica que establece un texto con outro do que fala sen ter por que citalo ou nomealo; hipertextualidade, que sería a inclusión dun texto A –hipotexto– nun texto posterior B –hipertexto–, como acontece no caso da parodia, da reescritura ou da tradución; e, por último, arquitextualidade, unha relación completamente muda que, ao máximo, articula unha mención paratextual de simple pertenza taxonómica.
Na entrada correspondente ao termo intertextualidade do Dicionario de termos literarios dirixido polo Equipo Glifo (sen data), explícase que existe un concepto máis operativo de intertextualidade que busca identificar, clasificar e interpretar a vinculación máis ou menos directa dun texto con outros aos que alude de xeito explícito ou implícito. Deste xeito, fálase de dous puntos de vista diferentes:
o primeiro punto de vista é transcendental (intertextualidade como condición de posibilidade de textos) e considera a obra literaria desde unha perspectiva esencialmente teórica, o segundo é empírico (intertextualidade como vinculación empírica entre uns textos e outros) e se relaciona coa crítica literaria, no sentido de que supón a análise concreta dunha obra determinada.
A análise proposta neste artigo atópase na segunda liña mencionada. McGuire pon en práctica diversos mecanismos intertextuais para elaborar unha reconstrución da fórmula narrativa do fantástico máis utilizada na LIX que corresponde ao grupo das portalquest fantasies, é dicir, aqueles relatos nos que a crianza protagonista viaxa a través dun portal dende o mundo primariorealista ao mundo secundariofantástico. Nesta ocasión non se trata dun hipotexto concreto posto que non se fai referencia a unha única obra, senón á forma de construír unha tipoloxía de narrativa fantástica. Este xogo intertextual constrúese en base a dous núcleos: a intertextualidade co modelo das portalquest fantasy que permite lexitimar a realidade dos portais e dos mundos fantásticos dentro da realidade da ficción, e a construción dun complicado sistema de mundos cunha complexa estrutura teórica estudada e traballada dentro da escola.
No primeiro caso, podemos atoparnos referencias explícitas a obras concretas do modelo, que axudan a lexitimar a veracidade do fantástico atribuíndolles unha existencia no campo do real dentro da ficción, ou reforzando a súa natureza literaria. En primeiro lugar, cando Nancy comeza a coñecer máis datos “reais” sobre a viaxe a través de portais da man dos seus compañeiros e profesoras fai referencia a Alice in Wonderland (1865) de Lewis Carroll, sen deixar claro se a realidade da ficción lle dá veracidade á historia de Alicia alén do literario:
– Bueno, de pequeña leí Alicia en el País de las Maravillas, pero jamás pensé demasiado en cómo habría sido para Alicia regresar a su mundo de partida. Me imaginé que se habría limitado a encogerse de hombros y seguir adelante. Pero yo no puedo hacer eso. Cada vez que cierro los ojos, me encuentro de vuelta en mi verdadera cama, en mi verdadera habitación, y el sueño es todo esto (McGuire, 2018: 5253).
Outra das referencias explícitas que se realiza é a heptaloxía sobre The Chronicles of Narnia (19501956) de C. S. Lewis. Nunha conversación que manteñen os alumnos con Eleanor e Lundy, dous deles enfrontan as súas perspectivas con respecto á veracidade das viaxes dos irmáns Pevensey, posto que un deles as utiliza como referencia para aferrarse á esperanza de que o portal que o leva ao seu mundo remate por aparecer, e o outro retorna as obras á súa existencia puramente literaria, a “real” dentro e fóra da novela:
– ¿Y qué pasa con mundos como Narnia? –preguntó Christopher—. Esos niños atravesaron todo tipo de puertas distintas, y siempre acababan volviendo con el gran león parlante.
– Eso es porque Narnia era una alegoría cristiana que se hacía pasar por una serie de fantasía, gilipollas –le espetó uno de los otros chicos–. C. S. Lewis nunca atravesó puerta alguna. No sabía cómo funcionaban. Quería contar una historia y, como probablemente había oído hablar de niños como nosotros, se inventó todas esas paridas. Lo mismo que todos esos otros autores. Se inventaron paridas y se hicieron famosos. Nosotros contamos la verdad y nuestros padres nos meten en esta loquería con pretensiones (McGuire, 2018: 106).
De maneira menos explícita, o Peter and Wendy (1911) de James M. Barrie aparece de maneira reiterada na imposibilidade dos adultos de volver aos mundos fantásticos nas vivencias de Eleanor e Lundy. No primeiro caso, a historia da directora é distinta á meirande parte do alumnado, posto que ela sabe onde está o seu portal, pero non cumpre o requisito máis importante para volver, ser unha nena:
No hacía falta que dijese qué era lo que más deseaba, porque ellos compartían su anhelo, su deseo implacable y brutal: lo que más deseaba era una puerta, y lo que esperaba al otro lado. Sin embargo, a diferencia del resto, Eleanor sabía dónde estaba su puerta, pero por el momento estaba cerrada para ella, hasta que consiguiera encontrar el camino de vuelta a la infancia (McGuire, 2018: 106).
Esta é a mesma condición coa que se atoparon Wendy e seus irmáns, quen desbotaron a idea de volver por darlle prioridade ao valor de ter unha nai.
Eleanor cre que ten unha oportunidade e así llo explica a Kade, quen despois llo relata a Nancy: – Me dijo que estaba esperando a padecer demencia senil, igual que les había pasado a sus padres, porque cuando pierda la cabeza lo suficiente, volverá a ser capaz de tolerar el Sinsentido. Va a estar al frente de esta escuela hasta que olvide por qué no regresa a su mundo y, entonces, cuando sí regrese, podrá quedarse (McGuire, 2018: 74).
No caso de Lundy, ela ten aspecto de nena despois de intentar evitar medrar para poder quedarse no seu mundo. Igual que sucedeu no caso dos demais alumnos, o mundo fantástico é o que ve realmente a persoa que é cada un deles tras o seu físico, e a terapeuta perde toda oportunidade de volver porque, na realidade, ela xa é adulta.
Por último, tamén se fai referencia a personaxes propias da literatura oral e do folclore, como vampiros, mortos viventes, trasgos ou fadas, que van aparecendo nos relatos sobre os distintos tipos de mundos aos que viaxan os alumnos.
Logo de lexitimar a veracidade da existencia de mundos fantásticos accesíbeis a través de portais que para o lector só existen a nivel literario, a novela desenvolve unha complicada estrutura teórica para o entendemento do fenómeno que é transmitida por Eleanor e Lundy ao alumnado. Na novela utilízase o “mundo real” e os catro puntos cardinais, norte, sur, este e oeste, para crear unha rosa dos ventos aplicábel aos mundos portal cuxas direccións principais son Sensentido, Lóxica, Maldade e Virtude. Ademais, tamén existen subdireccións secundarias que poden ou non coincidir con un lugar. Jack explícalle a Nancy a relación das direccións principais neste fragmento bastante clarificador:
La mayoría de mundos o bien son altos en Sinsentido o bien lo son en Lógica, y sobre esa base se añade un cierto grado de Maldad o Virtud. Un sorprendente número de mundos Sinsentido son Virtuosos. Es como si fuesen capaces de mantener la atención el tiempo suficiente para maldades que vayan más allá de travesurillas sin importancia (McGuire, 2018: 52).
De maneira gráfica, os mundos portais responderían á seguinte figura:
A complexa multitude de conexións que establece a novela de McGuire con obras fantásticas anteriores demándalle ao lector unha bagaxe literaria 5 previa na cal predominen as obras literarias infantoxuvenís. Non obstante, Cada corazón, un umbral non está pensada para o público máis novo, non
(2004: 144) que o define como “el mecanismo que activa selectivamente saberes y estrategias para establecer asociaciones de carácter metaliterario e intertextual”.
é a infancia o seu lectorado implícito nin está dentro dunha colección desas características. A obra busca lectores que boten a vista atrás e recorden como recibían e procesaban esas narrativas en estadios evolutivos anteriores e preséntase como un reto ao alcance dos que non esquecen nin cuestionan a capacidade do fantástico de remover e de transcender.
Conclusión
A realización do presente artigo permitiu certificar varias hipóteses inicias arredor da relación contemporánea entre os sistemas literarios infantil e xuvenil e o da literatura de adultos a través da análise dunha obra fantástica tan diferente, creativa e suxestiva como a de McGuire.
En primeiro lugar, esta obra dá conta da existencia de relacións intertextuais de obras de adultos que beben directamente da LIX, aínda que sexa máis recorrente ao contrario, e que o fan explícito na construción do hipertexto. Ademais, tamén deixa patente que a diferenza entre a fantasía para os máis novos e a dirixida a adultos non reside na trama que se conte. Unha historia sobre uns nenos que buscan a maneira de volver cruzar os portais que os levan a mundos fantásticos que algunha vez tiveron visitado parece máis proclive a formar parte dunha colección dirixida aos máis novos. McGuire demostra que o que importa é o “como se conta”, por enriba do “que se conta”, e constrúe unha obra afastada dos intereses máis próximos á infancia posto que a intención da autora non é chegar a ese lectorado. O hipertexto final, dentro do sistema literario, mira de fronte ao sistema infantoxuvenil sen sentirse superior e establece un diálogo entre iguais.
Por outra parte, a existencia desta novela tamén segue a contrariar a afirmación de que a fantasía non pode comprometerse coa sociedade e as súas problemáticas e desenvolver historias con mensaxes e críticas que non deixen indiferente a ninguén. A suposta banalidade da fantasía non se pode sustentar nunha aproximación superficial a estas obras, que precisan de dous niveis de lectura: o propio da decodificación da mensaxe e o correspondente á decodificación da intencionalidade do elemento fantástico, sen que a xustificación da súa existencia sexa un aspecto ou criterio avaliábel no xuízo estético dunha obra.
A escolla de Cada corazón, un umbral para a realización do estudo vén motivada pola calidade da novela, que supuxo o seu recoñecemento tamén a nivel de premios, polo eloxio que fai da infancia sen ser o seu lectorado implícito e buscando a complicidade dos adultos, pola escolla dun modelo fantástico que segue falto de estudos e visibilidade, especialmente en España e, ademais, porque é unha obra escrita por unha muller. Isto pode parecer algo sen importancia, e co tempo así debe ser; pero, a día de hoxe, segue sendo necesario reivindicar a figura das mulleres que escriben obras de modalidades xenéricas como a fantasía, que durante moito tempo foi etiquetada como
“territorio de homes”. Rocío GPedreira CIECIE-Universidade do Minho/ ICEUniversidade de Santiago de Compostela Bibliografía Barthes, Roland. 1973. Le plaisir du texte. París: Editions Du Seuil. Camacho Guizado, Eduardo. 2003. “Acerca de los géneros de lo fantástico, lo maravilloso y la mitoficción”, en Literatura: teoría, historia, crítica, nº 5, pp. 6178. DOI http://dx.doi.org/10.15446/lthc. Colomer, Teresa. 2010. Introducción a la literatura infantil y juvenil actual. Madrid: Síntesis. Equipo Glifo. 1998. Dicionario de termos literarios. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia/Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.
http://www.cirp.gal/pls/bal2/f?p=106:2:4533450474228408427::NO:2:P2_TERMO:intertextualidade [Consulta 25/02/2019].


Summary: Esta investigación, motivada pola literatura previa, ten como obxectivo estudar o efecto do xénero do CEO na supervivencia das pequenas e medianas empresas (pemes) do sector agroalimentario español ao longo do tempo. A elección de España débese a que é un dos países con maior taxa de supervivencia das pemes. Con este fin, levouse a cabo unha análise empírica dos patróns das pemes do sector agroalimentario durante o período 20002015. Para iso, seguiuse o método de KaplanMeier para unha análise univariante da supervivencia, e unha regresión lineal para a análise multivariada. Os resultados mostran que as pemes do sector agroalimentario teñen máis probabilidades de sobrevivir se son dirixidas por mulleres. Neste sentido, esta investigación pon de manifesto a necesidade de promover e desenvolver políticas e programas que faciliten a presenza de mulleres neste tipo de postos de responsabilidade.

ARTIGO
O xénero do CEO como determinante da supervivencia da empresa: o caso das pemes agroalimentarias españolas

Xénero / CEO / Supervivencia / Pemes / Sector agroalimentario.
The gender of the CEO as a determinant of the survival of the company: The case of Spanish agrifood SMEs
1. Introdución
As pequenas e medianas empresas configúranse desde o punto de vista da súa taxonomía (por exemplo, tamaño ou estrutura de propiedade) en unidade produtiva clave dinamizadora da economía (Gieure e BuendíaMartínez, 2016). Malia as limitacións coas que este tipo de empresas contan fronte a competidores de maiores dimensións, as pemes contribúen de forma neta á creación de postos de traballo, ao incremento da innovación e da produtividade (Van Praag e Versloot, 2007) e, en definitiva, a
* Correspondencia autora: mercedes.luque@uco.es
LuqueVílchez, M., RodríguezGutiérrez, P., e GuerreroBaena, M. D. Revista Galega de Economía 2019, 28 (1), 112 2 impulsar o crecemento económicosocial dos territorios onde desenvolven a súa actividade (Acs, Braunerhjelm, Audretsch e Carlsson, 2009). Entre os problemas máis frecuentes que presentan estas organizacións atópase a relativamente alta taxa de fracaso, como sinalan diferentes fontes (e.g. Eurostat, 2015). En concreto, en España a taxa de supervivencia das pemes, despois de cinco anos desde a súa posta en marcha, é do 53, 3%. Esa taxa é a máis alta da Unión Europea (Carnazza, 2011).
Ante a elevada taxa de fracaso entre as pemes, a literatura previa sinala a necesidade de levar a cabo unha maior cantidade de investigacións sobre os factores que inflúen na supervivencia daquelas (Gieure e BuendíaMartínez, 2016). Ata a data, os estudos sobre esta cuestión enfocáronse en dúas tipoloxías de variables que poderían explicar a supervivencia da peme ao longo do tempo: factores internos (da empresa) e factores externos (do contexto no que a empresa desenvolve a súa actividade) (ManjónAntolín e ArauzoCarod, 2008). En relación coas variables internas, a literatura existente sobre esta cuestión ofrece explicacións sobre as tendencias de supervivencia das empresas, e baséase principalmente para iso en factores como a idade e o tamaño destas. A xeneralidade dos estudos amosou esta relación desde que Stinchcombe (2000) acuñase o termo liability of newness (desvantaxe da novidade) para describir a
predisposición das organizacións máis novas a ter unha taxa de fracaso máis elevada que as daquelas máis establecidas. Pártese do suposto de que as empresas de máis recente creación non teñen relacións moi definidas cos seus clientes, ademais de presentaren baixos niveis de lexitimidade e de capacidade de competición contra organizacións máis establecidas. En relación co tamaño, o termo liability of smallness (desvantaxe do tamaño) (Aldrich e Auster, 1986) explica que as empresas pequenas tenden máis a saír do mercado do que as de maior tamaño. En relación cos factores externos, variables como o sector ou o ciclo económico son os que recibiron unha maior atención (SimónMoya, Revuelto-
-Taboada e RibeiroSoriano, 2016).
Neste sentido, este traballo pretende proporcionar unha análise do papel do xénero da dirección. Con este fin, utilízase o método KaplanMeier para realizar unha análise univariante de supervivencia, e unha regresión lineal para unha análise multivariante. Lévase a cabo unha análise lonxitudinal de 15 anos de duración (20002015) sobre unha mostra representativa de pemes agroalimentarias creadas no período 20002004, coa intención de mellorar a nosa comprensión sobre a supervivencia da peme e os efectos nela dos factores anteriormente sinalados. A escolla desta temática faise xa que, a pesar da existencia de estudos que analizan o desempeño empresarial, as pemes, na maior parte dos casos, son excluídas para a súa análise, centrándose exclusivamente nas empresas cotizadas.
O resto do artigo está estruturado da seguinte maneira. A segunda sección pon en conxunto as relacións existentes entre o xénero do CEO e a supervivencia empresarial. A terceira sección describe o enfoque metodolóxico adoptado na investigación. A cuarta sección presenta os principais resultados da investigación empírica. Na quinta sección discútense os resultados obtidos e, finalmente, na sexta sección preséntase as principais conclusións do estudo, así como as súas limitacións e as posibles liñas de investigación futuras.
2. Marco conceptual
A industria agroalimentaria en España é un dos sectores industriais máis destacados: representa un 7, 2% do PIB e case un 21% de emprego total (Instituto Valenciano de Investigaciones Económicas [IVIE], 2015). Ademais, o 99% das empresas que pertencen a este sector son pemes. Con todo, malia a importancia do sector, hai unha carencia sobre a análise dos factores que inflúen nos patróns de supervivencia das empresas agroalimentarias.
A variable principal que se vai considerar neste estudo como factor determinante é o xénero do CEO da empresa. O debate sobre o papel das mulleres nas empresas recibiu unha grande atención nos últimos anos (Bardasi, Sabarwal e Terrell, 2011; Estrin e Mickiewicz, 2011; Minniti e Nardone, 2007).
Máis concretamente, publicáronse un número considerable de traballos nos que se analizou o desempeño económicofinanceiro nas pemes desde unha perspectiva de xénero (Bilimoria e Piderit, 2007; Brush, Carter, Gatewood, Greene e Hart, 2006; Klapper e Parker, 2011).
Neste sentido, non existe consenso sobre a relación entre o xénero do CEO e a supervivencia da empresa. Ata o momento, moitos dos estudos descubriron que as empresas xestionadas por mulleres tenden a obter peores resultados financeiros en relación cos seus homólogos masculinos. Klapper e Parker (2011) revisaron a bibliografía sobre xénero, supervivencia empresarial e modelos de crecemento e atoparon que os negocios dirixidos por mulleres obteñen peores resultados que os seus homólogos masculinos. Por exemplo, Bosma, Van Praag, Thurik e De Witt (2004), utilizando un conxunto de directivos de empresas holandesas, detectaron que os directivos masculinos rendían mellor no que respecta ao tempo de supervivencia e á xeración de beneficios. Fairlie e Robb (2009), na súa análise, descubriron que as empresas femininas teñen un 12, 9% máis de probabilidade de pechar que as masculinas. Este rendemento medio máis baixo deberíase a unha maior aversión ao risco por parte das mulleres na toma de decisións económicas (que, consecuentemente, lles reportan un menor desempeño) do que as decisións adoptadas polos seus homólogos masculinos (Watson e Robinson, 2003). Porén, non se pode establecer se as perspectivas en termos de supervivencia das pemes xestionadas por mulleres son peores que as daquelas xestionadas por homes.
Artz (2017) descubriu que, unha vez controladas as preferencias de risco, o capital inicial, a experiencia previa e as horas traballadas na empresa, os negocios femininos e masculinos son estatisticamente igual de exitosos. Robb e Watson (2012) confirman que non existen diferenzas de rendemento entre empresas lideradas por mulleres ou por homes, sempre que o dito rendemento sexa medido de maneira axeitada. Máis aínda, no contexto norteamericano, Kalnins e Williams (2014) descubriron que a taxa de supervivencia é máis alta en empresas xestionadas por mulleres na maior parte dos sectores industriais.
Polo tanto, e ante a falta de evidencias empíricas concluíntes, faise imprescindible cubrir ese baleiro na literatura estendendo o coñecemento actualmente dispoñible sobre este asunto mediante a seguinte pregunta de investigación: como afecta o xénero do CEO ao rendemento das pemes medido este en termos de tempo de supervivencia?
3. Metodoloxía
3.1. Mostra e recompilación de datos
Os datos foron recompilados a partir da información económica e financeira divulgada pola base de datos do Sistema de Análise de Balances Ibéricos (SABI). A selección do sector realizouse elixindo as empresas do grupo 10 (industria alimentaria) da Clasificación Nacional de Actividades Económicas (CNAE). As empresas resultantes filtráronse para seleccionar só as pemes, de acordo cos criterios do Regulamento (UE) Nº 651/2014 da Comisión Europea 1.
As pemes representan unha parte fundamental da industria agroalimentaria española (Táboa 1), chegando a representar o 99, 1% por volume de empresas. Destas empresas, seleccionáronse aquelas que se crearon no período 20002004. O motivo polo que se elixiu este período foi centrarse na análise dunha mostra de empresas establecidas nun contexto socioeconómico estable (a crise financeira internacional que comezou a mediados do ano 2007 afectou ao proceso de creación de empresas).
O período de estudo para a análise de supervivencia estendeuse a dez anos. A mostra final comprende 2.825 empresas observadas durante o período 20002015. A fiabilidade desta mostra confírmase a través dunha análise estatística (erro=2, 47%; nivel de confianza estatística=95%).
3.2. Variables
 Variable dependente
A variable dependente é a supervivencia das empresas, e vén representada polo número de anos que unha empresa está activa. Cada período de supervivencia considérase como un intervalo entre o punto de partida (momento en que unha empresa comeza un negocio en calquera momento do período 20002004) e o punto final (momento que pode estar asociado a un fracaso corporativo ou á continuidade da empresa ata finais de 2015, derradeiro ano que se ten en conta no noso estudo).
 Variable independente
A variable independente que pode afectar á supervivencia da peme agroalimentaria é o xénero da dirección. Tendo en conta a información dispoñible no SABI, esta variable modelizouse como unha variable dicotómica: o xénero da dirección toma o valor 1 se unha peme está xestionada (cargo de chief executive officer ou directora xeral) por unha muller, ou 0 para o caso contrario.
 Variables de control
Para darlle maior solidez á análise, inclúense catro variables de control: idade da empresa, tamaño da empresa, marxe de beneficio e ratio de débeda. A continuación, detállase a relación de cada unha destas variables coa supervivencia da empresa, e a forma en que esas variables se incorporan á análise estatística. A Táboa 2 reflicte como se calcularon as variables e como foron incorporadas ao modelo. − Idade da empresa. Investigacións previas revelan que as empresas novas afrontan maiores riscos de mortalidade que as máis antigas, unha situación que ten que ver coa liability of newness. As empresas novas son vulnerables ao fracaso porque aínda teñen que desenvolver relacións comerciais para a súa supervivencia (Stinchcombe, 2000). − Tamaño da empresa. A literatura sinala que canto maior é o tamaño da empresa, maior é a súa probabilidade de éxito. Isto está relacionado coa fundamentación da liability of smallness, termo que afirma que as empresas máis pequenas teñen máis probabilidade de saír do mercado que as máis grandes. − Marxe de beneficio. A marxe de beneficio está relacionada positivamente coa taxa de supervivencia. Unha alta marxe de beneficio implicaría que o nivel de competencia no mercado en que opera a compañía é baixo, o que explicaría a alta taxa de supervivencia desas compañías. − Ratio de débeda. Polo que respecta á ratio de débeda, a literatura sinala a existencia dunha relación negativa entre altas ratios de débeda e a supervivencia das empresas.
3.3. Métodos
Para analizar se o xénero do CEO era relevante para a probabilidade de supervivencia das pemes agroalimentarias, o foco de estudo foi a variable de duración T. Especificamente, T indica o tempo (medido en anos) en que as pemes da mostra sobreviviron ata 2015. Neste sentido, a función de distribución acumulativa F da duración do tempo T formúlase da seguinte forma:
Esta función indica a probabilidade de que a duración do tempo T sexa menor ou igual a t. Segundo isto, a función de supervivencia defínese como segue:
representando S (t) a probabilidade de que unha empresa sobreviva t anos despois do ano 2000.
Neste estudo, a pregunta de investigación foi explorada da seguinte forma. A primeira fase da análise enfocouse en medir as semellanzas/diferenzas nas taxas de supervivencia das empresas baixo estudo polo xénero dos seus CEO. Isto foi posible mediante a estimación da función de supervivencia utilizando o método da táboa de vida (Kalbfleisch e Prentice, 2011). A continuación, estimáronse as funcións de supervivencia para as distintas categorías de empresas con base nas variables independentes. Na segunda fase da análise realizáronse probas para examinar a igualdade de distribución de supervivencia a través das diferentes categorías de empresas. Utilizouse o modelo LogRank para as variables discretas e o modelo de regresión de Cox para as variables continuas. O modelo de tempo acelerado para o efecto das variables explicativas estimouse cun tempo de supervivencia distribuído como un logaritmo, determinado por:
onde T é o tempo de supervivencia, X é a matriz das variables explicativas (véxase a Táboa 1), β é o coeficiente vectorial por estimar e ε é o coeficiente dos residuos (asumiuse que se axustan a unha distribución normal).
En terceiro lugar, estimouse un modelo de duración onde o tempo de supervivencia é o resultado dunha función das variables de control previamente comentadas.
4. Resultados
A continuación, detállanse os resultados da análise empírica en tres categorías: 1) análise descritiva das variables, 2) análise univariante, e 3) análise multivariante.
4.1. Análise descritiva das variables
Na Táboa 3 preséntanse os estatísticos descritivos das variables continuas e dicotómicas. A porcentaxe de empresas xestionadas por mulleres é de case un 16%. Porén, unha análise máis polo miúdo permítenos descubrir que a esperanza de vida das empresas dirixidas por mulleres é significativamente maior, cun nivel de confianza do 99% (Táboa 4). Deste modo, mentres que as empresas con CEO home teñen unha esperanza de vida de 7, 5 anos, as empresas cunha muller á fronte alongan este período xusto un ano máis, ata os 9, 01 anos.
4.2. Análise univariante
Para probar as diferenzas na supervivencia das empresas agroalimentarias baixo unha perspectiva do xénero do CEO, comparáronse primeiro as taxas de supervivencia dos grupos de empresas xestionadas por homes con respecto ás xestionadas por mulleres.
A Táboa 6 mostra as estimacións da táboa de vida para as taxas de supervivencia dos diferentes
En canto á variable xénero da dirección, a taxa de supervivencia foi considerablemente máis alta para as empresas xestionadas por mulleres que para aquelas xestionadas por homes. A taxa de supervivencia das pemes agroalimentarias con mulleres como CEO foi un 69, 5%, fronte a un 41% de empresas xestionadas por homes.
onde 𝑆̂(𝑡) calcula a probabilidade de supervivencia dun elemento tras un tempo t, entendendo t como a duración do estudo nun punto i ; d i é o número de baixas ata o punto i (empresas da mostra que non sobreviviron e que se viron obrigadas a interromper ou abandonar a actividade); e n i é o número de individuos en risco antes de t i (total de empresas da mostra - empresas da mostra que non sobreviviron).
A Figura 1 mostra a traxectoria da supervivencia para o caso das empresas con CEO muller e con CEO home.
Adicionalmente, realizáronse dúas análises univariantes distintas para determinar se as diferenzas observadas entre as gráficas eran suficientemente relevantes estatisticamente: LogRank e o test de regresión de Cox (véxase a Táboa 6). O LogRank utilízase no caso da covariante dicotómica (xéne.ro da persoa CEO), mentres que se aplica o test de regresión de Cox semiparamétrico para medir o efecto das variables continuas (idade, tamaño, marxe de beneficio e ratio de débeda) na taxa de supervivencia. A Táboa 6 tamén revela a conveniencia de incluír o tamaño da empresa e a marxe de beneficio no modelo final, mentres que os tests para a idade da empresa e a ratio de débeda non son relevantes. Unha análise previa establece o nivel de relevancia en variables covariantes e de control; neste sentido, a idade e a ratio de débeda mostran unha conexión feble coas taxas de supervivencia.
4.3. Análise multivariante
Nesta sección realízase unha análise multivariante para investigar os condicionantes de supervivencia da empresa. Para iso, aplícase o modelo de regresión Cox de riscos proporcionais, que é un modelo de supervivencia semiparamétrico. Logo de incluír as variables seleccionadas comentadas previamente, o modelo podería expresarse da seguinte forma:
Posteriormente, estimáronse algunhas especificacións do modelo. A Táboa 7 presenta os resultados da estimación para os modelos econométricos. A columna 1 mostra que os efectos de ser muller CEO covarían por separado en diferentes modelos de regresión.
Os coeficientes para as variables de covariación e control foron bastante sólidos nas diferentes especificacións, agás para a idade e a ratio de débeda. De acordo coas covariantes clave examinadas neste estudo, os resultados sinalan que a variable muller CEO se relaciona positivamente coa supervivencia ao longo dos anos. Segundo as variables de control, o tamaño da empresa e a ratio de débeda non son significativos, mentres que no caso da idade da empresa e da marxe de beneficio os coeficientes son negativos.
5. Discusión dos resultados
Os resultados da análise non apoian as investigacións previas que mostraban unha probabilidade máis baixa de supervivencia das empresas xestionadas por mulleres e, polo tanto, os resultados dos modelos non nos permiten confirmar que “ as pemes xestionadas por mulleres obteñen menor rendemento que as pemes xestionadas por homes en termos de supervivencia na industria agroalimentaria ”. Unha explicación posible podería ser que as mulleres, ao ser máis adversas ao risco que os homes, están máis preocupadas polo risco tan elevado que implicaría crecer rápido. As empresas xestionadas por mulleres tenden a adoptar estratexias de negocio centradas no crecemento lento e en conseguir unha supervivencia duradeira, en lugar de estratexias de alta rendibilidade no curto e no medio prazo que implican un alto risco.
Outra explicación posible para o resultado de que as pemes agroalimentarias xestionadas por mulleres sobreviven máis tempo que as súas homólogas masculinas relaciónase co estilo de liderado das mulleres. Polo xeral, as mulleres líderes demostran un estilo de liderado máis valorado e efectivo que o dos seus homólogos masculinos. As calidades femininas de cooperación, asesoramento e colaboración son características inherentes nun tipo de liderado denominado transformacional. Os líderes transformacionais tentan ‘transformar’ os seus seguidores facéndolles ver a súa importancia no negocio, animándoos a desenvolver o seu potencial, orientándoos cara á misión e aos obxectivos da organización, e inspirándoos a lograr necesidades de alto nivel.
As investigacións anteriores estableceron que a iniciativa empresarial feminina se caracteriza significativamente pola creación de redes, prestándolles especial atención aos aspectos relacionais. En efecto, moitos estudos mostran que as mulleres directivas de pemes non se centran tanto no beneficio en primeiro lugar, senón no éxito no longo prazo da organización, para o que consideran absolutamente necesario crear relacións positivas de longa duración con todos os stakeholders da empresa.
6. Conclusións, limitacións e futura investigación
Este estudo demostrou que existe unha maior probabilidade de supervivencia das pemes agroalimentarias dirixidas por mulleres, que se explica pola maior aversión ao risco das xerentes mulleres e pola súa tendencia a adoptar estratexias comerciais enfocadas en crecer lentamente e en sobrevivir por máis tempo, en lugar de implementar unha estratexia no curto prazo enfocada á maximización da rendibilidade e de maior exposición ao risco. Desta forma, os achados actuais súmanse a un crecente corpo de literatura sobre a supervivencia empresarial, á vez que se inclúen na análise certas variables, como o xénero, que non constituíron o foco de estudo ata a data.
Este estudo fai un chamamento para o desenvolvemento de novas investigacións nesta área co fin de superar algunhas limitacións potenciais do presente traballo. Unha destas limitacións é que o tamaño da mostra das empresas que foron xestionadas por mulleres non é moi elevado. Neste sentido, as investigacións futuras poden explorar a cuestión tratada neste traballo baseadas nun tamaño de mostra maior, tratando de extrapolar os nosos resultados a outros países.
Unha segunda limitación deste traballo é que se trata dunha investigación de tipo transversal, e talvez ampliar o presente estudo por medio dunha investigación de tipo lonxitudinal podería axudar a mellorar a solidez dos resultados. Especificamente, en termos de futuras propostas de investigación, suxerimos a agrupación por razóns de cesamento de operacións; a non supervivencia pódese deber a un fracaso empresarial, o que pode ser indicio de deterioración na contorna empresarial, pero tamén se poderían tomar en consideración as escisións ou as fusións. As novas perspectivas de investigación poderían adoptar un enfoque máis relativista das taxas de supervivencia, o que podería proporcionar unha comprensión máis fonda das circunstancias das empresas en termos cualitativos, despois de demostrar a súa supervivencia no tempo (por exemplo, factores intanxibles relacionados coas variables de capital intelectual).
Bibliografía
Acs, Z. J., Braunerhjelm, P., Audretsch, D. B., e Carlsson, B. (2009). The knowledge spillover theory of entrepre-


Summary: Os últimos 10 anos supuxeron un absoluto cambio de paradigma no sector de aloxamentos turísticos a nivel mundial. Fronte aos aloxamentos convencionais xorden desde a economía colaborativa novas formas de aloxamento coñecidas como alugueiros turísticos. O obxectivo deste artigo é analizar este novo fenómeno, a súa orixe, as causas do seu crecemento e as consecuencias derivadas del, tales como a xentrificación e a masificación turística, achegando finalmente algunhas posibles solucións a estas.

Revista Galega de Economía 2019, 28 (1), 5772 ISSNe 22555951 http://dx.doi.org/10.15304/rge.28.1.6163 57
ARTIGO
OPEN ACCESS
Aloxamentos turísticos convencionais fronte á expansión dos alugueiros turísticos. Orixe, causas e consecuencias
 Aloxamentos turísticos / Alugueiros turísticos / Economía colaborativa / Xentrificación / Masificación turística.
Conventional tourist accommodations versus the expansion of vacational rentals.
Origins, causes and consequences
Abstract In the past 10 years, there has been an absolute paradigm shift in the tourist accommodation sector worldwide. Apart from conventional accommodation, new forms of accommodation known as vacation rentals have appeared in the context of col1. Introdución
Os últimos 10 anos supuxeron un absoluto cambio de paradigma no sector de aloxamentos turísticos a nivel mundial. Fronte aos aloxamentos convencionais, tales como hoteis, Bed & Breakfast (B&B, en adiante), moteis, cámpings, aloxamentos rurais, albergues (hostels), aparthoteis e apartamentos turísticos (AT, en adiante), xorden desde a economía colaborativa 1 novas formas de aloxamento como as vivendas con fins turísticos (VFT, en adiante) e, aínda que pola súa forma de explotación comercial os AT son máis similares aos aloxamentos convencionais, a miúdo son considerados dentro dos alugueiros turísticos polo seu gran parecido coas VFT e porque moitas lexislacións a nivel mundial nin sequera fan distincións entre eles.
* Correspondencia autor: d42sosam@uco.es 1 Modelos de negocio nos que mediante plataformas se crea un mercado aberto para o uso temporal de bens e servizos, ofrecidos na súa maioría por particulares (Comisión Europea, 2016).
Estas novas formas de aloxamento caracterízanse principalmente por ser un reaproveitamento de vivendas inutilizadas, non en forma de alugamento convencional para uso residencial, senón esporádico e con fins turísticos. O xurdimento da internet na era das comunicacións propiciou unha posta en común masiva entre oferta de aloxamento turístico e demanda a nivel mundial sen precedentes na historia, supoñendo consecuentemente unha expansión do sector nunca vista ata entón. O obxectivo deste artigo é, polo tanto, realizar unha visión xeral dos distintos tipos de aloxamentos turísticos, desde os máis tradicionais ata os máis modernos para, posteriormente, centrarse no estudo deste novo fenómeno, os motivos da súa orixe, as causas da súa expansión e as consecuencias tanto positivas como negativas que deste se derivan.
Para isto, en primeiro lugar, ofrecerase unha breve revisión histórica e unha recensión do estado actual dos aloxamentos turísticos convencionais, para logo contrastalos cos alugueiros turísticos, remarcando as súas diferenzas. A seguir, analizarase este novo fenómeno, a súa orixe, un estudo estatístico da súa expansión, as causas do seu éxito e, finalmente, as consecuencias derivadas del, así como algunhas reflexións e conclusións sobre o investigado, ofrecendo posibles solucións aos problemas detectados.
A Táboa 1 enumera os diferentes tipos de aloxamentos turísticos que se analizarán a continuación, clasificándoos conforme a diferentes criterios. En liñas xerais, as diferenzas máis palpables existen entre as VFT fronte aos aloxamentos turísticos convencionais, especialmente as referidas a unha explotación comercial exclusiva (xa que as VFT poden volver transformarse en vivendas en tempada baixa), o seu xurdimento por mor da economía colaborativa e os problemas para a súa delimitación legal (que serán posteriormente analizados).
2. Oferta convencional de aloxamentos turísticos
2.1. Hoteis
O sector hostaleiro, segundo Mestres (1999), pode ser definido como o que comprende aqueles establecementos dedicados profesional e habitualmente a prestar un servizo de aloxamento, mediante prezo, con ou sen servizos de carácter complementario.
O hotel é o máis antigo e xenérico de todos os establecementos, e aínda que existen evidencias de servizos de aloxamento desde tempos bíblicos (LevyBonvin, 2003), pasando polas pousadas e cantinas medievais (Hollifield, 2009), que dan orixe ao termo francés hôtel (usando a raíz de palabras como hospital ou hospitalidade), non é ata a chegada da revolución industrial cando se comezan a construír hoteis tal e como son coñecidos hoxe en día, proliferando na Europa Continental, Inglaterra e América, segundo LevyBonvin (2003).
Na actualidade, autores como Zervas, Proserpio e Byers (2017) destacan nos seus estudos a ameaza que supón para o sector hostaleiro o fenómeno da economía colaborativa e de portais como Airbnb 2, estimando reducións de entre o 8% e o 10% dos beneficios hostaleiros de gama media e alta nos últimos 10 anos para a cidade de Austin (Texas). É destacable tamén o traballo de Alabdullatif e Akram (2018) acerca da influencia que o “boca a boca electrónico” (electronic word of mouth, eWoM polas súas siglas en inglés), en forma de comentarios positivos e negativos plasmados online, ten nos potenciais consumidores á hora de reservar cuartos de hotel.
2.2. Bed & Breakfast (B&B)
A orixe da idea dos B&B pódese situar no Reino Unido a mediados do século XX, con motivo de lles dar unha solución económica ás antigas casas señoriais de varios cuartos, ofrecendo cama e, posteriormente, o almorzo na mesma cociña da casa (de aí a expresión B&B: “cama e almorzo” en inglés). A miúdo o baño era compartido e, na maioría das ocasións, os donos do inmoble vivían nel.
Segundo a Professional Association of Innkeepers International [PAII] (2018), o clásico B&B inglés adoita constar de entre 4 e 11 cuartos (uns 6 de media) e actualmente contan nun 94% dos casos con baño propio e con outros recursos como internet e televisión. Segundo estudos desta Asociación, o 72% dos propietarios son parella e o 79% viven no local, converténdose nun auténtico estilo de vida no que é difícil discernir o tempo libre do de traballo. Shen, Miao, Lehto e Zhao (2018) poñen de relevo este paradoxo nun recente traballo que estuda os hábitos de traballo de 327 propietarios de B&B nos Estados Unidos, incidindo en que teñen períodos sen respiro durante curtos intervalos de tempo e períodos longos de inactividade nos que resulta beneficioso estar dedicados a un hobby para evadirse do traballo.
O fenómeno deste tipo de aloxamento tamén se foi estendendo ao redor do mundo. Así, en China, expatriados occidentais remodelaron casas tradicionais en zonas rurais e, aínda que a maioría dos seus clientes son turistas internacionais, están a popularizarse tamén entre a sociedade chinesa, segundo os estudos de Ives (2013), posteriormente complementados cos de Huang e Perng (2018) que revelan adicionalmente a importancia que ten no usuario de B&B de tipo rural o coidado do medio ambiente na costa leste taiwanesa.
En Sudáfrica, tal e como pon de manifesto Hikido (2017), o fenómeno B&B adquire un carácter interracial, xa que multitude de mulleres de raza negra que administran o aloxamento estreitan lazos con europeos ou con sudafricanos brancos que adoitan achegar o capital para poñer en marcha o establecemento. En México, o estudo de Serrano, Mendoza, PalmasCastrejón e ZarzaDelgado (2017) pon de relevo o empoderamento e a saída da pobreza que para moitas mulleres supón traballar en B&B de tipo familiar ou noutras clases de aloxamentos. Ultimamente, este fenómeno tamén se foi diversificando e especializando, ofrecendo B&B especiais para turistas con mascotas ou turismo gayfriendly (Pérez, 2014), entre outros. Os últimos estudos realizados por Prayag, Hall e Wood (2018) poñen de relevancia os sentimentos que lles producen aos propietarios de B&B os comentarios que deixan os seus clientes a través de internet. Unha enquisa realizada a estes en Nova Zelandia proba a existencia de catro perfís distintos acerca das súas reaccións: neutral, desgustado, partidario e aprehensivo.
2.3. Moteis
A súa orixe sitúase na California de 1925, cando o arquitecto Arthur Heineman deseñou un espazo residencial coa idea de que os hóspedes puidesen entrar co seu vehículo ata a mesma porta do aloxamento. Así, etimoloxicamente, Heineman sumou as palabras motor e hotel, creando o termo motel. Foi ideado, pois, desde os seus inicios, como un extenso conxunto de apartamentos ou estancias separadas con amplos espazos para albergar vehículos, xa que se situaban á beira das grandes estradas para ofrecerlles noites en hotel aos viaxeiros que se atopaban realizando longas travesías (Jackson, 1993). Cómpre mencionar aquí o artigo de Caton e Almeida (2007) no que poñen de relevo o turismo nostálxico de patrimonio sobre a cantidade de moteis e restaurantes ao longo da Ruta 66 nos EE.UU.
Aínda que teña a súa orixe nese país, o concepto axiña se estendeu ao longo do mundo, especialmente en países de tradición anglosaxona e de longas estradas como Australia. BerginSeers e Jago (2007) revelan a grande expansión que tiveron neste país os moteis desde a súa aparición en 1949, pasando de 80 establecementos deste tipo a finais dos anos cincuenta aos 700 que había a mediados dos anos sesenta.
En Europa, é destacable a referencia que realiza Čavlović (2018) da cadea de moteis Slijeme (Croacia), deseñada polo arquitecto Ivan Vitic en 1965, podendo ser vista como unha extensión mesma da autoestrada do Adriático, hoxe foco sen dúbida do turismo arquitectónico, bastante afastado do seu propósito orixinal como aloxamento de turismo masivo próximo á costa.
No Extremo Oriente, en cambio, o concepto de motel difire algo máis do orixinal. Especialmente en Corea do Sur, Hong Kong ou Xapón, os coñecidos como love motel ou love hotel adquiren un carácter máis urbano, situados usualmente dentro das grandes cidades (ou nos arredores), e tendo o propósito principal de garantirlles intimidade ás parellas. Non deben confundirse con lugares dedicados á prostitución, xa que usualmente os clientes destes establecementos son persoas que xa manteñen unha relación previa. En Taiwan, o concepto de love motel é un híbrido entre o clásico motel americano e o love hotel xaponés (Alexander, Che, MacLaren e O’Gorman, 2010).
2.4. Cámpings
Segundo Feo (2003), os cámpings pódense definir como terreos acoutados e preparados para recibir aloxamentos móbiles, ben tendas de campaña ou caravanas. Aínda que hai vestixios de clubs de acampada desde os inicios do século XX, non é ata mediados dos anos corenta cando xorde a súa popularización en Europa, estendéndose posteriormente a outras zonas (Feo, 2003). Autores como Østby (2014) defenden nos seus estudos o boom que tivo o cámping na Noruega dos anos sesenta, moi unido ao uso do coche nese país, que tivo serias restricións á importación de vehículos nos anos anteriores. O levantamento destas restricións trouxo consigo un forte interese polas viaxes en automóbil e polas acampadas.
Na actualidade, aínda que a presenza de cámpings existe a nivel mundial, segue sendo un fenómeno maioritariamente europeo. En Europa, Francia encabeza a lista con 7.800 na área metropolitana, segundo o Institut National de la Statistique et des Études Économiques [INSEE] (2016), fronte aos 1.188 que tivo abertos España en agosto de 2016, segundo o Instituto Nacional de Estadística [INE] (2016).
2.5. Aloxamentos rurais
Blanco (1996) acouta o termo “turismo rural” describíndoo como unha nova forma de turismo que se desenvolve fóra dos núcleos urbanos, producida de forma reducida, usando os distintos recursos naturais, culturais, patrimoniais e de aloxamento no medio rural e contribuíndo ao seu desenvolvemento. Posteriormente, Björk (2000) definiría o turismo rural en termos moi semellantes, engadindo o concepto de desenvolvemento sustentable, de maneira que eses recursos non se estraguen co tempo e poidan conservarse inalterados.
Resaltando este último concepto, é interesante mencionar as recentes investigacións de Moral, Fernández e Sánchez (2018) acerca das intencións e actitudes de xerentes e propietarios de aloxamentos rurais de cara a implementar nos seus negocios accións socialmente responsables que impliquen un desenvolvemento sustentable en Andalucía (España). O estudo concluíu que, aínda que a maioría dos
Revista Galega de Economía 2019, 28 (1), 5772 61 propietarios entenden a importancia de desenvolver accións conducentes a un turismo sustentable, o pequeno tamaño dos seus aloxamentos e, polo tanto, a súa escasa capacidade de reacción neste aspecto impiden a realización destas accións de motu proprio, e así na súa maioría os cambios conducentes a un turismo máis sustentable veñen tanto da presión social da súa contorna como das esixencias que a lei impón. Este mesmo estudo, grazas á enquisa que realiza, pon de relevancia os tipos de aloxamentos rurais que existen. A grandes trazos, pode concluírse que non existe un tipo de aloxamento rural per se, senón máis ben que o termo rural se converte nun adxectivo transversal que impregna os demais tipos de aloxamentos existentes tales como hoteis, apartamentos, vivendas e albergues, rurais todos eles.
2.6. Albergues (hostels)
O hostel (ou albergue, como se coñece en España) xorde na Alemaña de 1909 da man de Richard Schirrmann (Hostelling International, 2018), un mestre de escola que adaptou as aulas dos colexios para aloxamentos engadíndolles camas cando quedaban baleiras durante o verán. En 1912 funda o primeiro albergue de tipo xuvenil da historia no Castelo de Altena (Westfalia, Alemaña).
Posteriormente, o concepto foise transformando, absorbendo un público non só xuvenil senón de todas as idades que busca aloxamento barato, e foi adquirindo un carácter máis rural, aventureiro e backpacking (mochileiro), como solución idónea para estancias curtas durante longas travesías a pé, como o Camiño de Santiago (Santos, 2003).
O albergue ou hostel caracterízase principalmente por ser un aloxamento barato, onde usualmente existen grandes cuartos compartidos de entre 6 e 12 persoas, con aseos e outras zonas comúns como cociña ou sala de estar (Krasnoperova, Shchetkina, Martyn, Gizbrekht e Mlynar, 2016).
O inicio do século XXI trouxo consigo o nacemento dun novo concepto de albergue de tipo urbano e xuvenil, centrado especialmente en estudantes con escasos recursos. O fenómeno colonizou o centro das principais capitais europeas. Así, o público usuario foi cambiando de viaxeiros “ nómades ” a mozos interesados polo turismo cultural, ampliado posteriormente a vacacións de tipo familiar co alugamento de cuartos enteiros con varias camas. Foi unha auténtica revolución no mundo do aloxamento turístico, que veu non só a facer caer os prezos dos aloxamentos no centro das principais capitais europeas senón a ofrecer unha experiencia de calidade a un prezo razoable (Richards, 2016).
2.7. Aparthoteis e AT
En Europa, o termo aparthotel fai referencia a un tipo de hotel composto por apartamentos que inclúen varias estancias, incluídas a cociña, o baño e un ou varios dormitorios. En América, en cambio, o termo aparthotel fai referencia a un pequeno hotel ou B&B, mentres que para describir o aparthotel europeo anteriormente referido se emprega o termo apartment hotel (Beaver, 2005).
Os AT son un concepto algo distinto do aparthotel. A diferenza deste, non é necesario pasar por recepción no momento da entrada ou da saída. Usualmente, atópanse construídos a modo de complexo, ben como bloque de apartamentos, ben como casas acaroadas, e malia que na súa forma de xestión son máis similares aos aloxamentos convencionais, a miúdo tamén se engloban dentro dos alugamentos turísticos, dependendo da lexislación de cada país.
3. Alugueiros turísticos xurdidos da economía colaborativa. As VFT
3.1. Definición e precedentes das VFT
Segundo De la Encarnación (2016), as VFT son inmobles (ou parte deles, é dicir, cuartos) privados que se ofrecen para uso turístico durante un período concreto de tempo mediante o seu alugueiro.
Pola forma en que exercen a súa actividade, as VFT encádranse e xorden como un fenómeno totalmente novo dentro da economía colaborativa, ao tratarse dun uso compartido de bens e servizos mediante unha rede entre iguais ou entre pares (coñecido en inglés como sistema peerto-peer, P2P, en adiante) (Guillén, 2015). Etimoloxicamente falando, non é ata o ano 2007, grazas ao estudo de Algar (2007) titulado Collaborative consumption e ao posterior libro What’s mine is yours: The rise of collaborative consumption, de Botsman e Rogers (2010), cando o termo economía colaborativa comeza a se facer realmente popular. Nesta obra defínena como a economía construída mediante redes repartidas entre individuos, fronte a institucións centralizadas, transformando a maneira que se ten de producir e consumir. Posteriormente, a Comisión Europea (2016) definiu a economía colaborativa como “modelos de negocio nos que se facilitan actividades mediante plataformas colaborativas que crean un mercado aberto para o uso temporal de mercadorías ou servizos ofrecidos a miúdo por particulares”. O inicio da economía colaborativa no uso de bens inmobles ten o seu xerme no intercambio de casas, que empeza a estenderse a principios dos anos noventa mediante a empresa HomeExchange, fundada en 1992 por Ed Kushins e orixinalmente cun modelo de negocio baseado nun catálogo por correo, que posteriormente deu o salto á rede de redes (HomeExchange, 2018).
O paso xusto anterior ao fenómeno das VFT dáo Couchsurfing, fundada en 2004 (Couchsurfing, 2017) na cidade de San Francisco. Foi un auténtico pioneiro no sector analizado, xa que foi a primeira entidade sen ánimo de lucro (transformándose máis tarde en empresa) en ofrecer aloxamento en casas de terceiros, “ surfeando” entre sofás alleos (couch significa “sofá” en inglés, e de aí Couchsurfing).
3.2. Diferenzas das VFT cos B&B e cos AT
Moitas das características destes novos tipos de aloxamentos son compartidas cos B&B, onde nalgunhas ocasións os límites entre un tipo de aloxamento e outro non están claros (Jordan e Moore, 2018), polo que os B&B marcan un claro precedente nas VFT.
Tanto é así que, en lugares como Hawai, a existencia dun pequeno apartamento anexo (chamado ohana unit, xa que ohana significa “familia” en hawaiano) a moitas das vivendas construídas nas illas, e utilizado na súa orixe para aloxar familiares e amigos nunhas zonas onde os prezos inmobiliarios non deixaban de crecer, foise transformando de algo parecido a un B&B a directamente unha VFT (Jordan e Moore, 2018).
Para comprendermos mellor as diferenzas e as semellanzas entre un B&B e unha VFT preséntase a Táboa 2.
Aínda que xeralmente os AT e as VFT se encadran dentro dos denominados alugueiros turísticos, ao comparalos pódense resaltar as seguintes diferenzas. En primeiro lugar, os AT englóbanse dentro dun conxunto dedicado exclusivamente a unha explotación turística comercial, mentres que as VFT son propiedades individuais que poden estar rexistradas legalmente para tal fin ou non, exercendo así a súa actividade fóra da lei (Táboa 2) e dentro da economía somerxida, producíndose unha intrusión no sector de aloxamentos turísticos que se atopan dentro dunha actividade regrada (Guillén, 2015). Existe, polo tanto, un verdadeiro problema a nivel mundial por tentar acoutar lexislativamente esta actividade (De la Encarnación, 2016). En segundo lugar, ao contrario que os AT e tal e como se comentou anteriormente, as VFT xorden como un fenómeno diferente ao resto de aloxamentos e dentro da economía colaborativa.
4. A expansión das plataformas P2P e do sector de alugueiros turísticos
En febreiro de 2005, Brian Sharples e Carl Shepherd encontrábanse reunidos en Austin (Texas) e decidiron cambiar a industria dos alugueiros turísticos para sempre. En xuño de 2006, nacía a web Homeaway.com, que poñía en contacto a propietarios e hóspedes nos EE.UU. Hoxe ofrecen unha oferta de máis de 2 millóns de aloxamentos distribuídos en 190 países (Homeaway, 2018).
En outubro de 2007, Brian Chesky e Joe Gebbia necesitaban un diñeiro extra para poder seguir pagando o seu alugueiro en San Francisco. Ocorréuselles comprar tres colchóns inchables para alugalos por noite. Bautizaron aquela idea como “ airbed and breakfast ”. En febreiro de 2008, Nathan Blecharczyk, arquitecto técnico graduado en Harvard, uniuse a Brian e Joe para fundar Airbnb (Salter, 2012) e cambiar o mundo dos alugueiros turísticos para sempre. Na actualidade, aloxan na súa web case 5 millóns de anuncios de propiedades de arredor de máis de 191 países do mundo (Airbnb, 2018).
A partir da Táboa 3, pódese analizar a presenza que ambas as dúas compañías teñen a nivel mundial e estadounidense. Así, pódese observar a través desta Táboa 3 que Airbnb ten unha proxección a nivel mundial, copando as grandes capitais europeas, maior que a que ten Homeaway, que obtén a súa presenza internacional a través das filiais do seu grupo (véxase Táboa 4); polo tanto, o grao de coñecemento xeneralizado de Airbnb como marca a nivel mundial é superior. É destacable tamén que Homeaway ten unha presenza moito máis decisiva dentro das zonas eminentemente vacacionais dentro dos EE.UU., e só é superada por Airbnb nas grandes cidades como Nova York, Os Ánxeles ou Florida.
Desde a aparición de Homeaway e Airbnb, fóronse xerando multitude de empresas online de intermediación entre particulares, tipo plataforma P2P, parecidas en funcionamento a estas. Para observar a súa relevancia actual, analizarase o Ranking Alexa 3 a nivel mundial en xuño de 2018 a través da Táboa 4, onde se expoñen as webs máis visitadas do sector e a súa posición global. Na Táboa 4 pódense observar os países nos que este fenómeno esperta máis interese e no que está, polo tanto, máis desenvolvido. Liderando a clasificación está EE.UU., lugar de orixe desta nova forma
Se se analiza o crecemento do número de hóspedes (Figura 2), obsérvanse tendencias de crecemento moi parecidas ás da Figura 1, cun crecemento do 10, 4% entre os anos 2016 e 2017, e un crecemento total agardado do 32, 95% entre os anos 2018 e 2022. Por último, e tomando como base a Booking (que lidera a lista da Táboa 4), realízase unha aproximación do peso relativo que ocupan os distintos tipos de aloxamentos turísticos dispostos nos apartados 2 e 3 a nivel mundial (Figura 3). Para iso, tómase como base o total global de anuncios por tipos de aloxamento para xuño de 2018.
É evidente unha preponderancia maioritaria do sector hostaleiro como a forma de aloxamento turístico máis común aínda existente (Figura 3). En termos de prazas, a súa porcentaxe sobre as demais sería maior, xa que aquí son contabilizados os aloxamentos por unidades; porén, o normal é que os hoteis dispoñan dun número bastante alto de prazas, fronte a outros establecementos como os B&B ou as
VFT. Obsérvase tamén como as demais formas de aloxamentos convencionais ocupan, mesmo xuntas, un sector minoritario dentro da oferta de aloxamento que propón Booking a nivel mundial. B&B, moteis, cámpings, aloxamentos rurais e albergues non chegan a supoñer en conxunto nin o 12, 5% da oferta.
É evidente unha preponderancia maioritaria do sector hostaleiro como a forma de aloxamento turístico máis común aínda existente (Figura 3). En termos de prazas, a súa porcentaxe sobre as demais sería maior, xa que aquí son contabilizados os aloxamentos por unidades; porén, o normal é que os hoteis dispoñan dun número bastante alto de prazas, fronte a outros establecementos como os B&B ou as VFT.
Obsérvase tamén como as demais formas de aloxamentos convencionais ocupan, mesmo xuntas, un sector minoritario dentro da oferta de aloxamento que propón Booking a nivel mundial. B&B, moteis, cámpings, aloxamentos rurais e albergues non chegan a supoñer en conxunto nin o 12, 5% da oferta.
5. As causas do crecemento dos alugueiros turísticos
Demostrado, polo tanto, o esmagador éxito dos alugueiros turísticos, o seguinte paso é a formulación das razóns do triunfo do sector a día de hoxe, que se resume en parte en adaptar o produto ofertado aos requirimentos do cliente. Seguidamente, pormenorizaranse os factores explicativos deste notable crecemento.
En primeiro lugar, nunca ata agora a humanidade estivera tan conectada. Nunca antes tantos millóns de persoas de calquera parte do mundo puideron comunicarse dunha maneira tan inmediata e directa, sen se coñeceren absolutamente de nada, e tendo tan só un posible interese común. Como consecuencia, existe unha expansión sen precedentes tanto da oferta como da demanda desde que esta posibilidade é factible. Sen dúbida, a internet permitiulles a estas plataformas P2P facer de intermediarios entre millóns de compradores e vendedores no mundo (Gwin, 2004).
Seguidamente, analízanse algunhas das razóns polas que os clientes prefiren hospedarse nun alugueiro turístico fronte a un aloxamento convencional. Segundo Statista (2016), nunha enquisa realizada a 1.620 usuarios de alugueiro turístico en EE.UU. en xuño de 2016 (Figura 4) sobre as razóns polas que se aloxaron neste tipo de establecemento, as enquisas permitían respostas múltiples.
Analizando a Figura 4, pódense extraer catro grandes razóns que explican o éxito desta nova forma de hospedaxe: dispoñibilidade de cociña, intimidade, experiencia caseira e/ou local pero, sobre todo, prezo inferior.
O nivel de intimidade e confort que outorga un alugueiro turístico non é o que se pode ofrecer nun cuarto de hotel. Sen dúbida, a sensación de “estar como na túa propia casa” é moito maior nun apar - tamento ou vivenda do que nun hotel. Isto, especialmente nos casos de parellas con nenos, é un punto clave. A isto engádeselle, na maioría das ocasións, a vantaxe engadida de contar cunha cociña propia, co consecuente aforro que supón o non ter que estar a comer fóra da estancia durante toda a viaxe.
Por outra banda, a experiencia “local”, é dicir, a sensación de ato parse máis integrado na contorna é outro plus engadido para os hóspedes. A miúdo os hoteis son máis fríos e impersoais e, en ocasións, están situados tamén en lugares afastados das zonas históricas e/ou turísticas máis auténticas da cidade. Estar integrado nun inmoble dentro da zona que se visita proporciona, sen dúbida, unha sensación maior de vivencia no ambiente “real” da cidade.
Finalmente, se se fala de prezo, pódese comprobar (Táboa 5) como o prezo de aloxarse nun alugueiro turístico é sensiblemente inferior ao do seu máis inmediato competidor, como son os hoteis. Obsérvanse, polo tanto, diferenzas acusadas (Táboa 5) entre o prezo medio diario dun alugueiro turístico fronte a unha media de todo tipo de cuartos hostaleiros, que adoitan estar en torno a un 40% máis caras. É notable o caso de Barcelona, no que sucede xusto o contrario. Posiblemente, a presión turística da cidade e a demanda de alugueiros turísticos disparasen os prezos, así como a loita que o
Concello de Barcelona mantén coas VFT ilegais e os permisos especiais que estas requiren sexan os factores decisivos deste sorprendente resultado (Busbud, 2015).
En termos xerais, os motivos que propiciaron un prezo menor con respecto a outras formas de aloxamento convencionais foron o exceso de oferta que supuxo esta expansión das plataformas P2P, poñendo en valor recursos infrautilizados aos que non se lles estaba obtendo un rendemento económico. A isto cómpre engadir que na maioría das ocasións este tipo de vivendas se atopan nun baleiro legal, sen estar rexistradas nin tributar pola súa actividade, fenómeno que explica tamén estas diferenzas no
6. Problemas orixinados polas VFT e outros alugueiros turísticos. Delimitación legal, xentrificación e masificación turística
Xa se foron citando ao longo do apartado 3.2. os problemas para delimitar legalmente as VFT. Conforme a De la Encarnación (2016), a economía colaborativa supón un cambio de paradigma no sector do aloxamento, e esta nova forma de hospedaxe choca coa normativa de moitos países, que só contemplaban aloxamentos rexistrados unicamente con fins turísticos, e non cesións temporais de inmobles ou de partes deles (cuartos).
O problema da delimitación legal desta nova actividade non é exclusivo, xa que logo, dun país en concreto, e afecta especialmente a EE.UU., Países Baixos, Francia, Alemaña, Reino Unido e España, estados nos que o fenómeno, tal e como se analizou (Táboa 4), tivo unha maior repercusión e onde se realizaron os maiores esforzos por acoutar lexislativamente estas actividades, ben no ámbito local, rexional ou estatal.
Outro inconveniente derivado deste novo fenómeno é a chamada “xentrificación” das cidades nas súas zonas máis turísticas. Esta xorde cando os residentes das áreas céntricas e/ou turísticas da cidade vense obrigados a se desprazaren cara a barrios máis periféricos (Cócola, 2015). O termo, atribuído orixinalmente a Glass (1964), xorde etimoloxicamente do inglés gentry, unha clase social inglesa de baixa e media nobreza que, aproveitando os seus recursos, mercaba inmobles vellos e/ou deteriorados no centro das cidades a baixo prezo para reformalos e mudarse a eles, desprazando así os seus residentes orixinais (de clase media ou baixa) cara a zonas máis periféricas da cidade.
Na actualidade, o fenómeno transformouse no que hoxe se coñece como xentrificación turística, e consiste en que as zonas turísticas e/ou céntricas da cidade se encheron de alugueiros turísticos, transformándose en auténticos espazos destinados ao consumo turístico. Así, o visitante usuario destes alugueiros turísticos é considerado como o novo gentry, que grazas aos seus recursos se aloxa nestas zonas da cidade (Cócola, 2015) fomentando que máis vivendas na zona se destinen ao turismo (xa que é máis rendible que alugalas a un residente permanente) e, en consecuencia, subindo o prezo dos alugueiros. Isto forza a moitos dos habitantes destas zonas a se desprazaren a barrios máis afastados do centro, que teñen alugueiros máis baratos.
Ademais, a proliferación de aloxamentos máis baratos que os aloxamentos convencionais (Táboa 5) implica un aumento na demanda turística ata o punto da masificación, o que provoca problemas de convivencia cos residentes. Segundo o recente informe Coping with success. Managing overcrowding in tourism destination (World Travel and Tourism Council [WTTC], 2017), cidades como Roma, Venecia, Ámsterdam, París, Praga ou Barcelona atópanse entre as máis masificadas turisticamente do mundo.
Obsérvase así como estes son tamén fenómenos producidos a nivel mundial. Xa existen numerosos estudos sobre a xentrificación en cidades masificadas polo turismo como Ámsterdam, onde Pinkster e Boterman (2017) describen como o histórico Distrito da Canle se transformou dunha zona residencial nunha área de lecer e aloxamento turístico.
Notable é tamén o estudo de Minoia (2017) sobre a xentrificación en Venecia, cidade na que tamén se orixinaron recentemente soadas protestas (EFE, 2018) en contra da polémica decisión do Concello de colocar tornos de control para turistas debido á masificación durante o 1 de maio (Día do Traballo) no único punto de entrada á cidade. Por último, Cócola (2016) tamén reflicte no seu estudo a xentrificación á que está sometida a cidade de Barcelona.
7. Conclusións
Dentro dos aloxamentos turísticos convencionais, obsérvase unha crecente preocupación no uso da internet por parte dos seus clientes á hora da influencia que os comentarios destes poidan ter sobre os seus futuros clientes potenciais. Este fenómeno é especialmente evidente nos establecementos hostaleiros e nos B&B.
É perc eptible tamén como a “guerra comercial” entre tipos de aloxamentos turísticos a nivel internacional se dá, de forma maioritaria, entre hoteis (aloxamento convencional) e alugueiros turísticos (AT e VFT). O resto de establecementos convencionais supoñen no seu conxunto un 12, 5% da oferta de aloxamento mundial total e son, polo tanto, escasamente relevantes na actualidade.
Por outra banda, un acceso á internet xeneralizado a nivel mundial propiciou o xurdimento de diversas plataformas P2P, que poñen en común a axentes no mercado con intereses complementarios dentro da economía colaborativa e a compartición de recursos. No eido do aloxamento turístico, isto traduciuse na reconversión de moitas vivendas existentes (na súa maioría desaproveitadas) mediante o seu alugamento con fins turísticos.
O exceso de oferta xurdido deste fenómeno, unido na maioría de ocasións á existencia de situacións sen carga legal ou mesmo de ilegalidade (polo tanto, sen suxeición a tributación), propiciou uns prezos de aloxamentos turísticos por baixo dos que ata agora eran usuais, situación frecuentemente denunciada por parte dos propietarios de aloxamentos convencionais como competencia desleal.
Os prezos baixos, polo tanto, así como unha maior intimidade, a dispoñibilidade de cociña e a sensación dunha maior inmersión cultural coa contorna son as principais razóns que explican o éxito deste novo tipo de aloxamentos.
Con todo, este novo cambio de paradigma tamén implica situacións non desexadas non só para os propietarios de aloxamentos convencionais senón para os veciños dos barrios afectados por ese novo tipo de alugueiros. A súa maior rendibilidade fronte ao alugamento residencial tradicional provoca un ascenso nos prezos deste último, desprazando da zona a moitos dos seus residentes habituais, que agora non se poden permitir o prezo dun alugueiro na súa contorna. Esta nova realidade é coñecida co nome de xentrificación.
Ademais diso, estes prezos baixos traen como consecuencia un aumento do número de visitantes, que ás veces chegan a colapsar as cidades. Especialmente graves son os casos das cidades de Venecia (Italia), Ámsterdam (Países Baixos) e Barcelona (España), entre outras. Este fenómeno é coñecido co nome de masificación turística e supón un auténtico problema para moitos concellos.
Finalmente, conclúese que o fenómeno do alugueiro turístico facilitou un turismo máis alcanzable, creou unha fonte de recursos e emprego alí onde non a había e supuxo unha revitalización dos distritos centrais de moitas cidades; porén, non se poden esquecer os seus efectos negativos tales como a xentrificación e a masificación turística, aos que se recomenda mitigar mediante unha loita contra a fraude máis decidida, unha delimitación legal clara, ou a aplicación dun tratamento fiscal máis favorable para o alugueiro residencial convencional.
Bibliografía