Summary: A resonancia nasal vocálica e o punto de articulación palatal constitúen dous riscos escriptolingüísticos amalgamados e confrontados na súa representación gráfica, o cal dá lugar a interpretacións e (de)codificacións ambiguas ou conflitivas por parte do lector e editor dun texto medieval. A lineta ou trazo supralinear, ademais de ser o sinal abreviativo por antonomasia (de aí a súa común denominación como trazo xeral de abreviación), tamén se conforma como unha subunidade grafemática de carácter diacrítico, representativa dos trazos articulatorios antes citados (vogal nasal e consoante nasal palatal) e con capacidade de distinguir grafías simples (ex. <a>, <n>) de complexas (exs. <ã>, <ñ>). Convén achegarse a esta circunstancia desde unha perspectiva crítica, puntualizando cuestións de índole grafemática, fonética e ecdótica, cun duplo obxectivo: por un lado, avaliar a rendibilidade fonográfica do trazo superior e a súa adecuación á evolución interna do galego en época medieval; por outro, precisar ou, de ser o caso, adaptar os tradicionais criterios editoriais aplicados na presentación crítica dunha obra medieval tendo en conta a análise do usus scribendi detectado no texto.

A representación gráfica da nasalidade vocálica e do trazo palatal no galego antigo e o seu tratamento editorial

Lingüística histórica, edición de textos, galego medieval, (des)nasalización vocálica, nasais palatais
Sumario, ISSN 1989578X
Esta investigación enmárcase nos proxectos Xelmírez. Corpus Lingüístico da Galicia Medieval e Transcrición paleográfica de obras medievais, ambos os dous desenvolvidos no seo do Instituto da Lingua Galega.
1. I ntroducIón
O obxecto de estudo deste traballo é e a identificación e análise da lineta ou trazo supralinear (comunmente denominado trazo xeral de abreviación), entendido non só como un sinal abreviativo, senón tamén como unha subunidade grafemática de carácter diacrítico, isto é: con capacidade de representación dun trazo articulatorio (vocálico ou consonántico) asociado ao(s) grafema(s) presente(s) na cadea gráfica, que, ademais, permite distinguir entre grafías simples (ex. <a>, <n>) e complexas (exs. <ã>, <ñ>). Así, o trazo superior pode indicar o modo de articulación dunha vogal (vogal nasalizada, por elevación no grao de constrición: <ã, ẽ, ĩ, õ, ũ>), ou o punto de articulación dunha consoante (nasal palatal: < n ̅ > → convencionalmente reinterpretado como <ñ>). Interésanos, por tanto, estudar a rendibilidade fonográfica da lineta e a súa adecuación á evolución interna do galego en época medieval. Para iso repararemos en tres riscos grafofonémicos de especial relevancia: a representación da (des)nasalización vocálica (§ 2), a representación dos hiatos gráficos e o uso das plicas (§ 3) e, por último, a representación da consoante nasal palatal (§ 4). Por outra parte, interésanos tamén reflexionar sobre a descodificación deste sinal diacrítico por parte do editor de textos medievais galegos, xa que en certos casos a interpretación resulta conflitiva e pode estar condicionada por diferentes factores (extra) lingüísticos. Neste sentido, á hora de editar un texto medieval (documental ou literario), consideramos fundamental contar cun primeiro asentamento paleográfico que nos permita despois a súa conversión razoada e contrastada nunha presentación crítica ou edición interpretativa 1.
Para o estudo deste risco escriptolingüístico tomaremos como exemplo un texto baixomedieval de carácter literario: a sección galega da Historia Troiana (= HTg), un manuscrito orixinariamente redactado en castelán na segunda metade do séc. XIV (ca. 136569) cuxas lacunas textuais, provocadas por unha importante deterioración e mutilación do seu soporte, foron restituídas en galego pouco tempo despois (ca. 136971) 2. Esta sección galega abrangue 159 páxinas (a 2 columnas) intercaladas entre as planas castelás sobreviventes do manuscrito orixinal, e foi escrita nunha gótica «bastarda posada de cuerpo y cálamo medios en tinta marrón. Bastante abreviada» (González Pascual 2000: 247) 3.
2. r epresentacIón da (des) nasalIzacIón vocálIca
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106
ción das antigas vogais nasais foi o declive do seu rendemento funcional, dado que o número de oposicións era moi baixo. En consecuencia, no plano das grafías produciuse o reflexo desta paulatina desfonoloxización, dando pé a unha situación de análise especialmente complexa, xa que a presenza ou ausencia da lineta superior non tiña por que reflectir unha correspondencia fonográfica biunívoca:
A permanencia inercial das tradicións gráficas herdadas contribuiría ademais a obstaculizar a pecepción da innovación lingüística, xa que as vellas solucións gráficas (< -ão(s), -ãa(s), -ães, -ões, -õos...>) poderían representar tanto vocais con resonancia nasal como vocais seguidas de consoante nasal. O til podía asumir a representación de ambas as formas de nasalidade (Mariño Paz 2002: 113). Na sección galega da Historia Troiana identificamos tres situacións gráficas distintas en que se ve implicado o trazo superior con este valor e para as que consideramos que se debe xustificar a intepretación e intervención editorial: (1) valor único de marca de resonancia nasal vocálica, (2) carácter anfibolóxico do trazo superior e (3) carácter polivalente do trazo superior.
2.1. Valor único de marca de resonancia nasal vocálica
En primeiro lugar, malia a “permanencia inercial das tradicións gráficas herdadas” (Mariño Paz 2002: 113) a que faciamos referencia antes, convén mantermos sempre na edición o uso único do trazo supralinear como marca da resonancia nasal vocálica, con independencia do seu grao de funcionalidade (maior, menor ou nula resonancia na época: exs. bõa, lũar, órfõos, barregãa, densũu) e en calquera dos contextos posíbeis 5 :
(1) Casos de desnasalización completa moderna, en que a perda da resonancia nasal non implicou a xeración de ningún tipo de consoante: en posición tónica (exs. allẽo, cadẽa, chẽo, lũa serẽa), pretónica (exs. avĩir, gẽeraçón, lũar, nomẽados) ou postónica (exs. órfãa, oucíãao ‘océano’, sávãas). (2) Casos de posíbel xeración dunha consoante nasal na marxe silábica posnuclear: en posición interior (ex. mẽeziña) e final de palabra (exs. arções, barregãa, bẽes, prijũes, solirgiãaes, vilão). (3) Casos de desenvolvemento xeneralizado de consoante nasal velar na marxe silábica posnuclear (exs. algũu, consũu, densũu, hũu, nengún/nehún, sõo ‘P1 pres. ser ’). (4) Casos de posíbel xeración de consoante nasal na marxe silábica prenuclear, ben palatal (exs. Agostiño, contiña, conviña, teña), ben velar (exs. algũa, hũa, nengũa/nehũa). (5) casos de desenvolvemento do grupo consonántico [ N g] (ex. enader ‘engadir’). Do mesmo xeito, cómpre respectarmos a omisión (in)voluntaria do trazo, que pode darse de xeito sistemático (exs. rédea, siestro) ou alternante con outros procedementos gráficos vinculados á (des)nasalización vocálica (exs. ciinsa ~ ciisa, dões ~ doens, ẽamigos ~ iamigos ~ enmiigos). Esta decisión editorial afectará tanto aos casos en que a resonancia nasal estivo motivada por un proceso de asimilación anticipatoria da nasalidade (exs. avelão, corõa, estrãezas, infanções, lução, órgõos, razõar, tẽer, torvões), como naqueloutros en que puido haber un proceso de nasalización progresiva a partir dun /n/ ou /m/ explosivos (exs. mão ‘malo’, mẽesmo, mẽestría, mẽo ‘medio’, miña, não, nẽhún, niño ‘< nidu ’). 5 Seguimos a clasificación proposta en Mariño Paz 2002.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106 Con respecto ao hiato postónico <ee>, xulgamos conveniente o mantemento da lineta supralinear en todos os casos (<ẽe>); no entanto, cómpre facer algunhas aclaracións. En primeiro lugar, canto á terminación singular -ĬNE 6 rexistramos os seguintes casos en HTg 7 : imagẽe 15, imagẽes 1 ~ imagèè 1 imagee 2 image n 7, imagees 1 ; nomẽes 8 ~ nome 43 nom e 5, no m ̅ es 3; omẽes 3 homẽes 2 ~ o m ̅ e 144 home 4 ome 2, o m ̅ es 10 hom e s 3 om e s 35; ordẽe 1. Preguntámonos por que nos casos dos substantivos nome e home (leven ou non lineta) non rexistramos formas con hiato <-ẽe> ou <-ee> pleno 8 (* nomẽe /* nomee, *(h)omẽe /* (h)omee) nin tampouco con apéndice nasal consonántico 9 (* nomen, * (h)omen), a diferenza do que acontece con formas como imaxe e orde. No caso de nome esta situación concordaría coa súa procedencia do acusativo neutro nomen (con apócope da nasal implosiva debido a unha presunta reinterpretación de -N como o equivalente da nasal bilabial dos acusativos masculinos e femininos). Por outra parte, partindo da hipótese do desenvolvemento dun acusativo analóxico * nominem sería esperábel a forma nomen, xa que a apócope de -E átono é máis antiga que a perda de -N-. No caso do substantivo (h)ome, case sempre grafado con lineta superior (o m ̅ e 144, (h)ome 6), a ausencia do hiato puido ter, en gran medida, motivación escriptolóxica (etimográfica e/ ou do modelo traducido): isto quere dicir que a función do trazo xeral non ten neste caso valor abreviativo senón analóxico, ben reminiscente do seu étimo latino (< homine ; o mesmo acontece con outras formas como a n ̅ o < annu, co m ̅ o < quomodo, do n ̅ a < domina, m i̅ ll < mille /- esima, etc.), ben mimético a partir da lección do antígrafo que se está a trasladar (no caso de HTg probabelmente castelán: “o m ̅ e → om n e”) 10. A respecto do plural da terminación latina (-ĬNES 11), observamos que a situación é distinta, xa que rexistramos formas con e sen hiato (nomẽes 8 ~ no m ̅ es 3; (h)omẽes 5 ~ o m ̅ es 10 (h)om e s 38). En ambos os dous casos a grafía <ẽe> remite á terminación latina -ĬNES (no caso de nome, a diferenza do que comentabamos antes para o singular, habería que partir dun plural analóxico; cfr. nomina → * nomines), o cal nos levaría a reconsiderar o valor real da lineta en casos como no m ̅ es e o m ̅ es : trátase dun uso funcional abreviativo (acurtamento de <e>: nom e es, (h)om e es 12) ou dun comportamento analóxico idéntico ao que consideramos para o singular? Cremos que 6 Sobre as distintas interpretacións dos resultados do singular -ĬNE no ámbito galegoportugués véxanse, entre outros, Nunes 1960: 110, 1123, 133; Sletsjǿe 1959: 2317, Williams 1986: 81, 131; Lorenzo 1977: vol. 2, 91011, Maia 1986: 639640, Huber 1986: 85, 90, 139; Ferreiro 1999 4 : 1379 e 2001 2 : 133, Lorenzo Gradín / Souto Cabo 2001: 978 (n. 55 e 58), Mariño Paz 2002: 889 e 2008: 846, Boullón Agrelo / Monteagudo 2009: 812. 7 Nas listaxes de exemplos que ofrecemos a continuación as cifras indican o número de ocorrencias detectadas no texto, os acentos graves indican a presenza de plicas sobre vogais, o guión ondulado separa as distintas variantes identificadas, e as parénteses rectas mostran os lemas verbais non presentes no texto. 8 As formas nome e (h)ome, sen hiato gráfico expreso (con ou sen lineta), son case as únicas que se rexistran nos textos medievais galegos. No TMILG non chega ao 1% (28 oc.) o número de exemplos do substantivo home que presentan <-ee>, sobre un total de 3.082 oc. (e a maior parte destas ocorrencias (omee) concéntranse nas edicións de J. Azevedo Ferreira dos fragmentos das Partidas de Afonso X). Esta descompensación no caso de nome é absoluta: no TMILG non se rexistra ningún caso de nomẽe/nomee dun total de 4.999 ocorrencias (as formas con <-ẽe/-ee> remiten sempre á P3 ou P6 do presente do verbo nomear). 9 Neste caso, as formas nomen e (h)omen si se rexistran nos textos medievais (Mariño Paz 2002: 88), aínda que non temos a seguridade de que en todos os casos o <-n> sexa pleno: no TMILG aparece nomen (56 oc.), case sempre na colección diplomática de Mondoñedo (Cal Pardo 2005 2), e (h)omen (134 oc.), a maior parte delas na lírica profana. 10 Concordamos, por tanto, coa consideración de Lorenzo / Couceiro (1999a: 599600 e 1999b: 2134) en referencia ás formas omẽ(s) e nomẽ(s) presentes na edición da tradución galega da General Estoria (Martínez López 1963), que remiten, segundo estes autores, ás formas castelás omne(s) e nom(n)es (cfr. Lorenzo 2004: 455 e Mariño 2006: 75 e 83). 11 Neste caso, como o -S non cae, o -E da sílaba átona final quedou protexido. Por esta razón, o -N-, que si permaneceu en posición intervocálica, acabaría debilitándose e transmitindo a súa resonancia nasal ás vogais contiguas. 12 Cfr. Maia (1986: 31) para quen o trazo supralinear ten valor abreviativo en formas análogas (geer a ̅ s, especi a ̅ s, rray a ̅ s → geera a s, especia a s, rraya a s) nos documentos galegos do séc. XV; así o acepta tamén Mariño Paz 2006: 75. En relación aos substantivos nomes/omes, preguntámonos se tamén se pode considerar nos casos comentados por Maia a vogal palatal como valor abreviativo (ex. geera e s); cfr. Lorenzo 2004: 455.
a segunda opción é máis razoábel, atendendo ao número elevado de ocorrencias de (h)o m ̅ s (reinterpretábel só como ‘(h)om e s’). Por outra banda, a desnasalización e crase vocálica está presente, cando menos, desde o séc. XIII, polo que parece evidente que no último terzo do séc. XIV esta solución sexa a máis habitual a nivel oral, aínda que na escrita, por tradición, continúen a representarse as vellas formas con hiato e con lineta superior.
Aínda queremos aproximarnos a outra cuestión relacionada co hiato <ẽe>. Existe un grupo de palabras derivadas con sufixo -axe, introducidas desde o provenzal e cun uso moi frecuente nos textos medievais, para o que resulta problemática a interpretación tanto do seu hiato vocálico como da presenza da lineta supralinear:
ava n tage 1 avantage 1 (← avantage ← avant < ante), verge ̅ e ̅ s 1 (← vergier < tard. viridiarius ← viridarium), viage ̅ 1 (← viatge < viaticu). Entendemos que as palabras do grupo (1) puideron quizais desenvolver un apéndice consonántico final por asimilación progresiva da consoante nasal anterior (inicial ou medial: liñagen, o/menagen, mesagen), mais dubidamos do estatuto fónico do hiato <-ẽe> / <-ee> e do valor real da lineta nestes casos 13 (liñagẽe, liñagee ; o/menagẽe, o/menagee): é marca de resonancia nasal na vogal?, haberá que consideralas como unha solución gráfica de carácter analóxico, conforme ao patrón doutras formas como imagẽe/s, nomẽes, homẽes, etc.?; terá máis ben a lineta valor abreviativo (liñagee n, menagee n)? Pola súa banda, as palabras do grupo (2) proxectan máis dúbidas aínda: nestes casos non parece que houbera indución fonética (nin regresiva nin progresiva); no entanto, todas elas presentan as mesmas alternativas gráficas ca nos exemplos anteriores, talvez por analoxía co acontecido neles: <-e> (avantage), <- e ̅ > (Orage n, pasage n, viage n), <-ee> (pasagèè) e <- e ̅ e ̅ > (pasage ̅ e ̅, salvage ̅ e ̅ s, verge ̅ e ̅ s). Así pois, ante as dúbidas expostas, na presentación crítica do texto optaremos por conservar a lineta en todas estas formas con hiato vocálico <ẽe> (pos)tónico, mesmo naquelas en que é moi probábel que a súa motivación sexa puramente analóxica (exs.: pasagẽe, salvagẽes, vergẽes). Por último, canto á grafía <-n-> (moi minoritaria: exs. amena, menor, persona, pena ‘castigo, dor’, venas, etc.), aínda que consideramos que na maior parte dos casos ten motivación mimética (a partir da lección do antígrafo), preferimos conservala na edición, xa que permite avaliar de xeito máis preciso o usus scribendi dos artífices de HTg.
2.2. Carácter anfibolóxico do trazo superior
Unha segunda situación a ter en conta na prescrición deste criterio editorial é o carácter anfibolóxico do trazo superior. Isto acontece cando o seu valor resulta ambiguo ou equívoco, debido a que non temos certeza absoluta de se nun determinado vocábulo funciona con carácter abreviativo ou, pola contra, é marca diacrítica. No primeiro caso (valor abreviativo) a súa función é a de reducir unha palabra substituíndo un determinado segmento gráfico polo trazo superior (o máis habitual é a abreviación de <n> implosivo ou da vogal <e>). No segundo caso (valor diacrítico), como xa adiantamos, a lineta achega un trazo articulatorio (nasalidade vocálica ou trazo palatal /ø/) asociado ao grafema presente na palabra, permitindo distinguir grafías simples (ex.
<a>, <n>) de complexas (exs. <ã>, <ñ>). Aquí só nos referiremos ao primeiro trazo articulatorio, xa que a indicación de consoante nasal palatal se pode realizar tanto co grafo simple <n> como en combinación coa lineta (vid. infra § 4.1). Noutras palabras, o trazo supralinear é accesorio ou auxiliar na representación de /ø/, mentres que a presunción da nasalidade vocálica só é segura (no caso de que lle confiramos efectivamente ese valor) cando se emprega a lineta e, por tanto, a súa omisión ou elisión (aínda que sexa puntual) non autoriza en ningún caso á súa reposición editorial.Así pois, o carácter anfibolóxico da lineta enfronta as marcas de resonancia nasal vocálica e de abreviación de <-n>. Trátase de dous valores intimamente relacionados entre si, xa que, en moitos casos, ambos os dous ilustran os procesos fonéticos implicados na (des) nasalización vocálica: a lenición de -Ne a posíbel epéntese ulterior dun apéndice consonántico nasal en contexto posnuclear (ex. ganatu > gãado > gãando > gaando > gando ~ gado); dúas posibilidades (ex. gãado, ga(a)ndo) que coexisten durante toda a época medieval, nun mesmo texto e cunha mesma unidade léxica. Os criterios de presentación gráfica que se discuten aquí non pretenden, en absoluto, “acertar” coa solución fonética representada polo/s copista/s (obviamente, as limitacións do rexistro escrito impiden este obxectivo); porén, consideramos recomendábel estabelecer un criterio que teña en conta de xeito razoado o usus scribendi detectado no texto, pois cremos que é o método máis axeitado para achegarnos á súa realidade fonográfica. A ambigüidade funcional a que nos referimos, por tanto, afecta a todas aquelas unidades que aínda non experimentaron (na escrita) a correspondente crase vocálica; isto é: están grafadas con hiato vocálico (homorgánico ou heterorgánico), en posición interna ou final de palabra, como veremos. Pola contra nas formas con crase interpretaremos que a lineta só pode ter valor consonántico (ex. avi̅ dores → avi n dores; *avĩ i dores).
2.2.1. Posición interior de palabra
En posición interior identificamos tres situacións distintas: (1) formas con /-n/ primario, (2) xeración de /-n/ secundario por (des)nasalización e (3) formas con /-n/ secundario por síncope vocálica.1. No primeiro caso referímonos a palabras cuxa consoante nasal implosiva procede directamente do /-n/ latino, ben dunha desinencia verbal (xerundio -NDŬ), ben dun sufixo (-NTĬA): dete ̅ e ̅ ça (← deteer/detẽer < dētĭnēre + -ença < - ĕ n tĭa), dete ̅ e ̅ do (< dētĭnē n du), ga ̅ a ̅ ça (< lat. tard. ganantia), ga ̅ a ̅ çar (← gaança) 14, te ̅ e ̅ do (< tenē n du).
En principio, parece claro que o valor máis seguro do trazo supralinear é a abreviación do
<-n>, xa que a súa existencia é incuestionábel: detee n ça, detee n do, gaa n ça, gaa n çar, tee n do, vii n do. Agora ben, tamén poderiamos intepretar a lineta nestes casos como un sinal polivalente (vid. infra § 2.3), de tal xeito que ademais de abreviar <-n> tamén indique resonancia nasal vocálica (detẽe n ça, detẽe n do, gãa n ça, gãa n çar, tẽe n do, vĩi n do). Neste sentido, téñase en conta
que no paradigma do verbo (de)tẽer rexistramos en HTg formas con marca de vogal nasal inequívoca e maioritaria (exs. inf. tẽer 14, tèèr 2; detẽer 4, deteer 2, detèèr 1; copret. tĩa, fut. detẽerá 1, pospret. tẽeriades 1). Porén, consideramos máis axeitado cancelar nestes casos o suposto valor múltiplo da lineta e resolver unicamente a redución consonántica, dado que, para os vocábulos sinalados, nas ocorrencias con <-n> pleno rexistradas en HTg non coexiste a lineta (teendo 2; 14 Concordamos con Mariño (2002: 88) en que probabelmente se trata dunha raíz analóxica a partir do substantivo gaança, mais non descartamos a posibilidade de que se transmitira igualmente unha forma con resonancia nasal vocálica (gãança/ gãaça → gãançar), aínda que o consideramos pouco probábel.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106 outros exs.: avììndo, avììndores, fììnceu, fììncida ; para as formas do futuro irregular con <-nr> vid. infra § 2.2.1.3). 2. No suposto segundo o valor da lineta ten carácter excluínte (ou abreviación de <-n> ou marca de vogal nasal), dado que nas formas consideradas aquí as variantes que presentan <-n> non proceden dunha consoante implosiva latina, senón que se orixinan no proceso de (des) nasalización vocálica activado coa lenición do -Nclásico. Exs.: ga ̅ a ̅ dos (< ganatos), te ̅ e ̅ de (< tēnēte), te ̅ e ̅ des (< tĕnētĭs), vi̅i̅ de (< vēnīte), vi̅i̅ des (< vĕnītĭs), vi̅i̅ da (← vĩir - viir / * vĕnīta ?), part. vi̅i̅ do (< * vĕnītu) Nestes casos a interpretación do valor da lineta é problemática (gãado ~ gaa n do, tẽede/s ~ tee n de/s, vĩide/s ~ vii n de/s, vĩido/a ~ vii n do/a), toda vez que rexistramos en HTg casos con <-n> pleno nalgunha destas palabras e noutras formas análogas 15 : ciinsa 1 (< tard. cĭnīsia), e n miigos 1 (< inimīcos), gaandos 1, teendes 1, vììndes 1, vììnste 1 (< vēnĭstī), vììnda 4. Estes poucos casos ilustran sen dúbida a innovación lingüística do progreso da desnasalización e xeración de consoante nasal implosiva, un proceso en marcha no rexistro oral mais escasamente reflectido na escrita, debido á continuidade da tradición escrituraria conservadora (hiato vocálico + lineta) e ás dificultades de adecuación fonográfica dunha variación fonética (hiato vocálico / crase e vogal nasal → consoante nasal implosiva) cuxa percepción acústica por parte dos escribas probabelmente non debía ser doada:
Creo que, máis ca un atraso do desenvolvemento de consoante nasal implosiva respecto da desnasalización completa, o que debeu acontecer foi que cada un destes dous tipos de mudanza fonética tivo unha particular manifestación no plano gráfico. Este distinto tratamento puido deberse tanto a un diferente grao de pecepción dos cambios por parte dos escribas coma ó feito de que cada unha destas mudanzas orixinaría distintos problemas de adecuación fónicográfica no momento da escritura. A desnasalización completa probablemente foi percibida con moita nitidez por un número elevado de letrados e desde moi antigo, xa que o que había no fondo dela era unha simple oposición dicotómica ‘nasal /
non nasal’ (...) Fronte a isto, coido que sería máis difícil discernir unha vocal con resonancia nasal dunha vocal seguida dun apéndice consonántico nasal, sobre todo en posicións tónicas finais de palabra (...); non se trataría aquí de distinguir simplemente o nasal do non nasal, senón de diferenciar claramente entre dous tipos de nasalidade (Mariño Paz 2002: 113).
O feito de conservarmos estas probas escritas, aínda que esporádicas, autorizaríanos a resolver o trazo supralinear por <- n >. No entanto, preferimos conservar a opción gráfica conservadora nestes casos (exs. gãado, vĩida) dado que non temos seguridade do grao de difusión léxica que nesta altura (finais do séc. XIV) xa experimentara o proceso de desnasalización vocálica na marxe posnuclear. Ademais, téñase en conta que se trata de formas cuxa variación perviviu até a actualidade (gando/gado, tende/tede, tendes/tedes, vinde/vide, vindes/vides, vida/vinda) 16.
A xeración de /-n/ secundario tamén puido estar motivada, como xa indicamos, por nasalización progresiva de <m-/n-> explosivo (maiormente inicial absoluta). Nestes casos consideramos que en formas como me ̅ e ̅ stre /a/s, me ̅ e ̅ stria ou me ̅ e ̅ zin ̅ a /s, a lineta, de ser funcional, é máis probábel que teña valor de nasalidade vocálica, á xulgar polos escasos exemplos plenos de me(e)nstre, mee(n)stría ou me(e)nziña rexistrados nos textos galegos medievais (en HTg non se detecta ningún). 3. Unha terceira situación gráfica reclama a nosa atención aínda en posición interior de palabra. Hai un grupiño de formas en que a presenza de <-n> (abreviado ou pleno) vén motivada pola síncope da vogal intertónica do infinitivo latino na formación moderna do futuro e do pospretérito (ex. * tĕnēre + aĭō > ten’rei > med. terrei 17). Referímonos, por tanto, á secuencia <-nr>, presente en HTg tamén no infinitivo do verbo (a)vir : P3 te ̅ e ̅ rra, te ̅ e ̅ riades, P6 terria ̅, (a) vi̅i̅ r, vi̅i̅ ra, vi̅i̅ redes. Malia rexistrarmos varios casos desta grafía plena (convììnrá, vììnrá, vinrá), preferimos interpretar a lineta como marca de vogal nasal, xa que é cuestionábel o valor fonético do <-n> implosivo nestas formas. No caso do infinitivo (ex. viinr) concordamos con Mariño Paz (2002: 823) en que probabelmente haxa que pensar nunha motivación etimográfica (grafía inducida polo <n> de vĕnīre ou tĕnēre); á súa vez, quizais esta grafía propagaríase analoxicamente ás formas do infinitivo flexionado, futuro e copretérito (os tempos que teoricamente si poderían xerar o <-n>). Esta dúbida esténdese tamén ao valor fonético real da lineta nestes casos, mais, con todo, parécenos
2.2.2. Posición final de palabra do valor funcional desa consoante. A forma doens (figura 1) foi xebrada por translineación (doens, fol. 12vc.12) e o substantivo maçààm aparece no final da liña dunha rúbrica, situada, ademais, ao comezo dunha columna (fol. 34ra.1). Ao noso xuízo, ambos os dous contextos puideron influír na representación gráfica do hiato vocálico: no primeiro caso a partición do hiato impediu a inclusión da lineta (o alcance do trazo case nunca abrangue só unha vogal) e permitiu a escrita dunha solución fonética (xeración de <-n>) factíbel na época, mais probabelmente encuberta pola tradición escrituraria do hiato vocálico (con ou sen lineta: dões/does). No caso de maçààm (figura 2), a grafía <-m> podería responder, ben a un cambio de man (en xeral, os rótulos presentan unha escrita de módulo maior, mais non é seguro que en todos os casos o copista fose distinto dos rexistrados para o texto base), ben á práctica da xustificación lonxitudinal da liña característica da escritura decorativa das rúbricas de HTg (maçààm sitúase ao final da liña, e o <-m>, con gancho inferior extroxiro, permite a xustificación completa). 17 Vid. Ferreiro 1999 4 : 302, 328. Véxase un estudo monográfico dos futuros irregulares con /r/ na lírica profana galega en Varela Barreiro 1998.
funcional ou operativa. Por outra parte, repárese no feito de que en todos os casos a presenza de <-n> (pleno ou abreviado) só se rexistra nas formas con crase vocálica (exs. image n, liñage n, menage n, omenagen; hu n /s, un, ne n gú n, ne n húm, etc.; agás maçààm), o que evidencia, en definitiva, a coexistencia de dúas tradicións escriturarias: unha conservadora (hiato + lineta) e outra innovadora (crase + <-n> pleno ou abreviado), sen dúbida, máis próxima á realidade fonética subxacente.
2.3. Carácter polivalente do trazo superior
O carácter polivalente do trazo supralinear (isto é, o uso único da lineta para indicar dous ou máis valores abreviativos e/ou diacríticos) constitúe un recurso lóxico e esperábel (por economía gráfica), e aparece con moita frecuencia nos textos medievais. A identificación deste uso braquigráfico é doada, mais, ao noso xuízo, a interpretación que fai o editor non sempre parte dunha análise ponderada tendo en conta a casuística abreviativa (do usus scribendi) presente no texto. En primeiro lugar, cómpre recoñecer que en moitos casos para o propio escriba (aínda que de xeito inconsciente) esta práctica escrituraria supón a presunción dun valor preferente fronte a outro secundario; isto é: por exemplo nunha forma como tin ̅ a ̅ ‘tiñan’ o fundamental (e onde reside o valor lexicolóxico do trazo) é a desinencia verbal de número, pois permite opoñer esta forma á P3 do copretérito; en troques, a percepción do punto de articulación palatal do <n> non se ve condicionado pola presenza ou omisión da lineta. Así pois, convén discriminar en cada caso o valor ou valores preferentes dos que teñen carácter secundario ou auxiliar. En HTg observamos que o valor abreviativo (maiormente <-n> ou <-e->) é sempre preferente, mentres que o valor diacrítico (< n ̅ > = /ø/ e a resonancia nasal 18 En Mariño Paz 2002 e 2008 compéndianse numerosos exemplos.
vocálica) adoita ser o auxiliar; no entanto, como indicamos a continuación, tamén existen casos en que a polivalencia abreviativa se dá só entre valores diacríticos. Así pois, distinguimos tres situacións caracterizadas pola polivalencia do trazo supralinear: (1) só abreviativa, (2) só diacrítica e (3) abreviativa e diacrítica. Aquí só faremos referencia a (2) e (3), porque a finalidade deste traballo non é o estudo do carácter exclusivamente braquigráfico do trazo xeral de abreviación 19.
2.3.1. A maior parte dos casos detectados en HTg pertencen ao grupo (3), onde se combina un valor abreviativo con outro diacrítico de carácter secundario ou auxiliar: marca de resonancia nasal vocálica e/ou marca de consoante nasal palatal. Velaí os exemplos: (1) Valor abreviativo + (posíbel) marca de resonancia nasal vocálica:
(1a) <-n> interno: P3 co ̅ vììra → co n vììrá (*co n vĩìrá, *co n vii n rá); cfr. co ̅ vi̅ ir 1, convììrá 1 convììnrá 1 |
deteeme ̅ to → deteeme n to (*detẽeme n to) | ma ̅ teer, ma ̅ tèèr → ma n teer (*ma n tẽer); cfr. ma ̅ tee ̅ s 1
Se lle damos crédito relativo ao alcance da lineta, entendemos que na maior parte dos casos de (1) o trazo superior só está indicando a abreviación da consoante implosiva; no entanto, observamos tamén exemplos en que o escriba inclúe un segundo trazo con valor diacrítico (co n vĩir, ma n tẽes) ou casos en que habendo <-n> por extenso insírese igualmente un trazo reinterpretábel inequivocamente como diacrítico (vẽeron). Esta circunstancia fainos dubidar de que, ou ben o copista esquecera un segundo trazo, ou ben a lineta tiña carácter polivalente. Máis problemáticas resultan as secuencias en que a proximidade entre o presunto valor diacrítico e a redución do <-n> é máxima (te ̅ e ̅ ‘teñen’, ve ̅ e ̅ ‘veñen’), xa que o trazado da lineta abrangue habitualmente todo o hiato vocálico e, polo tanto, resulta máis arriscada a distinción entre valor preferente e auxiliar (tee n ~ tẽe n, vee n ~ vẽe n). En calquera caso, a opción editorial pasa pola ponderación das formas plenas rexistradas: na maior parte dos casos de presenza explícita de <-n> non se inclúe a lineta 20 (exs.: convììrá, convììnrá, vèèm, vierom, vieram, etc.). Deste xeito, xulgamos conveniente a resolución da lineta só como trazo abreviativo de <-n>. Só nun caso consideraremos polivalente o trazo: na variante do indefinido n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ (procedente do lat. nec - ūnu, en que se verificou a apócope do /-k/ e a nasalización progresiva producida por /n-/), á vista das realizacións ne ̅ hu ̅ 3 (nẽhú n) e ne ̅ hum 2 (nẽhúm) 21. Só neste caso, por tanto, mantemos o presunto hiato nasal (heterorgánico /nẽun/) e admitimos o valor múltiplo da lineta (nẽhú n ; cfr. infra o feminino). (2) Valor abreviativo único + (posíbel) marca de /  /: 19 Abordamos esta cuestión de xeito aproximativo noutros traballos, por exemplo, en Pichel Gotérrez (2011b, no prelo). 20 Si son habituais as plicas, aínda que probabelmente a súa función sexa só a de indicar hiato homorgánico heterosilábico (vid. infra § 3). 21 Outra circunstancia que apoia a nosa intepretación é que en 2 ocorrencias de n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ (fols. 61va.1 e 66rb.1) o trazado único é realmente secundario: componse de dúas linetas (a 1ª curva e a 2ª recta) situadas en cadansúa sílaba e unidas entre si no medio. Esta extensión artificial do trazo para abranguer toda a palabra é interesante en formas como o indefinido en cuestión, xa que talvez é un feito gráfico consciente co obxectivo de indicar con maior claridade os dous tipos de resonancia nasal (vocálica e consonántica). Ben é certo que nos dous casos expostos a forma se atopa na primeira liña de columna, unha situación proclive ao desenvolvemento ornamental de hastas e linetas; no entanto, a dita prolongación secundaria rexistrámola tamén noutros casos similares no interior da columna, onde pode intervir a polivalencia diacrítica/abreviativa: hũus (53vb.27, ms. hu ̅ u ̅ s → huu n s?), conviña (65vb.26: <-n> + <ñ>), nengũa (99ra.14: <-n> + <ã>), etc.
A representación gráfica da nasal palatal nos exemplos de (2) é obxecto de comentario máis adiante (§ 4.2). Aquí só adiantaremos que, con independencia do alcance da lineta, ademais da expansión de <-n> (final ou interno), ofrecemos a grafía convencional <ñ> sempre que < n ̅ /n> represente inequivocamente /ø/.
2.3.2. Canto ao segundo tipo de polivalencia, en que interveñen exclusivamente valores diacríticos, atopamos outras dúas circunstancias gráficas:
(3) Resonancia nasal vocálica + marca de /  /: paradigma do vb. ganar/gañar (gãañar / gaañar / gãanar / gaanar). Vid. infra § 4.2. (4) Dupla resonancia nasal vocálica: n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ a 7, ne ̅ h ̅ u ̅ a ̅ 2, nehu ̅ a ̅ 4 nihu ̅ a ̅ 1.
Canto á situación (3) o criterio editorial adoptado e a súa xustificación coméntanse en § 4.2.
Con respecto á posíbel polivalencia diacrítica do trazo no caso da forma feminina do indefinido ningunha (situación 4), observamos, por unha parte, que sempre se marca a vogal velar nasal
(<ũ>) e que, por outra, o feito de que na maior parte dos casos (9 oc.) o trazado da lineta parta da primeira sílaba pode estar tamén indicando que a vogal palatal tamén é nasal (<ẽ>). Así pois, editamos nẽhũa (e non nehũa ou nẽhua), en coherencia co que acontece na forma masculina (nẽhum), onde xa vimos que, cando menos, en 5 ocorrencias se indica inequivocamente o hiato nasal (ne ̅ hu ̅ 3, ne ̅ hum 2). Con todo, nestes dous casos conflitivos (indefinido masculino e feminino) indicamos en nota a rodapé na edición a existencia do trazado único da lineta e o seu alcance 22.
3. r epresentacIón dos hIatos gráfIcos. u so das plIcas
Coidamos recomendábel o mantemento de todos os encontros vocálicos 23 presentes no texto, acompañados ou non do trazo supralinear, incluídos os poucos casos de duplicación vocálica pseudoetimolóxica 24 (aaz 7, auciãoos/ouciãao 2, irmãao/s 45, mãao ‘man’ 1, maao ‘malo’ 3, ostee 2, paaos 2, sãao 1), toda vez que na maior parte dos casos van asociados na cadea gráfica á representación da ditongación e/ou (des)nasalización vocálica.
No tocante ao uso e valores das plicas (tamén denominadas ápex ou ápices), observamos un uso bastante estendido para marcar exclusivamente hiato vocálico homorgánico (en interior de palabra): <àà> : àà/s 31, achààron 1, afààgar 1, brààdando 2, brààdava 1, brààdos 1, caudààs 1, Jààson 2, pààço/s 6, vààdes 1, vààmos 7, vààs 2. || <èè> : cinquoèènta 5, crèèr 4, crèèria 1, déésa/s 29, donzèès 1, grèè 1, lèèmos 2, lèèr 1, lèèu 1, mercèè/s 8, ostèè 2, pèè/s 16, sèèndo 1, sèèr 71, sèèra 2, sèèrei 2, sèèria 1, sesèènta 2, vèè ‘ver’ 2, vèèdes 2, vèèndo 2, vèèr 34, vèèremos 1, vèès 5. || <ìì> 25 : anafììs 2, asurrììr 1, cobììça 1, cobììçava/n 4, cobììçoso 1, codììçoso 1, covììçase 1, lat. Filììs 1, gentììs 6, lììdima 1, rììa 1, rììndo 1, robììs 22 Trátase das seguintes ocorrencias: nẽhú n (fols. 60rb.8, 61ra.24, 39, 61vb.1, 62ra.29, 62rb.40, 64va.15), nẽhũa (fols. 13rb.12, 13va.17, 20vb.27, 47va.1, 60va.13, 61ra.1, 61vb.1, 62rb.27, 62va.3, 65va.12, 65vb.3, 67va.1) e nehũa (fols. 61ra.21, 170v.31). 23 Para os encontros vocálicos e a súa coalescencia en posición interior de palabra no galego medieval é fundamental o estudo de Mariño 2006. 24 Nestes casos a indicación de resonancia nasal sinálase convencionalmente sobre a primeira vogal do hiato. 25 É sistemática a concorrencia dos grafos <i> e <j> para a representación deste hiato. Nesta listaxe regularizamos a <ii>.
Por outra banda, ademais deste grupo, rexístranse outros casos en que as plicas marcan hiato vocálico por fonética sintáctica (exs. ààchilles, ààma, ààmor, ààtenas, càà, p ar àà, etc). É particularmente rendíbel este uso nos casos de énclise do pronome átono tanto ao verbo como a outras palabras (como o indefinido todo, o adverbio logo e as conxuncións como e quando):
<òò> : abraçòò 1, achòò 1, afumandòò 1, ameaçòò 1, apartòò 1, aviltòò 1, chagòò 3, coçandòò 1, começòò 2, confortòò 1, conjurandòò 1, contòò 1, coidòò 1, defendendòò 1, degolòò 1, derrivòò 1, desafiòò 1, desamòò 1, deitòò 3, duldandòò 1, enviòò 2, ferindòò 2, fezòò 6, lançòò 1, levòò 2, mandòò 6, mantovòò 1, matòò 2, puxòò 1, rogòò 1, sacòò 1, sementandòò 1, soterròò 1, tevòò/tovòò 2, tomòò 7 // comòò 5, logòò 1, quandòò 7, todòò 2. || <àà> : cercaràà 1, deitavààs 1, faziààs 1, gardavààs 1, lançavààs 1.
Cremos que ningún destes casos debe ser obxecto de reprodución nunha presentación crítica 29, pois neles as plicas só marcan hiatos (orais). Porén, nun principio estimamos conveniente reproducir aquelas plicas que puidesen estar implicadas no proceso de (des)nasalización vocálica (tanto anticipatoria, anterior á lenición do lat. /-n-/, como por indución progresiva de nasal inicial e/ou explosiva), mesmo aquelas que coexisten co trazo supralinear ou coa xeración de consoante nasal implosiva. Velaí a listaxe completa de exemplos presentes en HTg:
(1) Nasalidade por asimilación anticipatoria de /-n-/: achààron 1, atèèr: 1, avììmento/s 4, avììndo 1, avììndores 1, castelàào 1, cìì(n)sa 2, convìì(n)ra 2, detèèr 1, [fincer] fììnceu 1, fììcida 1, gààñar 3 gààñan 1 gààñaste 1 gààño(u) 5 gààñaron 1 gààñada 1, gèèral 1, imagèè 1, làà 2, liñagèè 1, liviàà 1, maçààm 1, ma n tèèr 2, tèèr 2 tèèmos 1 tììa 3, vììnr 1 vèèm 1 vììndes 2 vììnrá 1 vììnda 4. (2) Posíbel nasalidade por asimilación progresiva: màào/màà/s ‘malo/s’ 18, mèèsmo/s 3, mèèstres 1, mèèziñas 1, mòòr(mente) 4. Así e todo, dubidamos de que realmente estes sinais adquiriran o dito valor diacrítico, xa que son moi recorrentes en contextos en que non houbo nasalización (vid. supra); por outro lado, o feito de que alternen coa lineta (ex. lãa ~ làà ~ laa) tampouco garante que esta interpretación sexa a correcta, dado que, como vimos, a variatio na representación da (suposta) nasalidade vocálica, cando menos en HTg, é significativa. Podemos estar diante simplemente dun valor connotativo (a tradición gráfica) deste tipo de sinais supralineares 30. 26 Exs. en HTg: véér (4va.4), tomóó (8rab.1), séérei (9ra.14). 27 Exs. en HTg: séeras (35rb.27), máo (38vb.4, 48va.27, 54ra.16). 28 Sobre esta cuestión falamos en Pichel Gotérrez 2011a: 7071; cfr. Gancedo Negrete 2006 e Cuenca Muñoz 2000. 29 Por suposto, tampouco aqueles en que a súa presenza obedece a razóns de índole puramente pictográfica; por exemplo, para evitar confusións entre certos caracteres contiguos (exs. almírantes, garnídos, manífesto, seruíço). 30 Sobre o uso e valores das plicas no ámbito galegoportugués, vid., entre outros, Lucas Álvarez 1950: 7981, Pensado 1958: xxvi, Pensado 1962: 20, 22 e 43, n.18; Maia 1986: 27, 574, 590 e 614; Souto Cabo 2001: 46, Mariño Paz 2002: 75 e 81, Pichel
En relación con isto, aínda que HTg non se caracteriza precisamente pola profusión de linetas expletivas (algo xa habitual nesta época, en troques, nas tipoloxías non librarias), o valor normalmente asignado ás plicas (marca de hiato) ás veces é asumido polo trazo supralinear 31 : (1) hiato homorgánico (22 oc.): cre ̅ e ̅ o ̅ 1 cre ̅ e ̅ ro n 1, donze ̅ e ̅ s 1, empe ̅ e ̅ cer 2 enpe ̅ e ̅ scia 1 enpe ̅ e ̅ sceu enpe ̅ e ̅ scese 1, (2) hiato heterorgánico (16 oc.): mi n go ̅ a ̅ 1 (cfr. mi n g u ̅ a ̅ 2, me n g u ̅ e ̅ 1), mo rta ̅ e ̅ s 1, natura ̅ e ̅ s 1, sa ̅ e ̅ n 1, sina ̅ e ̅ s 4, ta ̅ e ̅ s 2, igo ̅ a ̅ e ̅ s 3. Mesmo aparece no contexto de P3 do pretérito rematado en ditongo seguido do clítico, o que nun primeiro momento nos fixo dubidar de se nestes casos a lineta podería chegar a ter un valor denotativo 32 (abreviación de <-n->): coñoce ̅ o ̅ 1 (‘coñeceuno’), garnece ̅ o ̅ a ̅ s 1 (‘gorneceunas’), lanç ̅ o ̅ a 1 (‘lanzouna’), mete ̅ o ̅ 1 (‘meteuno’), Así pois, finalmente todos estes casos (trazo ou plicas como marca exclusiva de hiato vocálico) foron obxecto de reprodución nun primeiro asentamento paleográfico, mais non na presentación crítica debido á súa nula transcendencia escriptolingüística.
4. r epresentacIón da consoante nasal palatal
4.1. Valor inequívoco de /ø/
Para a representación de /ø/ emprégase en HTg maioritariamente a grafía <n> en coexistencia co trazo xeral de abreviación. Do total de palabras que presentan de xeito inequívoco a nasal palatal (cfr. infra), o 77, 2% dos casos (700 oc. 55 formas) empregan <n + lineta>. Na listaxe seguinte enuméranse todas as formas con un único trazo superior e cuxo valor é exclusivamente o de marca de nasal palatal (597 oc. 51 formas): adeviñadeiras 1, adeviñar 1 adeviñava 1, agiña 41, asañar 1 asañou 1 asañava 1, bociña 1, calcañares 1, camiño 11, caño 1 ‘instrumento musical’, carpiñas 1, conpaña/s 16, [contẽer] contiña 1, [convir] conviña 6, coñoscer 6 coñoscemos 1 coñosceu 1 coñoscía 1 coñoscesem 1 coño(s)cido/s 5, cuñado/a 3, [desavir] desaveñades 1, [deteer] deteña 1, diñeiro 1, engeñador 1, engeño 4, engeñoso 1, entrañas 2, España 7, fariña 2, liño 1, meniño 1, miña/s 99 33, moíño 1, montaña/s 3, niño ‘cova, refuxio’ 2, pasariño/a 4 34, peñor/ piñores 2, [poñer] poño 1 poñamos/-des 2 poíña/-m 3 puña 1, subst. puña 2, puñada 1, [puñar] puñava 1, puños 1, reíña/s 53, saña 16, sañudo/s 6, señor/a/s 139, señorío 6, seños/as ‘sendos/as’ 2, sobriño 10, [soñar] soñou 1 soñara 3, soños/s 15, [sustẽer] susteñas 1, tamaño/a/s 11, [tẽer] teño 23 teña/-s/-des 5 tiña 29, [vĩir] veño 4 veña/s 8 viña 13, viño 1, viziño/as 4. Gotérrez 2009: 43, 47 e 56. 31 Cfr. Vaquero Díaz 2002: 339. 32 O alomorfo no do clítico é moi raro en HTg nas formas verbais en singular (ex. sabíano ‘sabíao’), pero é sistemático en plural (ex. empuxar o ̅ nos → empuxáro n | nos [a eles]; excepcionalmente nalgún caso pode aparecer sen a consoante nasal implosiva do verbo: ap re sáva | nos ‘eles apresávanos’ [a eles]), polo que se asimila á secuencia ‘verbo + pronome átono nos ’ (ex. fixéronnos ‘eles fixeron [algo] a nós’). 33 Nunha ocorrencia o posesivo aparece segmentado (“min ̅ a”) por translineación. 34 Cfr. pasarilla 1.
4.2. Valor conflitivo de <n + lineta>
Até aquí tivemos en conta todos os exemplos de HTg en que o valor fonético de <n> ou < n ̅ > é inequivocamente /ø/. Analizaremos agora outro conxunto de casos en que a interpretación do símbolo abreviativo é conflitiva desde o punto de vista ecdótico e lingüístico: no primeiro caso falaremos do presunto carácter polivalente da lineta superior, así como dos efectos braquigráficos da concorrencia e contigüidade de certos sinais abreviativos; no segundo caso referirémonos á natureza ou motivación (analóxica, latinizante, ultracorrecta, mimética, etc.) do trazo en formas en que o estatuto fónico de <n + lineta> é, cando menos, discutíbel. Consideramos recomendábel discriminar este tipo de feitos (braqui)gráficos en beneficio dun coñecemento máis afinado da realidade fonográfica medieval que posibilite, ademais, unha toma de decisións máis razoada á hora de confeccionar unha proposta crítica de edición. Velaí os casos obxecto de discusión:
Nos dous primeiros casos a localización (na sílaba contigua ou na seguinte) e alcance (non máis de dous grafos) do trazo supralinear evidencian que a omisión do valor diacrítico en cuestión (palatalidade) é froito do descoido do escriba, ou ben que a súa presenza é superflua. Neste último caso priorizaríase, por tanto, un valor abreviativo (redución de <e> ou de <-n>) ou un valor diacrítico distinto (vogal nasal?: linage ̅ e ̅ s ; cfr. infra) fronte á indicación da articulación palatal. Nos casos (3) e (4), no entanto, a omisión parece que obedece máis claramente a un acto involuntario, debido á superposición (ao <n>) dun símbolo abreviativo 45 homosilábico ou moi próximo na cadea gráfica que, en principio, non ten por que estar sinalando a palatalidade: en (4) a lineta abrevia preferentemente o <-n> distintivo da P6 verbal ou unha nasal implosiva interna necesaria (q i n ̅ e ̅ tos), e en (3) o bucle superior levoxiro acurta as secuencias <eir> ou <re>. Até aquí, nestes 4 grupos, a opción editorial decántase pola representación da palatal igualmente a través do <ñ> (exs. co n paña, señor e s, liñagẽe, tardiñ eir o, q u iñe n tos, poíña n), xa que, como nos exemplos anteriormente vistos en § 4.1, a omisión do trazo (ou doutro sinal específico) en ningún caso presupón o carácter non palatal da consoante nasal. A única excepción é o verbo coñecer, para o que respectamos a alternancia gráfica do texto (coñ - 18, con - 8), atendendo á variación fonética posíbel (conocer/coñocer - coñecer):
Os exemplos do grupo (5) reflicten a posíbel superposición de dous valores diacríticos (marca de palatalidade e/ou de vogal nasal). No primeiro caso (mañá) probabelmente fose preferente a indicación da resonancia nasal vocálica (manãa < [ hora ] * maneāna), aínda que, en coherencia co dito anteriormente, editaremos mañãa. A este respecto, non vemos necesaria a transcrición manãa (cfr. Lorenzo 1982, 1985, 1988a, 1988b, etc.), pois asumimos convencionalmente que <ñ> (leve ou non lineta no manuscrito) sempre representa á consoante nasal palatal. Deste xeito, non vemos ningún problema en transcribir mañãa, aínda que tipograficamente aparezan na edición dous “tiles” contiguos. Esta circunstancia non pode inducir a erro ao lector, dado que non é posíbel, cando menos en HTg, nin tampouco é lóxica (por economía da escrita), a coexistencia de dous trazos supralineares tan próximos entre si. Certo é que si se rexistran diversos casos nos textos medievais en que o trazo superior abrangue unha soa letra (mesmo en posicións foneticamente distintivas, por exemplo, nos textos máis tardíos: hu ̅ u ‘ hũu’, vs. huu ̅ ‘ huu n ?’). Agora ben, insistimos en que é moi infrecuente que, nos textos redactados en romanzo, dous trazos curtos e exentos aparezan a tan só uns milímetros de distancia (ex. hūū). En calquera caso, en HTg, como xa indicamos, esta circunstancia non se dá, e, ademais, este tipo de particularidades deben ser obxecto de análise e discusión no apartado de criterios de presentación gráfica dunha edición.
O caso de gañar/ganar é máis conflitivo, xa que a súa etimoloxía é controvertida: partindo do gótico * ganan ‘cobizar’ chegamos á variante actual ganar (con <-n-> alveolar) mais, tendo en conta a presenza maioritaria do trazo superior na primeira sílaba (ga ̅ a ̅ - ou gaa ̅ -), é factíbel o cruce do gótico * ganan co xermánico waidanjan ‘colleitar, gañar’, que permitiría explicar non só o hiato vocálico homorgánico e a xeración da consoante nasal palatal (- nj - > /ø/), senón tamén a
presenza dunha vogal nasal 46 (orixinada pola lenición de /-n-/ do étimo gótico). Así pois, transcribiremos a raíz deste verbo con vogal nasal (gãa-), atendendo ao uso maioritario da localización e alcance da lineta neste caso (20 oc.; cfr. 15 oc. gaaou gàà -/ gàa). Agora ben, debemos ter en conta o seguinte: (1) a diferenza de formas con e sen lineta non é significativa, (2) atopamos varios casos (7 oc.) en que o trazo parte do <n> 47 (nasal palatal?), (3) non hai ningún caso de trazo duplo (cfr. lin ̅ a ̅ ge ̅ e ̅), e (4) nos dous casos de translineación o trazo sitúase na segunda metade
da palabra, superpoñéndose dous posíbeis valores (<-n> e < n ̅ >: P6 gààn ̅ a ̅, gàànar ̅ o ̅). Tendo en conta isto, e fóra dos casos en que o trazo debe abreviar necesariamente o morfema verbal de número (P6), dubidamos de se o seu valor diacrítico era neste caso duplo (<ã> + < n ̅ >) ou se respondería a unha preferencia concreta (vogal nasal) 48. En calquera caso, a cuestión (3) formulada supra non debería repercutir na nosa interpretación, unha vez que a proximidade entre o <a> presuntamente nasal e o <n> palatal impediría, en principio, a presenza de dous trazos supralineares distintos. Así pois, expostas as nosas dúbidas e reservas, achamos que a transcrición máis axeitada é gãañ- (e non gaan-, gaañou gãan-), na que reflectimos o probábel cruce xa citado entre * ganan e waidanjan polo que se xustifican o hiato <ãa> e a nasal palatal.
4.3. Outras grafías para a representación de /ø/
Ademais de <n> e < n ̅ > rexistramos puntualmente en HTg outras grafías (complexas: <nn>, <ny>, <nj> e <gn>, e simple: <y>) para as que a interpretación fonética é dubidosa. O único caso de representación segura da consoante palatal é a grafía xeminada <nn>, presente 49 no 46 Concordamos, por tanto, coa consideración ao respecto formulada por Mariño Paz (2002: 84, n. 5). Así pois, a forma gãañar sería o único caso en HTg en que a xeración da nasalidade vocálica e da consoante palatal é independente. Téñase en conta, por outro lado, que en HTg non temos formas con presunto ditongo crecente <gua->, que procederían directamente do étimo xermánico. 47 Repárese, con todo, en que nos casos en que coexisten plicas e lineta o alcance desta pode estar condicionado. 48 Téñase en conta que a variación ganar / gañar aínda persiste na actualidade. 49 Tamén aparece no substantivo anno/s (2 oc., translineadas: anno), mais aquí trátase dunha solución gráfica latinizante.
substantivo sonno (2 oc. ‘visión, acto de soñar’ < sŏmnĭu 50) e sennos (‘sendos’ < singŭlos 51): regularizamos este dígrafo en <ñ>, tendo en conta ademais, que no primeiro caso unha das ocorrencias se atopa translineada (sonno).
A grafía <gn> só se rexistra no substantivo regno (2 oc.): neste caso, aínda que recoñecemos a súa probábel motivación etimográfica 52, non regularizamos esta grafía, pois preferimos non intervir nos grupos consonánticos heterosilábicos cando o segmento implosivo foi obxecto de vocalización 53 (cfr. reino 2 54).
Canto ao grafema <y> (con punto ou raia superior, mais en ningún caso con trazo xeral), ofrece dúbidas de intepretación nas palabras procedentes do grupo latino -NJen que se verificou a lenición da nasal intervocálica no canto da palatalización por indución regresiva do iode: estrayo/estrayamente, juyo, testemoyo. Nestes vocábulos, aínda que apenas rexistramos variación (cfr. estrãeza 1 oc.), preferimos respectar a grafía orixinal dado que dubidamos do seu estatuto fonético 55 ([i], [ĩ] ou [ø]). Obviamente, estes casos distínguense daquelas formas con estrutura silábica similar (<-y->) nas que sabemos que <y> representa unha vogal palatal oral:
ayo (< lat. auia / gót. hagja), bruyo (← bruar ; cfr. brúo), foyo (< fovĕu), jayam ‘xigante’ (← prov. jayani), leya ‘lea’ (epéntese de /i/), moyo (< modĭu), rayal ‘campamento’ (< regālem, con epéntese), vayas (‘vai + pr. (n) as’), vayo ‘baio, de cor amarela e branca’ (< badĭu). Por último, as grafías <ny> e <nj> aparecen nalgúns casos en que poderiamos sospeitar unha pronuncia palatal (exs. alimanjas 1 ‘cast. alimaña, gal. almallo ’, calonya 1 ‘calumnia, var. caloña ’, cinfonya/s 2 ‘zanfoña’ 56), tendo en conta a súa presenza nos textos medievais occidentais; con todo, trátase dunha grafía esporádica e atestada especialmente desde a época de emerxencia do romanzo escrito (ca. mediados do séc. XIII) até a primeira metade do séc. XIV 57. Ademais dos substantivos citados, e das 3 ocorrencias do copretérito do verbo ter (tinja, tenya/n), inducidas probabelmente pola lección do antígrafo, o resto das formas con <nj, ny> corresponden ao ámbito onomástico: Alamanja 1 ‘Alemaña’, Alisonya, Arcomonja 1, Armenja 1, Artamonja 1, Calcedonja / Calcedonya 4, Cisiçonya 1, Cisonya 1, Dardanja/-ya 3, Dardanjo 2 (cfr. Dárdan ̅ o 11), Emonja/Emonya/Enonja 4, Esonya 1, Elisonya 1, Eri/econyo 3, Feminya 2, Fisanja/Fisanja 4, Hermonja 1, Laconja 1, Palfegonia 1 (cfr. Pelfajona/ Palpajona), Peonia 1, Prionya/Prionja 2.
Optamos por regularizar en <ni> estas voces onomásticas, xa que o uso de <y> como marxe prenuclear no ditongo crecente é ocasional (fronte a <i>) e non cremos que teña nestas formas valor palatal. Actuamos do mesmo xeito nos substantivos calonya, cinfonya e alimanjas, aínda 50 “Aínda con todo esto Ulixas non era ben seguro nem seu coraçón non asesegava pensando enno sonno que soñara” (218vc.189), “et entendeu que dizea verdade, e que era seu fillo aquel que o matara; et que lle non mentiram aqueles que lle o sonno soltaron que tiña a morte ennas mãos de seu fillo” (220ra.6). Cfr. sono ‘somnolencia, acto de durmir’ (< sŏmnu). 51 “Et levavam en súas cabeças sennos soonbreiros que forom feitos en India a maior” (56vb.3); a grafía sen ̅ os atópase unha vez (6vb.14). 52 Ou talvez estea inducida pola lección do antígrafo (presumibelmente castelán). Maia (1986: 636) considera esta forma (regno) castelanismo. 53 Con todo, neste caso puido haber influencia a partir do substantivo rei (Ferreiro 1999 4 : 161 e n. 172). 54 Tanto as 2 ocorrencias de regno como as de reino presentan un trazo supralinear de carácter expletivo (talvez por influencia da lección do antígrafo). 55 Sobre esta cuestión vid., entre outros, Maia 1986: 48994 e 6234, Lorenzo 1987: 477, Mariño Paz 2002: 91, Rodríguez Guerra / Varela Barreiro 2007: 499500. 56 Téñase en conta, non obstante, que nestes tres casos a terminación <ja/ya> pode ter motivación etimográfica (< animalĭa, calumnĭa, symphonĭa). 57 Vid. Maia 1986: 4867.
que nestes casos dubidamos de se a pronuncia é a patrimonial (/ø/) ou de se é unha grafía con carácter reminiscente (etimográfico); en calquera caso deixamos constancia en nota a rodapé da grafía orixinal. Canto á forma tinja/tenya procedemos á súa emenda (deixando tamén constancia en nota a rodapé), pois a consideramos erro por desliz idiomático.
4.4. Valor expletivo ou analóxico
Rexistramos, por último, algúns usos expletivos ou analóxicos do trazo superior en certos casos en que talvez para o copista cumpría marcar unha consoante palatal 58 ou, segundo o noso punto de vista máis probábel, unha nasal implosiva interna (exs. Ate ̅ n ̅ as, Dardan ̅ o ̅, Ele ̅ n ̅ a ̅, Ele ̅ n ̅ u ̅ s, En ̅ e ̅ as, Eni̅ feo, Ju ̅ n ̅ o ̅, Ma ̅ n ̅ o ̅ r, Oe ̅ n ̅ o ̅ ne / Oe ̅ o ̅ ne, Pelepon ̅ e ̅ so, Pe ̅ n ̅ alope / Pe ̅ n ̅ elope, Salamin ̅ a ; Mena/ Menela ̅ o ̅, P rota/ esala ̅ o ̅). Nestes casos cremos que a presenza da lineta pode obedecer a unha equivalencia inconsciente do copista a partir, ben do uso diacrítico ou abreviativo de <n + lineta> (→ <ñ> ou <- n >; ex. Juño, Oe n none), ben á función diacrítica de marca de resonancia nasal na secuencia hiática heterorgánica <- a ̅ o > (→ <-ão>: ex. Menelão). Trataríase, por tanto, dunha equivalencia analóxica estendida ao ámbito onomástico, de carácter puramente gráfico e que, por tanto, non tería, en principio, repercusión fonética. De todas estas voces só consideraremos funcional a lineta no caso do mitónimo Dardaño, dado que, salvo nas dúas ocorrencias citadas supra con <nj> (dardanjo/a), no resto dos casos aparece sempre con lineta (11 oc., unha delas translineada: dardan ̅ o ̅). Fóra do ámbito onomástico, atopámonos con certos vocábulos en que a lineta ten probabelmente motivación etimográfica (ex. dano ̅ / dap ̅ no /s, dona ̅ /s, pe ̅ n ̅ a/s ‘pluma’ ou ‘rocha, amea’) ou mimética (por indución do antígrafo; exs.: enga ̅ n ̅ o ̅ 1, pa ̅ n ̅ o /s 2, sina ̅ s ̅, etc.). Fóra destes casos, comentamos a continuación algunhas formas conflitivas e dignas de salientar. Do substantivo beniños non coñecemos rexistros medievais no dominio galegoportugués (o TMILG non dá resultados e o CdP ofrece veneno desde finais do séc. XVI; segundo Houaiss desde o séc. XV), sendo a forma común poçoña/peçoña 59. A forma escarno (4 oc. ← escarnir < xerm. skernjan), con ou sen lineta, documéntase desde o séc. XIII até o XV (escarnio desde o XIV: DDGM s.v.); descoñecemos se en HTg o <n> representa a nasal alveolar ou a palatal, polo
que mantemos a grafía orixinal neste caso. A omisión do trazo no verbo retenir ‘(re)soar’ (2 oc.; reteníam 1 oc.) reflicte a evolución esperábel no galego da xeminada nasal latina (< retinnīre ; cfr. retingĕre > reteñir ‘retinguir, retinxir; volver a tinguir’). O <-n-> do verbo sinificar (2 oc. < significāre)
entendemos que reflicte simplificación do grupo /gn/ latino (cfr. siñificar 60).
r eferencIas bIblIográfIcas
CORDE = Real Academia Española (Banco de datos): Corpus diacrónico del español (http://www.rae.es).
Cuenca Muñoz, Paloma (2000): “Problemas braquigráficos en la documentación castellana del siglo XV”, Cuadernos de documentación multimedia 10 (I Congreso Universitario de Ciencias de la Documentación. Teoría, Historia y Metodología de la Documentación en España (19752000)). Madrid: Universidad Complutense, 805811. DDGM = González Seoane, Ernesto (dir.) (2006): Dicionario de dicionarios do galego medieval (CDRom, dispoñíbel tamén no web do RILG, Recursos Integrados da Lingua Galega: http:// sli.uvigo.es/RILG/). Ferreiro, Manuel (1999 4): Gramática histórica galega, vol. I (Fonética e Morfosintaxe). Santiago de Compostela: Edicións Laiovento. Ferreiro, Manuel (2001 2): Gramática histórica galega, vol. II (Lexicoloxía). Santiago de Compostela: Edicións Laiovento. Gancedo Negrete, María Soledad (2006): “Abreviaturas y signos abreviativos en la documentación original del siglo XV del Archivo Municipal de Durango”, Oihenart. Cuadernos de lengua y literatura 21, 101116. González Pascual, Marcelino (2000): Manuscritos anteriores a 1500 de la Biblioteca de Menéndez Pelayo. Tres estudios y catálogo. Santander: Concejalía de Cultura. Houaiss = Houaiss, Antônio, Mauro de Salles Villar e Francisco Manoel de Mello Franco (dirs.) (2009 2): Dicionário Houaiss da língua portuguesa. Rio de Janeiro: Objetiva (Instituto Antônio Houaiss de Lexicografia). Huber, Joseph (1986): Gramática do português antigo (trad. de Maria Manuele Ganveia Delille). Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian.
Mariño Paz, Ramón (2006): “Heterosilabificación e coalescencia de hiatos en posición interior de palabra no galego medieval (séculos XIIIXIV)”, Verba. Anuario Galego de Filoloxía 33, 69101. Mariño Paz, Ramón (2008): Historia de la lengua gallega. Muenchen: Lincom Europa. Martínez López, Ramón (1963): General Estoria. Versión gallega del siglo XIV. Ms. O.I.1. del Escorial (Edición, introducción lingüística, notas y vocabulario). Oviedo: Universidade (Facultade de Filosofía e Letras).
Pensado, José Luis (1962): Fragmento de un Livro de Tristan galaicoportugués (anexo 14 de Cuadernos de Estudios Gallegos). Santiago de Compostela: Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos. Pichel Gotérrez, Ricardo (2009): Fundación e primeiros séculos do mosteiro bieito de Santo Estevo de Chouzán (sécs. IXXIII). A Coruña: Toxosoutos (col. Trivium, nº 36). Pichel Gotérrez, Ricardo (2011a): “Hacia una edición comprometida de la prosa instrumental. Notas para un estudio crítico de la braquigrafía medieval gallega: el signo general de abreviación”, en Mª Angustias Beas Teruel (coord.), Nuevas líneas de investigación en el estudio diacrónico de la lengua española (Actas del IX Congreso de la Asociación de Jóvenes Investigadores de Historio-


Summary: Ofrécese nestas páxinas un estudo comparativo entre o galego, o portugués e o español sobre o uso do infinitivo. Galego e portugués posúen unha variante conxugada deste tempo, inexistente en español, e será tratada con particular atención. A base do estudo será a diacronía que marca, en gran medida, o uso actual. A subordinación é o campo de acción do infinitivo conxugado e cada caso particular será exemplificado con pasaxes extraídas de diferentes corpus online consolidados. Verase o uso canónico esperable en galego e portugués e as variantes reais de tales usos, así como as solucións (traducións convenientes) do español perante o infinitivo flexionado. Aínda que a intención primeira é dar apoio aos estudantes, a pescuda pretende afastarse da sistematización clásica dada ao infinitivo conxugado nas gramáticas e quere propor principios funcionais –as estruturas sintácticas– (e non só estilísticos) no emprego dese tempo verbal.

Introduction. 1. The personal infinitive. 2. The syntax of the personal infinitive: subordination.
2.1. In complement clauses. 2.2. In adverbial clauses. 3. Final considerations.
0. I ntroducIón
Habemos tentar explicar nas seguintes liñas o uso dunha forma verbal particular en dúas linguas da Romania: o infinitivo conxugado galego e portugués, con especial atención ás posibles solucións castelás. Na Universitat de Barcelona, onde estudan os dous idiomas moitos dos nosos alumnos de fala materna catalá ou castelá, a diferenza entre o infinitivo non conxugado e o que se conxuga, en galego e portugués 1, suscita un enorme interese. Tentaremos explicitar a casuística na cal aparece o infinitivo conxugado de maneira que un lector alleo ao galego e ao portugués, poida entender, a través do español, o seu funcionamento. En definitiva, trátase de ofrecer, utilizando a tradución, as solucións españolas do infinitivo conxugado comprendendo previamente a súa formalización e uso.
Imos explicar o seu uso facendo un percorrido diacrónico desde o latín porque coidamos que a lingua do Lacio determina o emprego actual. O proceso que se seguirá será o enfoque sintáctico, xa que a aparición do infinitivo conxugado remite á subordinación. Dada a súa natureza nominal, porén, pode desempeñar calquera das funcións dun nome. Será a través desas funcións que nos achegaremos ao uso do infinitivo, concretamente do conxugado.
Presentarase o tempo verbal e, a seguir, delimitarase a subordinación como o seu campo de acción: especificamente as oracións completivas e as circunstanciais ou adverbiais. En cada unha delas partirase do latín (como xa se afirmou, conforma o uso actual) para chegar ao galego e ao portugués engadindo as solucións esperables castelás. Para ilustrar cada unha das estruturas que se presentan serán utilizados exemplos pertencentes a textos publicados, non inventados a propósito. Coa intención de aforrar tempo na busca de pasaxes en diferentes libros (traballo que nos desbordaría), recorremos a catro corpus on line consolidados que se citan a continuación: ¾ para a lingua galega 2 : http://www.ti.usc.es/tilg/ = Corpus Informatizado da Lingua Galega (Antón Santamarina, dirc.). Instituto da Lingua Galega, Universidade de Santiago. http://corpus.cirp.es/corga/ = Corpus de referencia do galego actual. Centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades, Xunta de Galicia. ¾ para a lingua portuguesa: http://www.corpusdoportugues.org/ Corpus do Português: 45 million words, 1300s1900s (Davies, Mark / Michael Ferreira, 2006-). Brigham Young University / Georgetown University. ¾ para a lingua española: http://www.corpusdelespanol.org/. Corpus del Español: 100 million words, 1200s1900s (Davies, Mark, (2002-). Brigham Young University.
1. o InfInItIvo conxugado
Nunca é fácil explicar a estudantes o uso preciso deste tempo verbal: aos casteláns e aos cataláns porque non existe na súa lingua, e aos galegos e aos portugueses porque o utilizan de xeito natural e se lles fosen pedidas leis sobre o seu uso, remitirían a explicacións pouco pensadas gramaticalmente. E é que ao longo da historia dos estudos románicos ten habido moita literatura escrita sobre o tema 3, pero pouco funcional no que respecta á didáctica. Non entraremos na orixe do tempo, interesa máis formular as estruturas sintácticas en que se dá.
-(r) [(eu) falar] -(r)es [(ti g /tu p) falares] -(r) [(el g /ele p) falar] -(r)mos [(nós) falarmos] -(r)des [(vós) falardes)] -(r)ren g /rem p [(eles) falaren/falarem]
O seu uso dá énfase ao suxeito e evita ambigüidades e, sintacticamente, sirvan as palabras de Huber (1986: 210) para delimitalo: “tem importância e interesse verificar que o infinitivo flexionado, geralmente ligado a preposições, é apenas usado para reduzir orações subordinadas”. Atopámolo nas oracións completivas e nas circunstanciais. Non obstante, preséntase en todos eses casos con restricións. E esas restricións son as que dificultan a súa aprendizaxe e mais o uso.
Certamente, en español e catalán, cando se ten que traducir un infinitivo conxugado, emprégase a estrutura [que (complet) ~ conx / loc. conx (circunst) + verbo finito] como solución posible maioritaria. Véxase un exemplo:
Convén saírmos cedo g / Convém sairmos cedo p / Conviene que salgamos temprano e / Cal que sortim d’hora c Vinte ao chegares g / Vite ao chegares p / Te vi cuando llegabas e / Et vaig veure quan arribaves c
Español e catalán podían ter optado polas seguintes solucións, se cadra, máis usuais: “Conviene salir temprano; Cal sortir d’hora / Te vi al llegar; Et vaig veure en arribar”. Pero nos dous casos quedariamos sen saber a quen lle convén saír cedo e quen chega. É dicir, en galego e portugués, o infinitivo conxugado de maneira sintética dá esa información; a estrutura española ou catalá debe usar unha conxunción e un verbo finito se se quere ofrecer a mesma información (en indicativo ou subxuntivo, e ese é outro reto para os nosos estudantes).
2. a sIntaxe do InfInItIvo conxugado : a subordInacIón
Como se vén de dicir, o infinitivo conxugado, flexionado ou persoal, aparece en dous dos tres tipos de subordinación que a tradición marca: completivas (ou substantivas ou integrantes) e circunstanciais (tamén chamadas adverbiais). Recorreremos á diacronía, como xa se afirmou, para este estudo sintáctico, e por dúas razóns: a primeira, porque as restricións no uso do infinitivo flexionado veñen marcadas pola sintaxe/semántica latina e, a segunda, porque usos arcaicos ou pouco usuais no español de hoxe nas completivas (con infinitivo non persoal, obviamente) continúan vivas en portugués e en galego (co infinitivo conxugado), aínda que na lingua de Galicia comezan a ser escasas na fala oral. 3 Desde os primeiros traballos de Carolina Michaëlis de Vasconcelos (“O imperfeito do conjuntivo e o infinito pessoal no português”, 1918), pasando por Augusto Moreno (“Problemas de morfologia e sintaxe. A concordância. O infinito impessoal e o pessoal”, 1951), Henri Meier (“Infinitivo flexional portugués y español”, 1955), Zdenek Hampejs (“Alguns problemas do infinito conjugado no português”, 1959) e Maurer (1968) chegamos os máis actuais: García Gondar (1978), Körner (1988), Penas Ibáñez (1996), Freixeiro Mato (1999), Scida (2004), Xove Ferreiro (2005), Schulte (2007), Silva (2008), Jansegers / Vanderschueren (2010), Vanderschueren / Jansegers (2010) ou Vesterinen (2011) por nomear algúns deles.
A sintaxe das linguas románicas reduciu a poucas partículas nexuais a cantidade de elementos de ligazón que tiña o latín (concretamente nas completivas); ese feito é a consecuencia da mudanza que se produciu na estrutura xeral da lingua. O latín utilizaba diversas vías, condicionado pola semántica do verbo principal, para marcar a subordinación. Así, nas completivas, por exemplo, se se quería indicar unha acción volitiva afirmativa usábase ut + subx, na negativa ne + subx ; se a mesma acción era identificadora usábase a oración de infinitivo 4 (sen nexo) e se era explicativa quod + ind. Unha vez que nas linguas romances, de modo xeral, se impuxo como forma universal subordinante que 5 (+ ind ou subx), esta conxunción comezou a introducir todos os valores do latín. Ese sincretismo semántico inicial esvaeceuse rapidamente e fixo que a estrutura formal das subordinadas (completivas) fose igual, entrando en xogo o modo subxuntivo –con máis forza que a que xa tiña no latín– para marcar o valor perdido da estrutura latina. Véxanse algúns exemplos:
Malo ut legas Dico te venire
Praetereo quod invidiam subieris Prefiro que leas Digo que vés Non teño en conta que teñas envexa
Vexamos xa os dous tipos de subordinación, cun especial tratamento á completiva.
2.1. En oracións completivas
Son as completivas o tipo de oracións subordinadas máis especializadas do latín. Dado que completan necesariamente o significado do verbo principal actúan como suxeito, complemento directo ou atributo, e este feito sintáctico xa estipula o tipo de verbo que as vai gobernar.
En xeral, son verbos que se distinguen por manifestaren características ligadas á psique e, por tanto, o seu complemento é unha subordinada; non é igual ordeno que fagas o xantar que ordeno os libros ou xuntei o diñeiro. O verbo ordenar pode implicar unha acción que depende da psique (ordeno/mando que fagas o xantar) ou non (ordeno/poño en orde os libros). Con todo, xuntar nunca aparecerá nunha oración completiva porque non implica acción mental ou afectiva (xuntei o diñeiro pero non *xuntei que...).
Se reparamos con atención na cantidade de divisións semánticas dadas polas gramáticas, veremos que case todos os verbos no campo que nos ocupa poden agruparse en seis ou sete categorías: vontade, causa, licitación, temor, lingua, xuízo, existencia...
En latín, existían tres procedementos sintácticos esenciais para formar unha oración subordinada completiva: quod + v. finito. ind, ut + v. finito. subx e a oración de infinitivo. a) Quod + v. finito. Podían exercer a función de suxeito do verbo principal cun verbo intransitivo (asociadas semanticamente a verbos de acontecemento: accidere ‘acontecer, acaecer’, evenire ‘vir, suceder’, contingere ‘acontecer, ocorrer’) e de complemento directo [CD no resto do texto] (polo tanto, con verbos transitivos declarativos: omittere ‘omitir’, gaudere ‘gozar’, declarare ‘declarar’...). Todas elas presentaban un valor explicativo (< o feito de [que ]). 4 Algúns verbos moi comúns podían empregar estas dúas estruturas: Volo ut venias ~ volo te venire (Quero que veñas). 5 Quod cedeu ante quia > ca na Idade Media, e con quid > que actual. Véxase Abuín (1971: 203204), onde o autor dá unha explicación detallada do proceso.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 107130 b) Ut + v. finito. Exercían a función de CD do verbo principal, polo tanto sempre con verbos transitivos. Semanticamente tiñan valor optativo cun matiz de finalidade; asociábanse aos chamados verbos de vontade: velle ‘querer’, nolle ‘non querer’, malle ‘preferir’ (na negativa, cos de receo e perigo; timere ‘temer’, metuere ‘ter medo, temer’). c) Oración de infinitivo. Nela, podía actuar o infinitivo de maneira concertada (cando o seu suxeito interno era igual que o do verbo principal) ou non concertada (cando non había concorrencia de suxeitos) 6. Podían exercer a función de suxeito coa cópula –acompañada ou non de adxectivos– e con verbos intransitivos: videri ‘parecer’, decere ‘convir’, oportere ‘ser preciso, ser necesario’, licere ‘ser lícito’, interesse ‘importar’, placere ‘agradar’. Con verbos transitivos actuaba como CD, sexa concertado (posse ‘poder’, solere ‘adoitar’, debere ‘deber’ …), sexa non concertado, e neste caso, o seu suxeito viña expresado no caso acusativo e o verbo da principal asociábase a verbos de vontade (velle ‘querer’, cupere ‘desexar’, nolle ‘non querer’, malle ‘preferir’, petere ‘pretender’, decidere ‘decidir’, impedire ‘impedir’, recusare ‘recusar’, obstare ‘obstar’, timere ‘temer’, rogare ‘pedir’, monere ‘aconsellar’), de entendemento, xuízo, lingua (credere ‘crer’, putare ‘pensar’, intellegere, capire ‘entender’, cogitare ‘coidar’, scire ‘saber’, opinari ‘opinar, xulgar’, animadvertere ‘advertir, darse de conta’; dicere ‘dicir’, promittere ‘prometer’, nuntiare ‘anunciar’, negare ‘negar’, monstrare ‘mostrar’, scribere ‘escribir’, iurare ‘xurar’) e percepción, influencia e causa (videre ‘ver’, sentire ‘sentir’, audire ‘oír’; tueri ‘mirar’, advertere ‘observar, notar’, auscultare ‘escoitar’; monere ‘aconsellar’, iubere ‘ordenar’, imperare ‘mandar’, vetare ‘prohibir’, permittere ‘permitir’, rogare ‘pedir’; lamentare ‘lamentar’, timere ‘temer’, excusare ‘desculpar’, permittere ‘deixar’, causare, efficere ‘facer que’). Tiña un valor informativo. A oración de infinitivo era a fórmula máis produtiva para subordinar unha frase completiva. Xa no latín vulgar, porén, comezou a documentarse unha profunda mudanza na estrutura subordinada. Di Väänänen (2003: 251): La prosa latina clásica ha desarrollado en medida considerable un sistema de subordinación, mientras que el habla familiar y popular, aun sin ignorar la sintaxis de la subordinación, ha hecho de ella un uso relativamente reducido y poco variado, sobre todo por cuanto se refiere a las oraciones completivas y circunstanciales. No eido das completivas en que nos estamos movendo, a redución dos tres parámetros a quod/quia/quid (> que) fixo que este asumise todas as funcións e modos. Non obstante, a oración de infinitivo concertado mantense (quero beber = *eu quero que eu beba). O non concertado pasou a ser substituído maioritariamente pola fórmula que + verbo finito. Con todo, durante o período medieval atopamos nas tres linguas consideradas a oración de infinitivo non concertado con verbos de (a) entendemento, xuízo e lingua por un lado, e con verbos de (b) percepción, influencia e causa por outro. Na actualidade, (b) é usado nas tres linguas, mais (a), só no galego escasamente e no portugués común (aínda que algúns verbos xa se sente que forman parte dunha linguaxe máis coidada). Retomemos as palabras de Huber (1986): se o infinitivo conxugado actúa reducindo unha oración completiva, entón a fórmula [ que + v. ind/subx ] equivale a [ (prep) + inf. conx ]. A seguir, pódese ver o percorrido das completivas agrupadas segundo as restricións marcadas pola semántica do verbo principal na escolla do nexo. As frechas indican a solución esperable no español do infinitivo conxugado galego e portugués. Trataremos as construcións que utilizan o infinitivo. 6 Usaremos no resto do texto esta terminoloxía (suxeito concertado : mesmo suxeito; suxeito non concertado : diferente suxeito) para continuar coa terminoloxía clásica asociada ao infinitivo latino.
A) En función de suxeito : a) Verbos de acontecemento. Latín [ quod + ind ]. “ Accidit quod eum nusquam vidisti” (Ad Atticum, Cicerón). Acontece que nunca o chegaches a ver/Acontece nunca o chegares a ver. Estas oracións poden aparecer co infinitivo de xeito impersoal, como o exemplo español (5) que se verá a seguir, ou acompañadas dun dativo que indica semanticamente o suxeito do tal infinitivo (en letra itálica no texto, os exemplos 1 e 3). Cando se quere especificar formalmente o suxeito do infinitivo, as tres linguas utilizan que + v. finito. Con todo, galego e portugués poden utilizar o infinitivo conxugado (► 2 e 4) ofrecendo o mesmo resultado. Os exemplos 6 e 7 corresponden ás traducións españolas do infinitivo conxugado (fórmula que se repetirá ao longo do texto).
Portugués(3) “Quando em tal lhe acontece pensar, não consegue repelir de si uma dúvida” (História
(6)>(2) G– [...] suele suceder [ que las cosas son vistas = se ven ] de noche (7)>(4) P– Muchas veces acontecía [ que venían ] a buscarlo b) Verbos e expresións de existencia. Latín [ oración de infinitivo ]. “Docto homini vivere est cogitare ” (Tusculanae Quaestiones, Cicerón). Para o home sabio, vivir é pensar. Neste caso, o infinitivo non flexionado é usado de modo impersoal (8, 9, 11 e 12). Cando se precisa especificar formalmente o suxeito da estrutura copulativa, pódese usar que + v. finito. O infinitivo flexionado permite que galego e portugués (► 10 e 13) mesturen as dúas estruturas nunha: uso do infinitivo cos morfemas que identifican os suxeitos dados pola completiva que + v. finito.
poráneo, G.-Sabell, 1976)
As de suxeito concertado poden aparecer impersonalizadas, como é o seguinte exemplo do español (22, aplicable ao galego e ao portugués, 18 e 20), ou cun complemento indirecto expreso (no texto, en itálico, 18 e 20) que indica semanticamente o suxeito do
Galego(25) “Ter animais dá moito traballo” (Arredor da muller en 18 mundos, Ú. Heinze, 1985)
Portugués(26) “Em que medida o saber falar pode ser tomado pela totalidade do saber?” (Sofistas
(séc. V - IV a.C), Enciclopêdia Brasileira)
Español(27) “El verla me da la vida y el no verla me da muerte” (La mesonera del cielo, Mira de Amescua, 1609) B) En función de complemento directo : a) Verbos declarativos. Latín [ quod + ind ]. “ Mitto quod invidiam subieris” (Epistulae ad Familiares, Cicerón). [Omito/Paso por alto] que teñas envexa. Neste caso, nas de suxeito concertado pode alternar a estrutura que + v. finito (primitiva na lingua < quod explicativo), co infinitivo (28, 29, 33, 34, 38 e 39). Os exemplos galego e portugués 29 e 34 corresponden á construción infinitiva na cal se podería encontrar un infinitivo conxugado pleonástico, aínda que é infrecuente (“Trátase de persoas que desde hai tempo declaran estaren a prol da política do muiñeiro de Lalín”, “Vários reféns afirmaram terem ouvido os sequestradores discutindo o plano”) e que se observa nos exemplos 30 e 35, mais, como afirman Álvarez e Xove (2002: 138):
Algúns verbos –coma os declarativos e similares, algúns deles usados tamén no discurso indirecto: dicir, negar, declarar, xurar, crer, supoñer, coidar, admitir...– constrúense habitualmente da deben seren controlados e coutados de raíz polos medios que a propia soberanía popular ten á súa man” (Tempos Novos, Rodríguez Pardo, Xosé Luís, 1998) En ambos os dous casos, o equivalente español sería o infinitivo (saber e ser). c) Verbos de vontade. O latín usaba [ ut + subx ] para a apelación e a [ oración de infinitivo ] (concertado/non concertado) para a afirmación. “ Optavit ut currus patris tolleretur” (De Amicitia, Cicerón). Pediu que lle permitisen subir ao carro do pai. / “ Cupio, patres conscripti, me esse clementem” (Oratio in Catilinam, Cicerón). Desexo, senadores, ser [*que eu sexa] clemente. Aínda que este tipo de oracións podía introducir a subordinada coa conxunción ut e coa oración de infinitivo, sábese que xa no latín clásico eran máis frecuentes as conxuncionais na fala familiar. Afirma Väänänen (2003: 251) que: “Hasta en la lengua literaria misma subsisten ciertos giros asindéticos primitivos, como las frases de expresión de voluntad asindéticas del tipo volo facias ‘quiero que hagas”. Polo tanto, se ut era máis usado (e na fala mesmo podía desaparecer, como no exemplo dado polo filólogo finlandés) e quod> quid> que gañou todos os espazos para introducir as subordinadas cuxo verbo principal indicaba vontade, acabou por desaparecer a posibilidade de usar na fala actual un infinitivo conxugado. Non é posible * quero vires senón quero que veñas. Só se aplica o infinitivo cando os suxeitos son concorrentes: quero vir. Latín vulgar Galego e portugués
(cfr. Álvarez e Xove, 2002: 138) como se observa nos exemplos 61, 66, 70 e 71. Cando non hai concorrencia de suxeitos, ao pé da estrutura románica [ que + v. finito ], galego e portugués poden utilizar o infinitivo conxugado (► 62, 63, 64, 67, 68 e 69). Tamén o español co seu único infinitivo, daquela, nas terceiras persoas e con verbos copulativos. A Nueva gramática de la lengua española (2009: 2013) di que: “Los grupos verbales de infinitivo en función predicativa, sobre todo los construidos con ser y estar, eran muy frecuentes en la lengua antigua subordinados a verbos de entendimiento, de juicio y, a veces, de lengua ” (72, 73 e 74). Na lingua portuguesa, estes grupos verbais son máis comúns na actualidade (case exclusivamente con ser, ter e estar 7) nun rexistro culto, que no galego 8. Pola súa parte, en español o seu uso decaeu no século xviii 9, aínda se documenta no xix e no xx é infrecuente. 7 Unha busca exhaustiva no http://www.corpusdoportugues.org/ deu como resultado unha ampla maioría para as formas conxuncionais (Creio que são / Creio serem ; Penso que estão / Penso estarem ; Entendi que eram / Entendi serem ; Julgo que tensés-estás / Julgo teresseres-estares ; Diz que sãoestão-têm / Diz seremestarem-terem ; Prometi que eram / Prometi serem ; Anunciei que sãoestão-têm / Anunciei seremestarem-terem ; Nego que sãoestão-têm / Nego seremestarem-terem ; Juro que sãoestão-têm / Juro seremestarem-terem). 8 Xa se viu a opinión de Álvarez e Xove (2002); con todo, Abuín (1971: 202) proporciona datos interesantes que parecen demostrar a continuidade románica da construción infinitiva latina baixo a forma do infinitivo conxugado: “El Habla de Castilla se ve obligada a no poder utilizar Infinitivo más que cuando principal y subordinada completiva tienen el mismo sujeto: “Desea estar conmigo”; pero no cuando el sujeto es distinto: “Desea que estemos juntos”, caso en que utiliza una completiva integrante. En cambio, el habla arosana [reférese ao español falado en Arousa cheo de galeguismos] en ambos casos puede utilizar completiva de infinitivo: “Desea estar conmigo” y “desea estarmos juntos”. Y así: “Opino marcharmos a casa”, “Pienso seres discreto”, etc. de una extraordinaria fuerza expresiva y brevedad. En resumen: el habla arosana mantiene, gracias al Infinitivo Personal, la forma sintética latina en la oración subordinada completiva con sujeto implícito en el verbo, unida directamente a su oración principal, en casos en que el castellano se ve obligado a la forma analítica con “que” más modo finito. Con lo que, como en latín también, abundan más que en castellano los tipos de oración completiva de Infinitivo”. 9 É de supoñer que a construción española é un calco da oración de infinitivo latina recuperada na linguaxe culta na Idade Media, tentativa de recrear o estilo clásico. O feito de ser estilo culto e non patrimonial provocou a desaparición progresiva.
e) Verbos de percepción (ind), influencia (subx) e causa (subx). Latín [ oración de infinitivo ] (non concertado). “ Video esse hic in senatu quosdam, qui tecum una fuerunt” (Oratio in Catilinam, Cicerón). Vexo [estaren/ que están ] no senado algúns que estiveron unha vez contigo. / “ Exire ex urbe iubet consul hostem ” (Oratio in Catilinam, Cicerón). O cónsul ordena [saír o inimigo/ que saia ] da cidade.
Neste punto, o uso fixou o emprego das estruturas con infinitivo ou coa conxunción. Nas tres linguas poden encontrarse indistintamente, aínda que na fala familiar predomina a construción do infinitivo (tratadas pola gramática tradicional como oracións con suxeito en acusativo; 77, 83 e 89). Convén facer, non obstante, algunha observación naquelas con suxeito non concertado (78, 79, 80, 84, 85, 86, 90, 91 e 92). De entre os verbos de percepción que admiten a construción do infinitivo con función predicativa, ver é o máis usado (mirar, observar, notar, sentir, oír, escoitar). Aínda así, a Nueva gramática de la lengua española (2009: 2013) di que se encontra na actualidade en construcións limitadas sintáctica e semanticamente: aceptan accións ou movementos (La vi acercarse), cando se constrúen con subordinada substantiva admiten estados e propiedades (Vi que tenía razón) pero non con infinitivo (*La vi tener razón). Non se aplicaba esta restrición na lingua antiga (93 e 94). Estas consideracións para o español poden ser aplicadas grosso modo ao galego e ao portugués. Os exemplos españois antigos aparecen cos verbos ser e estar, os mesmos que provocaban a utilización do infinitivo conxugado en portugués (► 87 e 88), tamén en épocas pasadas e de pouco rendemento. O mesmo acontece cos verbos de influencia 10. No galego actual, esta estrutura non se encontra documentada e no antigo non atopamos ningunha ocorrencia; os exemplos dados (81 e 82), un do séc. xiii e outro do xiv, poderían aparecer co infinitivo persoal (viu -os come porcos contra si vĩir > viuos... contra si viren ; mandei ao dito abade e convento dar esta mia carta > mandei [a eles] daren esta mia carta). Con todo, son así documentados, dando a idea da súa posible inexistencia 11. En portugués, os dous exemplos (► 87 e 88) responden a escritos do séc. xvii, non atopamos ocorrencias posteriores nos corpus consultados 12. Cunha e Cintra (1984: 470), despois de afirmaren que con estes verbos o uso do infinitivo conxugado é restrinxido, din referíndose aos verbos de mandato: Por vezes, a construção com o conjuntivo é pesada ou malsoante. Convém, nesses casos, substituíla por uma forma expressional equivalente. O infinitivo: O professor mandou que o aluno lesse um romance; O professor mandou o aluno ler um romance. / Exortava os companheiros a que continuassem a resistência; Exortava os companheiros a continuarem a resistência 13. Como se observa, e en xeral, din Álvarez e Xove (2002: 138) ao falar das diferenzas entre as oracións conxuncionais e as de infinitivo sen nexo: “Sendo os suxeitos distintos, pódese hipoteticamente recorrer ó infinitivo flexionado, pero a penas se usa porque se opta por que con verbo modotemporal”. Latín vulgar Galego e portugués Español [infinitivo non concertado] [quod/quia + v + ind/subx] [infinitivo non concertado] [ infinitivo conxugado ] (menos usado) [que + v + ind/subx] [infinitivo non concertado] [que + v + ind/subx] 10 Véxase Regueira Fdez. (2001). 11 Véxase López Martínez (1991). 12 Cabe dicir que, na lingua portuguesa, o uso no Brasil é máis conservador que en Portugal. 13 En Portugal, non son de recibo as partes en itálico: Sentido > Vejo que elas sãosaem-correm / Vejoas ser(em)-sair(em)- -correr(em); Ouvi que eramtinham-iam / Ouvios [ser(em)-ter(em)-ir(em)]. Mandato> Ordenou que fizessem / Ordenou fazer(em); Mandou que construíssem / Mandou construir(em). Causa: Deixou que saíssem / Deixouos sair(em).
(95)>(87 e 88) P– [...] se ve [ que son ] eclesiásticos / que ordenava [ que estuviesen ] armados... Cómpre dicir que existen, ás veces, diverxencias na concepción sintáctica dalgúns verbos. Por exemplo, lamentar e desculpar, construídos de maneira diferente en portugués, fronte ao galego e ao español.
asociada aos verbos de sentimento (que actúan como os volitivos).
2.2. En oracións circunstanciais
O uso universal de que provocou, como xa se afirmou, a desaparición de case todos os nexos latinos (ut : final, consecutivo, temporal, modal e concesivo; cum : temporal, causal; tametsi : concesivo; etsi : concesivo…). Ora ben, a conxunción que empezou a reforzarse con preposicións 14 e adverbios para marcar os diferentes matices: para + que : finalidade, por + que > porque : causa, aínda + que : concesión, desde + que : temporalidade, etc.
A condición nominal do infinitivo permítelle aparecer tras preposición. Daquela, se na lingua existe unha locución prepositiva co mesmo valor que a conxunción ou locución conxuntiva usada como nexo, pódense substituír esta e o verbo finito por un infinitivo conxugado: aínda que = a pesar de, porque = por, etc. 14 Léase o que di ao respecto Mattos e Silva (1997: 115): “É o que, entretanto, o elemento mórfico que estará na base das numerosas locuções conjuntivas que se constituíram no português, como nas outras línguas românicas: des que (arc), desde que, sem que, ante que (arc), antes que, assim que, ainda que, já que, por tal que, tanto que; de modo que, de sorte que; visto que, etc.”
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 107130 (127) Aínda que viñestes tarde, sobrou comida = A pesar de virdes tarde, sobrou comida. (128) Non traballamos porque estamos doentes = Non traballamos por estarmos doentes. Temporais e modais actúan como complemento circunstancial do verbo principal. Os casos restantes 15 (condicionais, finais, concesivas e causais) establecen relacións lóxicas que afectan toda a oración. En español, existe a mesma posibilidade mais só cando o suxeito do verbo principal e mais o do infinitivo son coincidentes (infinitivo concertado), nos outros casos usa a estrutura [ (prep) + que + v ], coexistente en galego e portugués (por exemplo, a pesar de = a pesar de que ou aínda que). Por outro lado, cómpre dicir que en español é normalmente usada a construción da preposición máis o infinitivo non concertado para todas as persoas (o contexto clarifica o suxeito; cando se quere que fique patente, úsase que + v). En galego e portugués, as dúas posibilidades do español danse xuntas co infinitivo conxugado. Examinaranse a seguir as construcións que empregan o infinitivo. Véxase un exemplo de cada grupo 16 :
a) Temporal: GalegoSuxeito concertado: (129) infinitivo invariable: “ Ao vir de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” (Xentes do mar, Calo Lourido, 1996) ► (130) infinitivo conxugado: “ Ao saírmos do Triángulo seguiremos cara a Madrid” (Ar-
(139)>(134) P– [ al saber / cuando supimos ] 15 Locativas (A rúa onde/na cal vive é estreita), comparativas (Gaña máis cartos ca min, O teu can corre máis que o meu) e consecutivas (Fedía tanto que non se podía respirar) non participan deste proceso porque os seus nexos non son substituíbles por ningunha preposición ou locución prepositiva. 16 Ofrécense os exemplos coa partícula máis usual.
(142)>(136) P– [ cuando atravesaban ] b) Modal: exclusivamente a preposición sen.
c) Condicional:
3. c onsIderacIóns fInaIs
Resumindo o visto, reparamos en que en todas as estruturas circunstanciais se repite o comportamento do infinitivo conxugado que aparece nas completivas. Quer nas oracións de suxeito concertado, quer nas de suxeito non concertado, atopamos o infinitivo invariable e flexionado. Salientamos, non obstante, o feito de que é máis común encontrar o invariable cando podería ser flexionado na lingua galega que na portuguesa. Poderíase explicar ou ben pola presión do castelán sobre o galego ou ben porque o portugués consolidou o infinitivo conxugado como forma única na maioría de casos xa que permite desambiguar totalmente. Ao respecto, Jansegers e Vanderschueren (2010: 438) din: [...] esta investigación pone de manifiesto el papel primordial que desempeña la influencia castellana en la menor vitalidad del infinitivo flexionado en el gallego actual. Así, hemos demostrado que, mientras que el infinitivo conjugado portugués a lo largo de varios siglos ha ampliado su radio de acción, el infinitivo flexionado gallego ha reducido drásticamente sus empleos en los contextos en los que con mayor frecuencia solía aparecer.
Unha visión xeral do exposto indica que a construción infinitiva en función de CD nas completivas preserva a oración de infinitivo latina, que en galego e portugués pode mesmo aparecer conxugada; nas circunstanciais, a natureza nominal do infinitivo permítelle aparecer despois da preposición.
O uso do infinitivo concertado (conxugado ou non) en galego e portugués non presenta problemas de tradución en español xa que se trata da mesma estrutura nas oracións de suxeito
concertado. Cando as linguas atlánticas seleccionan o infinitivo conxugado apréciase unha escolla estilística pleonástica 17 : Infinitivo invariable: “ Ao vir de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” Infinitivo conxugado: “ Ao viren de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” Esp: “ Al venir de regreso con algún dinero, algunos deciden abrir un bar” 17 Véxase Vanderschueren e Diependaele (2012, en prensa): “The Portuguese Inflected Infinitive. An Empirical Approach”. Corpus Linguistics and Linguistic Theory, onde demostran unha escolla inducida por diversos factores lingüísticos.
Xeralmente, as gramáticas galegas e portuguesas especifican os usos do infinitivo conxugado nos mesmos contextos, non obstante, a máis actual de Álvarez e Xove (2002) xa clarifica algunhas restricións no galego moderno, que prefire a construción conxuncional, fronte ao portugués, que ampliou o seu campo de acción. Con todo, calquera estudo dos presentados na bibliografía trata o asunto dentro do propio sistema (o galego, o portugués), trátanse cuestións de interferencias do castelán no galego, fanse aproximacións históricas e mesmo valoracións sobre o seu emprego, porén, cumpren unha función parcial para o noso obxectivo. Tentamos confrontar todos eses usos cos equivalentes esperables na lingua española para establecer unha base didáctica coherente que axude os estudantes de fala materna non galega nin portuguesa a comprender o infinitivo presoal. Unha segunda parte desa didáctica –que xa se adianta nalgúns casos– sería entrar pormenorizadamente nas frecuencias reais de cada contexto especificado para evitar, por exemplo, un abuso da construción infinitiva cando é máis habitual a conxuncional e viceversa.E xa para acabar, e retomando ese obxectivo didáctico que nos levou a escribir estas liñas, preséntanse de modo esquemático os usos galegos e portugueses do infinitivo priorizando o conxugado, e as correspondencias esperables e máis habituais na lingua española:
a) Completivas
Función de suxeito:
Verbos de entendemento (ind), existencia (subx) e intransitivos (subx)
–Oración de infinitivo na cal aparece o infinitivo flexionado (uso arcaico): “ Vinos seren felices” Esp (estrutura conxuncional; uso xeral): “ Veo que ellos son felices” Esp (oración de infinitivo; uso arcaico): “ Vi ser ellos los que eran felices” b) Circunstanciais Suxeito concertado –Preposición + infinitivo invariable que podería aparecer baixo a forma do conxugado: “ Ao marchar[en], saudaron ”, “Por ter[des] bebido estades peneques” Esp (preposición + infinitivo ou estrutura conxuncional, menos común): “ Al irse, saludaron”, “ Por haber bebido estáis borrachos” –Preposición + infinitivo conxugado: “ Ao marcharen, saudaron ”, “ Por terdes bebido estades peneques” Esp (preposición + infinitivo ou estrutura conxuncional): “ Al irse/cuando se fueron, saludaron ”, “ Por haber/porque habéis bebido estáis borrachos ” Suxeito non concertado –Preposición + infinitivo invariable (común no galego e infrecuente no portugués): “ A pesar de as medidas ser prioritarias, non podemos descartar o asunto” Esp (estrutura conxuncional ou preposición + infinitivo con suxeito expreso, menos común e recomendable): “ A pesar de que las medidas son prioritarias (a pesar de ser las medidas), no podemos descartar el asunto” –Preposición + infinitivo conxugado: “ A pesar de chegarmos tarde, esperou por nós”, “ Fareino no caso de teres necesidade” Esp (estrutura conxuncional): “ A pesar de que llegamos tarde, nos esperó ”, “Lo haré en el caso de que tengas necesidad”
Henrique Monteagudo (eds.), Norma lingüística e variación: Unha perspectiva desde o idioma galego. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega / Instituto da Lingua Galega, 313334. Corpora utilizados: Galego: http://www.ti.usc.es/tilg/ (Tesouro Informatizado da Lingua Galega). Universidade de Santiago / Instituto da Lingua Galega. http://corpus.cirp.es/corga/ (Corpus de referencia do galego actual). Centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades. http://ilg.usc.es/tmilg/index.php (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega). Universidade de Santiago / Instituto da Lingua Galega. Portugués : http://www.corpusdoportugues.org/ (Corpus do