Summary: Este artigo analiza a rección sintáctica do verbo informar nun corpus de lingua escrita do galego moderno (1837 - 2002). A análise céntrase nas estruturas trivalentes activas da acepción ‘ [ alguén ] dá noticias ou datos [ a alguén ] sobre [ algo ] ’, nas que informar selecciona semanticamente un Axente, un Destinatario e un Tema, respectivamente. Determínanse as expresións formais e sintácticas que enchen os ocos [ a alguén ] e [ algo ] e discútese a validez dos diferentes esquemas sintácticos para o galego estándar, segundo criterios de tradición, frecuencia e autoridade.

Sintaxe léxica, valencia de informar, esquema sintáctico, variación sintáctica, galego
Sumario 1. Obxectivos. 2. Corpus de traballo. 3. Acepcións e esquemas sintácticos de informar no TILG. 4. Réxime de informar como verbo de comunicación. 4. 1 Formalización do Destinatario e do Tema. 4. 2 Informar [ a alguén ] [ de algo ]. 4. 3 Informar [ a alguén ] [ que algo pasou ]. 4. 4 Informarlle [ a alguén ] [ de algo ]. 4. 5 Informarlle [ a alguén ] [ que algo pasou ]. 4. 6 Informar [ a alguén ]. 4. 7 Informar [ de algo ] e informar [ que algo pasou ]. 5. Conclusións: suxestións para o uso estándar. 6. Apéndice.
Contents 1. Objectives. 2. Corpus. 3. Syntactic schemes of informar in TILG corpus. 4. Syntactic government of informar in the sense of ‘communicating’. 4. 1 Ways of indicating Addressee and Theme. 4. 2 Informar a alguén de algo’ [ to inform someone of something ]. 4. 3 Informar a alguén que algo pasou [ to inform someone that ]. 4. 4 Informarlle a alguén de algo [ to inform someone of something ] 4. 5 Informarlle a alguén que algo pasou [ to inform someone that ]. 4. 6 Informar a alguén [ to inform someone ]. 4. 7 Informar de algo [ to inform of something ] and informar que algo pasou [ to inform that ]. 5. Conclusions: some suggestions for standard use. 6. Appendix.
1. O BXECTIVOS
No actual uso do verbo informar non é estraño atopármolo construído con esquemas sintácticos diferentes. As í, mentres que un xornalista pode despedirse dende o lugar da noticia con Informounos do suceso..., outro pode facelo como Informoulles do suceso... Igualmente, podemos ler nun correo electrónico Informamos de que xa están dispoñibles..., e seguidamente abrir outro que diga: Informamos que xa están dispoñibles... Incluso agora, na era das telecomunicacións, unha caixa de voz a través dun contestador automático pode anunciarnos: Telefónica infórmao de que non ten mensaxes... (nalgún tempo escoitouse tamén infórmalle que...), en tanto que un caixeiro automático de Caixa Galicia pode advertirnos: Informamos a vostede que a súa operación está sendo gravada. Ante esta variación de réximes, cabe a pregunta dun usuario do galego sobre qué complementos selecciona o verbo informar : alguén informa de algo a alguén, ou informa algo a alguén ? E cando informamos a alguén, informámolo ou informámoslle ? E a situación aínda se complica cando o algo é unha cláusula completiva: Informamos que ou de que... ?
No que segue analizamos os distintos esquemas sintácticos a que dá lugar o verbo informar como verbo de comunicación. Con este signi ﬁ cado informar selecciona tres argumentos cos papeis semánticos que denominamos ‘Axente’ [ alguén ], Tema [ algo ] e ‘Destinatario’ [ a alguén ] 1. Interésanos, sobre todo, ver como se codi ﬁ ca categorial e sintacticamente o Tema do que se informa e o Destinatario da información; dar conta da variación que xa bosquexamos; e, ﬁ nalmente, suxerir prioridades de uso no galego estándar, segundo criterios de tradición, gramaticalidade, frecuencia e autoridade. Tamén contrastaremos o que sucede en galego coas linguas do noso arredor.
2. C ORPUS DE TRABALLO
Co ﬁ n de ampliar a variedade de textos, o corpus analizado completouse con usos de informar en textos de Internet, sen dúbida, non tan plani ﬁ cados coma os contidos no TILG, posto que queriamos corroborar a percepción de que as construcións sintácticas tradicionais están a ser substituídas por outras innovadoras, ou conviven con aquelas, na lingua actual. Para iso, no mes de novembro de 2007, realizamos buscas selectivas en Google con formas
En total, obtivemos 335 novos exemplos que axuntados ós 687 do TILG suman en total 1022 esquemas analizados 4. Na táboa 3 rexistramos os esquemas sintácticos establecidos en cada acepción por orde de frecuencia, tanto no TILG coma en Internet: 4 Ademais do TILG, existe outro importante corpus lingüístico do galego, o CORGA (Corpus de Referencia do Galego Actual), desenvolto no Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades (http://cirp.es), que contén unha ampla tipoloxía de textos dende 1975 ata a actualidade. Por operatividade, non analizamos os datos de informar desta base de datos, xa que a súa consulta non se pode facer por lema. Queriamos advertir, por iso, que quizais o manexo dun corpus con maior número de textos xornalísticos, escasos no TILG e abundantes por exemplo no CORGA, podería facer variar as porcentaxes dalgunhas construcións. Asíe todo, coidamos que a variedade e o número de textos ﬁ nalmente analizados son su ﬁ cientemente representativos e reveladores da sintaxe deste verbo en galego.
3. A CEPCIÓNS E ESQUEMAS SINTÁCTICOS DE INFORMAR NO TILG
Despois da análise dos 687 exemplos contidos no TILG establecemos catro signi ﬁ cados fundamentais para o verbo informar. 1. Dar <unha cousa> forma [ a outra cousa ].
2. Dar <unha persoa> noticias ou datos [ a unha persoa ] sobre [ unha persoa ou cousa ]. 3. Dar <unha persoa ou organismo> noticias ou datos da súa competencia sobre [ unha cousa ]. 4. Buscar <unha persoa > noticias ou datos sobre [ outra persoa ou cousa ].
De todos as maneiras, os argumentos [ a alguén ] e [ de algo ] son potestativos; isto é, poden estar expresos os dous ou soamente un deles. Temos daquela os esquemas sintácticos SVCD Dto (só co Destinatario expreso) e SV-CP Tma (só co Tema). Pero informar pode ser tamén capaz de asumir no seu lexema os signi ﬁ cados que lle achegan os complementos e pasar asía ter
SV: qu’era pasase o espediente á comisión de policía pra qu’esta informe <F UL 016888 >
Por último, na acepción 4, informar é tamén bivalente, pero sempre en construción pronominal. O Tema formalízase nun CP maioritariamente, isto é, SVse-CP (39 casos), que con 5 Ademais de informar, o TILG rexistra 4 casos da variante popular enformar, que, por outra parte, é a forma medieval máis documentada. No Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega (TMILG) (http://ilg.usc.es/tmilg/) rexístranse 10 formas do verbo (5 activas e outras tantas pasivas), delas, 9 coa base enform - e só 1 coa cultista inform -, a máis moderna (1481). A documentación máis antiga no galego é de 1333 ; no castelán é de 1444. 6 Mantemos a forma de cita utilizada no TILG. Nas siglas <G SAEN s 963 >, as tres primeiras maiúsculas aluden ó título da obra, as tres seguintes ó autor e os tres números ó ano da obra. Vid. a lista destas referencias en http://www 4.usc.es/ TILG/. 7 Utilizamos as siglas C(P)q para referirnos á función sintáctica de Complemento Prepositivo, formalizado nunha cláusula completiva, ó que se suprimiu a preposición (vid. a epígrafe 4. 1. 2). 8 Somos conscientes de que tamén poderían ﬁ gurar nos esquemas correspondentes de SV-CD e SV. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
4. R ÉXIME DE INFORMAR COMO VERBO DE COMUNICACIÓN
4.1. Formalización do Destinatario e do Tema
A primeira cuestión que nos interesa saber é como se expresa categorialmente o Destinatario e o Tema nos exemplos que analizamos. Na táboa seguinte só temos en conta os exemplos que se inclúen nos esquemas da acepción 2 de informar.
4.1.1. O Destinatario
Dos datos anteriores, interésanos destacar que cando o Destinatario é un ti, el/ela ou vostede o galego dispón de clíticos pronominais diferenciados acusativo/dativo para marcar as funcións de CD/CI, respectivamente. Á vista dos datos, o galego opta amplamente por codi ﬁ car esa función sintáctica como un CD (o 75 % nestes casos), antes ca coma un CI (o 25 %) 9, isto é, prefírese informouno ou informeite, antes ca informoulle ou informouche 10. Nos casos de pronomes átonos que non posúen forma diferenciada de acusativo e dativo (me, nos, vos), optamos por analizalos sempre como CD (vid. epígrafe 4. 3). Por outra parte, se o Destinatario vén expresado por unha FN, agás 2 casos, esixe maioritariamente a presenza da preposición a 11. Considerámolos sempre CD, agás nos casos en que a+FN redobra nun clítico lle; nese caso asignámoslles CI 12. 9 Nos casos de acusativo son amplamente maioritarios os de 3 ª persoa (o/a, 90 % dos casos) fronte ós de 2 ª (te, 10 %). Nos de dativo tamén son maioritarios os de 3 ª (lle/lles, 92 %) fronte ós de 2 ª (che, 8 %). 10 Á hora de establecer os esquemas sintácticos e asignar as funcións de CD e CI, seguimos o criterio formal xa convencional de conmutación por un pronome de acusativo (o/a/os/as, te =CD) ou de dativo (lle/lles, che =CI). Non obstante, aínda que non é este artigo o lugar idóneo, cabería, cando menos, a discusión de se nalgún esquema (por exemplo, SV-CICP) o clítico de dativo non podería ser considerado como expresión dun CD animado; coma tal, non se observan grandes diferenzas de comportamento entre os Destinatarios o/lle nos modelos Informeino de que pasou isto / Informeille de que pasou isto. Nestes casos o Destinatario (marcado como o ou lle) admite na construción pasiva ser un suxeito paciente: El foi informado por min de que pasou isto. O feito de referírense a un CD de persoa, semanticamente Destinatario, facilita que o falante o formalice cun clítico de dativo ó interpretalo como CI. 11 Os datos da presenza case obrigada da preposición a contrastan coa tendencia actual na lingua estándar escrita de eliminala sistematicamente ante CD de persoa. No seu dicionario, Riveiro Costa (2002 : s.v. * informar a), a teor do exemplo, proscribe o seu uso (O presidente informou os conselleiros …). Pola contra, Fernández Salgado (2004 : s.v. INFORMAR), í ndica que en galego, a diferenza do que acontece no portugués, o verbo leva expresa a preposición a cando o CD é de persoa. 12 O redobro do CI en galego, sendo frecuente, non é obrigatorio en galego. Non obstante, optamos por entender que cando este redobro se produce, o sintagma a+FN animado (orixinariamente CD) ten máis consolidada a súa identi ﬁ cación como CI, polo menos para o falante. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
O Tema exprésase maioritariamente a través dunha frase prepositiva (o 60 % dos exemplos). A preposición preferida é de, aínda que cando o termo é unha FN poden aparecer sobre (ou a súa variante sobor) e, en menor medida, as locucións acerca de e en relación con. Canto ó termo da preposición, de cada 6 exemplos, 4 son FN e só 2 son cláusulas subordinadas substantivas, maioritariamente completivas con de que (45 casos), fronte ás nominalizadas de relativo (do que, 15 casos) e ás interrogativas indirectas (11 casos). A conxunción maioritaria que as introduce é a completiva que (63 casos), 3 casos son de se e 1 do interrogativo cómo. Estas construcións prepositivas analizámolas sintacticamente como CP.
Como xa dixemos, os contidos do Tema poden estar referidos baixo diferentes formatos de discurso directo (82 casos), que consignamos nos esquemas coas siglas :DD. Por último, o Tema exprésase tamén a través dunha cláusula maioritariamente introducida pola conxunción que, pero sempre coa preposición suprimida; isto é, casos de “queísmo” (16, 2 % dos exemplos) 13. Esta cláusula completiva presenta problemas sobre qué función asignarlle 14. O feito de que no esquema exista un Destinatario codi ﬁ cado como CI (informeille) facilita que a cláusula completiva sexa codi ﬁ cada como CD e pase a ocupar este oco baleiro; o que mesmo axuda a explicar a omisión da preposición (informeille que...). Pero asignarlle a esta cláusula a función de CD chocaría cos casos en que o Destinatario é codi ﬁ cado como CD (informeino que...), pois nese caso contraviríase o principio gramatical de que nunha mesma cláusula non poden coaparecer dúas funcións sintácticas iguais no mismo nivel xerárquico. O que parece apreciarse é certa tendencia a suprimir as preposicións que introducen cláusulas completivas de CP (o caso tamén do réxime informei (de) que), pero iso non implica que a cláusula pase a ser un CD. Dunha banda, esta cláusula Tema non admite a clitización por un pronome átono de acusativo (Informei que algo pasou > * informeino), nin sequera resulta natural cando o Destinatario se codi ﬁ ca como dativo (Informeille que algo pasou > * informeillo). Tampouco parece admitir a pasiva (Eu informeite que algo pasou > *Que algo pasou foite informado por min).
Xa que logo, esta cláusula completiva pode parecer un CD, pero non é. Por iso, en todos estes casos de “queísmo” optamos por seguir considerando que a cláusula ocupa a función de Complemento Prepositivo, iso si sen a preposición expresa. Para diferencialos dos CP en que a preposición si é reitora, empregamos nos esquemas as siglas C(P)q.
En suma, canto á expresión do Tema, o prototipo no galego é Informou de algo (máis numeroso ca Informou de que algo pasou e Informou que algo pasou). Diso poderiamos concluír que cando se expresan os dous argumentos o réxime habitual en galego é Informeino de algo (VCD-CP). Non obstante, poden producirse diferentes combinacións que dan lugar ós esquemas que imos comentar a seguir.
4.2. Informar [ a alguén ][ de algo ] : SV-CDCP
Como xa indicamos, o esquema SV-CDCP (167 casos) é a estrutura sintáctica máis documentada de informar no TILG (o 24, 3 % do total de exemplos), e tamén a máis numerosa (máis do 50 % dos casos) das estruturas sintácticas do signi ﬁ cado 2 en calquera dos períodos recentes da lingua 15. Canto á categoría do CP, os casos de prep+FN (108) case dobran ós de prep+cláusula (59): SV-CDCP: si chega a vir, xa o informarei do nagocio. < 1 M A 000877 > 13 Entendemos por “queísmo” a supresión dunha preposición, polo xeral de, que vén esixida por un elemento reitor (verbo, nome, adxectivo) diante da conxunción que. Pola contra, o “dequeísmo” consiste na introdución da preposición de ante a conxunción que cando aquela non está rexida. 14 Esta asignación afecta ós esquemas representados como SV-CDC(P)q (epígrafe 4. 3), SV-CIC(P)q (epígrafe 4. 5) e SV-C(P)q (epígrafe 4. 7). 15 Vid. no Apéndice a táboa 7. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 181196
SV-CDCP: a Santiago a informar do acontecido ás de SanctiPetri. <V ALMAX 880 > SV-CDCPq: informeino de que traballaba en sociedade <S TGSIL 976 >
Segundo as datacións do TILG, dentro dos trivalentes, é o único esquema que se rexistra nos textos do século XIX, o que en certo modo o lexitima. E é, asímesmo, o réxime que documenta na lingua medieval, a partir das estruturas activas e pasivas que analizamos nos exemplos do TMILG: por quanto eu fou enformada por lo procurador da çidade d’Ourense <V DF : 1446 > 16. Pedimos nos que vos enformedes da verdade e o libredes <V FD : 1481 > 17
Esta construción de SV-CDCP é a única recomendada pola Real Academia Galega (RAG) no seu dicionario (DRAG 1997 : s.v. I NFORMAR), como se ve da exempli ﬁ cación intencionada: Informárono de que tiña o premio... Nas correspondentes entradas de informar, rexistran e recomendan este mesmo uso para o estándar galego outras publicacións de carácter normativo e correctivo, coma o GDXL (2000), o dicionario de construcións de Riveiro Costa (2002) e o de usos e di ﬁ cultades de Fernández Salgado (2004).
Cando no Tema o termo da preposición é unha FN, este mesmo réxime é igualmente o preferido na lingua culta do portugués, español peninsular, catalán e francés. Asíe todo, como se comenta na sección seguinte, existe a tendencia á omisión da preposición cando o Tema é unha cláusula, que é obrigada en francés e catalán. Na busca realizada con Google, este esquema xa non é o maioritario nos textos de Internet:
SV-CDCP aparece en 3º lugar (64 ocorrencias de 331 exemplos), tras SV-CIC(P)q e SV-CICP.
4.3. Informar [ a alguén ] [ que algo pasou ] : SV-CDC (P)q
Desde o punto de vista normativo, trátase dunha construción “queísta” (eliminación da preposición de), con respecto ó esquema maioritario e tradicional SV-CDCP. O esquema representa o 5, 6 % do total dos exemplos, o segundo máis frecuente dos trivalentes (39 casos). O primeiro exemplo no TILG data de 1912, aparece outra vez na década dos cincuenta, e non volve asomar ata a dos setenta, onde boa parte deles se concentra nun único autor (<S TGSIL 976 >). Na década dos oitenta e noventa aumenta moito o seu uso, ata representar o 9 % do total (vid. táboa 7 no Apéndice).
SV-CDC(P)q: Verea e Aguiar nos veu a informar que [... ] tódolos tumulus <T ETBOI 912 > SV-CDC(P)q : pra que me informes si el ten coñecimentos <V LZNON 957 >
SV-CDC(P)q : Informamos ó cocheiro que tiñamos que quedar no tambo <R LOREL 991 >
Estamos ante un esquema que admitiría a discusión sobre a asignación doutras funcións. En tódolos exemplos, as categorías gramaticais que aparecen no Destinatario son sempre pronomes átonos (me, nos, vos) sen forma diferencial de obxecto (26 casos), e frases nominais de persoa con a (12 exemplos), polo que tamén poderían ser interpretados como CI 18. A nosa decisión ﬁ nal de asignarlles a función de CD fundamentámola en que a) as a+FN nunca aparecen dobradas co clítico de dativo (vid. nota 11); e b) estes CD de persoa parecen admitir ser suxeitos pacientes nas estruturas pasivas correspondentes. Nós fomos informados por Verea e Aguiar (que tódolos túmulos...) O cocheiro foi informado por nós (que tiñamos que quedar...) 16 En http://ilg.usc.es/tmilg/ poden consultarse as referencias textuais. A consulta é de xaneiro de 2008. 17 No primeiro exemplo, o suxeito paciente (eu) permítenos concluír que na estrutura activa era un CD. O segundo acláranos que enformar rexía un Complemento Prepositivo. 18 Por outra banda, o feito de que a cláusula que funciona como C(P) teña suprimida a preposición favorecería a interpretación do Destinatario como CI, e a cláusula Tema como CD. De aíteriamos un esquema SV-CICDq, que sen dúbida é o que actúa na gramática dalgúns falantes. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
Como xa se comentou, o esquema do tipo Informeino que é a construción estándar no francés e no catalán cando o Tema se expresa a través dunha cláusula. Por outra parte, no portugués, aínda que non é a preferida pola lingua académica, goza actualmente de moito uso e tolerancia, mesmo en ámbitos da lingua culta (vid. nota 33). Nas buscas selectivas en Internet, atopamos 15 exemplos deste esquema (o 4, 5 % dos casos), o menos frecuente dos trivalentes: A través deste correo infórmote que o vindeiro día 6 de outubro terá lugar... 19
4.4. Informarlle [ a alguén ] [ de algo ] : SV-CICP
Incluímos baixo este esquema os casos en que o Destinatario (CI) aparece referenciado polos pronomes átonos de 2 ª e 3 ª persoa de dativo: che, lle e lles. É un esquema pouco frecuente (o 2, 7 % do total) e de recente asentamento no galego. Dos 19 exemplos rexistrados, a maioría deles (16) localizámolos en textos posteriores a 1980 (vid. táboa 7 no Apéndice). As 3 testemuñas anteriores a esta data son:
SV-CICP: pregueille que de paso lle informase do meu propósito < M ANCOR 929 > SV-CICPq: Elvira informoulle a Pablo de que a raíz de aquel percance <P ZMDAE 936 > SV-CICP: O motivo desta carta é informarlle sobre o estado actual <A LNNGA 969 > 20
Este réxime é habitual no español peninsular, aínda que o lle se interpreta como dativo en función de CD ó se referir a un complemento de persoa. Por iso, coidamos que non é de descartar que a expresión castelá interferise na galega, aínda que só fose favorecendo a súa difusión. Non se deben descartar tampouco causas internas ó propio galego sustentadas nos reaxustes funcionais e de marcación que se están a producir neste verbo, en parte por sinonimia con outros verbos de comunicación, como logo comentamos noa epígrafe 4. 5.
As gramáticas galegas máis recentes aluden a este cambio. Freixeiro Mato (2000 : 147) inclúe informar no grupo de verbos que poden compatibilizar un CP cun complemento de persoa pronominalizado en dativo ou acusativo, e parece validar os dous usos: Informounos da situación / Informoulles da situación. Álvarez / Xove (2002 : 557) exempli ﬁ can estes cambios con avisar e advertir, de réxime semellante a informar, e observan un uso crecente das formas dativas cando o CD é de persoa; non obstante recoñecen que o uso do acusativo responde ó modelo tradicional: Advertinte de que / Advertinte / Advertinche de que / Advertinche. Pola súa parte, a construción aparece proscrita para o estándar por Sanmartín Rei (2006 : 31) no manual de uso do galego da Universidade da Coruña; asícorr í xese *Informámoslles do procedemento … para Informámolos/as do procedemento …
Nas buscas en textos de Internet atopamos 66 exemplos deste esquema SV-CICP. É o segundo esquema en frecuencia (20 % do total), o que dá mostras da súa actual vitalidade en comparanza coa que semella que tivo noutras etapas do galego (vid. táboa 7 no Apéndice).
SV-CICP: De seguido infórmolle dos acordos da sesión ordinaria... 21 SV-CICPq: Informámoslle de que debe dirixirse por calquer medio... 22 19 <www.listas.usc.es/cgibin/wa?A 2 =ind 0510 &L=uscpdi&P= 60 > 20 As tipoloxía e procedencia destes exemplos lévannos a ser cautos canto ó seu poder de autoridade: o de 1929 é dunha carta de Manoel Antonio (documento persoal), o de 1936 son unhas notas dun emigrante (A. Paz Domínguez), e o de 1969 localízase nas narracións orais galegoasturianas recollidas por Dámaso Alonso. 21 <www.ei.uvigo.es/orgacadem/privado/documentos/ 2 / 45 / 1166393946 _Acordos_ 01 - 12 - 06.pdf > 22 <www.fundacion.udc.es/upload/docs/BOLETIN_INSCRICION_CI.doc > © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
4.5. Informarlle [ a alguén ] [ que algo pasou ] : SV-CIC(P)q
Trátase do esquema trivalente de informar menos frecuente e máis recente dos rexistrados no TILG. Son unicamente 4 os casos en que o complemento referido ó Destinatario aparece expresado a través dun clítico de dativo, en todos os casos lle. Outra volta, o Tema é sempre unha cláusula completiva sen preposición introdutora. Os exemplos rexistrados son todos da década dos oitenta e noventa:
SV-CIC(P)q: podo informarlle que á primeira hora da mañán xa... <M RTBEI 983 >
Este réxime Informar a alguén que algo pasou é ata o de agora o último paso dun proceso de reasignación estruturalfuncional que se vén producindo nos esquemas trivalentes dende o tradicional SV-CDCP 23.
Proba da actual vitalidade de SV-CIC(P)q é que na pescuda de Google resulta ser o esquema sintáctico máis frecuente dos rexistrados nos textos de Internet: 138 casos de 331 totais (máis do 40 %): SV-CIC(P)q: Informámoslle que no BOE do sábado 11 de marzo... 24
SV-CIC(P)q: Infórmoche que as eleccións foron en febreiro... 25
Este reaxuste de funcións dende o tradicional SV-CDCP é posible porque o CD de persoa é interpretado polo falante como un CI, precisamente porque non se trata dun CD prototipo. Moi á contra, este CD comparte trazos semánticos e formais típicos co CI (papel semántico de Destinatario, ente +humano, frase prepositiva con a) 26, polo que pode nun momento dado asignarlle formalmente un clítico de dativo lle, a marca habitual de CI. Non obstante, isto é posible porque, asemade, o CP, semanticamente moi próximo ó CD, pode perder a marca prepositiva (de) que o diferencia del, sobre todo cando o termo da FPrep é unha cláusula (que xa ten un nexo conxuntivo), e pasar a ocupar no esquema sintáctico o oco da función de CD que quedara libre ó se interpretar o Destinatario como CI 27. En todo este reaxuste inflúe tamén o cruzamento sinonímico de informar con outros verbos de comunicación como indicar, comunicar, dicir, trivalentes igualmente, pero que seleccionan algo (CD) a alguén (CI). De feito, baixo o esquema SV-CDCP é nidio o signi ﬁ cado de informar como “dar noticia de algo”, en tanto que no de SV-CDC (P)q parece agocharse ‘anunciar, comunicar’. Por outra banda, na consolidación deste esquema non se debera desbotar tampouco o uso case ritual dalgunhas expresións formulísticas que encabezan os textos administrativos do tipo * Infórmolle que segundo a reunión..., onde se podería falar asemade da interferencia do castelán: Le informo que... No español actual, informar algo a alguén (CDCI) é aceptado academicamente á par do tradicional informar a alguén de algo (CDCP) (vid. RAE/AALE, s.v. informar(se)). A datación dos textos que nos ofrece o TILG permítenos aventurar como puido ser este proceso de variación sintáctica, tendo en conta as primeiras documentacións de cada esquema (vid. táboa 7 no Apéndice): 1877 : Informar [ a alguén ] [ de algo ou de que algo pasou ] 23 Esta mudanza parece ir consolidándose no galego nos últimos 25 anos e semella ter como destino un réxime Informar(lle) a alguén algo (SV-CICD). A nivel oral, segundo Pena Romay (2004), parece que nalgúns dialectos do galego xa se produciu. 24 <www.des.udc.es/index.php?id= 62 &no_cache= 1 &tx_ttnews% 5 Bpointer% 5 D= 7 > 25 <vello.vieiros.com/murguia/nova.php?Ed= 38 &id= 46480 &cm= 1 > 26 O CD tipo é un ente –animado, semanticamente Tema e categorialmente unha FN. 27 Este réxime admitiría, cando menos, a discusión dunha análise como SV-CICD; de feito esta proposta é a máis habitual na lingüística española. Para a nosa decisión, vid. a epígrafe 4. 1. 2. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
O chanzo derradeiro neste proceso sería a verbalización do Tema cunha FN 28, isto é Informarlle [ a alguén ] [ algo ] (xa que logo, SV-CICD), do cal xa atopamos esporadicamente algún exemplo en Internet 29 : SV-CICD: no centro de saúde de Viveiro, infórmolle o seguinte: Estanse a facer... 30
Para o galego, Sanmartín Rei (2006 : 31) proscribe * Infórmolle que … (que si é admitida no español e no brasileiro) en favor de Infórmoo de que...
4.6. Informar [ a alguén ] : SV-CD Dto
Segundo os nosos datos, cando algún dos complementos de informar non se realiza formalmente no enunciado, informativamente, exprésase máis veces só o Tema da información (100 casos), baixo os esquemas SV-CP e SV-C(P)q, do que o Destinatario da mesma (88 casos), que se verbaliza sintacticamente como SV-CD Dto. En Informar a alguén, o complemento de persoa aparece expresado inequivocamente cun clítico de acusativo en 18 exemplos (o/a 11 veces e te 7). Esta clitización única con pronomes acusativos repítese no esquema SV-CD:DD (6 casos de o):
SV-CD Dto : ¿E el é certo? -Non o informaron mal. <T AIAGR 956 > SV-CD
Dto : «¿Que te informase eu?» < M RTCHA 981 > SV-CD:DD: Non, non se me perdera nada, informeino.<M RTCHA 981 > O esquema alternativo SV-CI Dto, co Destinatario inequivocamente codi ﬁ cado con dativos (lle ou che), resulta estraño en galego. Nos textos de Internet é tamén raro (2 casos). No corpus do TILG só hai un 1 caso, e recente 31 : SV-CI: a este futuro xornalista que lles está a informar. <D URASA 998 >
4.7. Informar [ de algo ] : SV-CP e informar [ que algo pasou ] : SV-C(P)q
No esquema co Destinatario non realizado, o Tema aparece maioritariamente formalizado coa función sintáctica de CP (76 casos), fronte á que carece de preposición, C(P)q (23 exemplos). En SV-CP, a preposición de é a máis frecuente e o seu termo habitual é unha FN, agás en 7 exemplos que son cláusulas, todos a partir de 1980. Tamén o esquema SV-C(P)q é recente no galego moderno, de feito a primeira documentación no TILG é igualmente de 1980. Non obstante, a partir desta data resulta relativamente habitual 32. A cláusula é sempre unha completiva con que, agás un único caso de se : 28 A expresión do Tema como CD, a través dunha frase nominal, é habitual no español americano. 29 Asíe todo, nos exemplos que analizamos no noso traballo aínda non documentamos ningún caso de clitización en amálgama do pronome dativo e acusativo, do tipo Informeillo, o que nos fai pensar que neses casos a FN Tema aínda non é codi ﬁ cada totalmente polo falante como un CD. 30 <www.viveiro.es/documentos/P 020809 E.pdf> 31 Non obstante, despedidas de xornalistas do tipo Informoulles dende V... comezan a ser habituais actualmente nas radios e televisións en galego. 32 A aparición e difusión destas construcións neste momento ten que estar relacionada, sen dúbida, coa difusión masiva dos diferentes medios de comunicación, nos cales o verbo informar é un referente léxico fundamental. Repárese, na táboa 1 deste traballo, na diferenza de ocorrencias deste verbo nos distintos perídos do galego: máis de dous terzos dos exemplos analizados son de a partir da década dos oitenta. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
SV-CPq: o dono, que informou de que non houbo botes en Aguiño <M OREMB 989 > SV-C(P)q: tamén informa que F. Bouza Brey cita a existencia [ … ] <B ASCON 980 >
Á vista dos datos, nas últimas décadas parece que están a competir o réxime prepositivo e o nonprepositivo. Polo número de ocorrencias, os usuarios semellan inclinarse pola construción “queísta” informar que (23 casos entre 1980 - 2002), en detrimento da prepositiva informar de que (con só 7 casos no mesmo período). Repárese en que esta última é a continuadora da tradicional informei diso. Pola contra, o esquema informar que non ten paralelismo nun informar iso, pois os exemplos de que dispoñemos son anecdóticos.
A predilección pola construción “queísta” parece corroborar para o galego as conclusións que Gómez Devís (1997 : 316) tirou para o español, referentes a que o “queísmo” é mellor aceptado polos falantes do que o “dequeísmo”. Esta tendencia ó “queísmo” explícaa Gómez Torrego (1999 : 2139) por economía lingüística ó apreciaren os falantes redundancia nexual nas construcións con de que. Nestes esquemas que vimos comentando, nin francés, nin italiano, nin catalán agrupan nunca nexo preposicional e conxuntivo. Pola contra, portugués, galego e español si o aceptan. Asíe todo, nestes idiomas as preferencias por que ou de que parecen variar segundo estea expresado ou non o Destinatario. As í, cando só se expresa o Tema, o portugués europeo, mesmo nun rexistro culto, amosa tolerancia con informou que (fronte ó académico de que); pola contra cando coaparecen Destinatario e Tema, o bo uso portugués parece primar o tradicional informei - o de que sobre o innovador informeio que 33.
Pola súa parte, no español actual tanto informar de que como informar que son correctas, aínda que a RAE sempre amosou preferencia pola construción prepositiva tradicional, en base a que na península o réxime máis frecuente é a alguén de algo (CDCP), fronte ó habitual en América algo a alguén (CDCI), actualmente tamén consagrado no uso culto (vid. RAE/ AALE 2005 : sv informar(se)). Na súa investigación, Anaya Revuelta (2001) constata que tanto informar que como informar de que son usadas no español peninsular, pero observa un uso crecente de de que a partir dos anos 90 en comparación cos 70, nos que apenas aparecía. Indica que en América o habitual é, e sempre foi, informar que e que mesmo informar de que é sentido como “dequeísta”. Os exemplos galegos que analizamos no TILG parecen ir tamén nesa dirección que vimos anotando. Por unha banda, cando se expresan o Destinatario e o Tema, informeino de que —o réxime tradicional e promocionado academicamente—, é máis empregado ca informeino que; pero cando só se expresa o Tema (xa cun signi ﬁ cado próximo a ‘anunciar’), informei de que é moito menos frecuente ca informei que. O datos poden verse na táboa 5 :
Informar +Dto+Tma Nº de ex. Informar +Tma Nº de ex. Informeino de que 59 (60 %) Informei de que 7 (25 %) Informeino que 38 (40 %) Informei que 23 (75 %) Táboa 5. Casos de “queísmo” con informar no TILG Malia estes datos, a observación de Anaya Revuelta de que en español están a aumentar os casos de de que parece ser válida para o galego nos últimos anos, se facemos caso dos exemplos obtidos a través de buscas en Internet: 33 Agradézolle estas indicacións á profesora Elisabete Pais de Jesús, lectora de portugués na Universidade de Vigo, que me viñeron con ﬁ rmar os datos tirados de dicionarios e manuais de corrección. Nas correspondentes entradas de “informar”, o DLPC da Academia das Ciências (2001) só dá cabida a Informou os presentes de que... ; pola contra, no Dicionário do português básico coordinado por M. Vilela (1990) recóllese Informaram o pai que… No de construcións de Busse (1994) rexístranse todos os usos: Informou os alumnos de que …, Informou ainda (de) que … e Informei os alunos que … Pola súa parte, na súa guía, Estela et al. (2003 : 136) recollen Informou os operadores de que..., pero O ministro informou que … En buscas selectivas co Google en páxinas portuguesas, os casos de “informeio que” sempre dobran os de “informeio de que”, o que indica que no uso común a construción “queísta” se está a impoñer. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
(2001 : 329 - 31) non localiza no peninsular máis ca nun exemplo, pero sinala que si é normal en Hispanoamérica, onde constitúe a segunda estrutura en frecuencia tras informar que.
5. C ONCLUSIÓNS : SUXESTIÓNS PARA O USO ESTÁNDAR
Á luz das explicacións anteriores, podemos suxerir algunhas indicacións sobre o uso de informar para o estándar galego. Na acepción 1 etimolóxica, informar é un verbo bivalente que esixe un CD, igual ca na 3, onde tamén pode rexer un CP con sobre no sentido de ‘emitir un informe’.
O signi ﬁ cado 2 de ‘dar noticias a [ alguén ] sobre [ algo ] ’ é o que máis dúbidas sintácticas suscita entre os usuarios pola variación na formalización do [ alguén ] e do [ algo ]. Ó noso ver, a construción Informouno de algo (CDCP) debe ser a preferida por ser o modelo tradicional. Documéntase na lingua medieval e é, fronte ós outros posibles esquemas trivalentes, a única que rexistramos nos textos modernos do XIX. É tamén a forma máis frecuente nos textos manexados do TILG e a recomendada dende as institucións académicas. Cando o de algo é unha cláusula, a construción con de que cremos que debe seguir sendo a recomendada, en paralelo á construción nominal, sobre todo cando o Destinatario a alguén aparece tamén expresado: Informouno de que pasou algo. Esta é tamén a construción preferida da lingua culta portuguesa.
O réxime Infórmoo que pasou algo é innovador e aparece con pouca frecuencia en galego, aínda que o número de exemplos asíconstru í dos está a medrar. É a construción habitual do francés e catalán e no portugués é cada vez máis usada nun rexistro medio, e mesmo tolerada no culto. Para o galego estándar coidamos que por “queísta” non debe ser preferida á tradicional de Infórmoo de que.
Só nos tempos máis recentes, comezan a verse nunha porcentaxe alta usos de dativos (lle máis ca che) para referirse ó a alguén, sobre todo en textos de Internet e en usos rituais de textos administrativos, do tipo Infórmolle... Isto ocasionou a aparición de esquemas alternativos ó tradicional, como Infórmolle de algo, Infórmolle de que algo pasou e Infórmolle que algo pasou, que ó noso ver, aínda que se poidan explicar estruturalmente desde o propio galego por reasignación de funcións, coidamos que non deben ser promocionados na lingua estándar, en parte porque pensamos que nalgúns deses usos está detrás a influencia da construción paralela española (Le informo...), onde a pronomninalización con lle do Destinatario é moi frecuente cando o CD é de persoa. Estas pronominalizacións en dativo non se dan no portugués peninsular, pero si no brasileiro. Por outra parte, cando só se expresa o Destinatario a alguén, a única opción válida no galego é a do caso acusativo: Infórmoo e Infórmote, nunca * Infórmolle nin * Infórmoche.
Por último, cando informar rexe unha cláusula que textualiza o Tema, sen estar expresado o Destinatario, tanto Informo de que... como Informo que... poden ser válidos para o rexistro culto do galego. A construción Informei de que é, como xa se dixo, seguidora da tradicional e académica Informei de algo, e a súa frecuencia está a medrar actualmente en detrimento de informei que (a máis habitual noutras épocas da lingua aínda recentes), quizais por reacción cultista. Malia ser unha construción “queísta”, coidamos que informou que non se debe anatematizar, porque, socialmente, os propios falantes son tolerantes con ela. Ademais, lingüisticamente, parecen existir causas gramaticais e léxicas internas que explican este cambio, como poden ser a economía lingüística (redución de que > que por recarga nexual), o cruzamento sinonímico de informar con outros verbos de comunicación (comunicar, anunciar …), que si rexen unha completiva con que, e mesmo razóns de non marcación prepositiva de caso cando outras funcións sintácticas próximas non están explícitas na cláusula. De por parte, a redución estase a dar tamén no portugués e mais no español, e noutras linguas coma o francés ou o catalán a secuencia de que non é tolerada. De últimas, lémbrese que entre as poucas documentacións medievais de informar xa se rexistra un informou que, o que nos di que o fenómeno do queísmo é xa antigo no idioma.
6. A PÉNDICE
Na seguinte táboa pode verse a diacronía dalgúns dos esquemas sintácticos establecidos a partir do corpus do TILG:


Summary: Nesta nota pretendo iluminar a etimoloxía do substantivo galego estibada / estivada, moi común como topónimo, e a doutros termos pertencentes á mesma familia léxica. Achego exemplos tirados da documentación medieval e razóns semánticas e fonéticas que contradín a etimoloxía máis difundida, segundo a cal tería relación co latín AESTAS e AESTIVUS. Sosteño a etimoloxía que o explica a partir do verbo ST Ī PARE. Razoo a evolución do signi ﬁ cado de estibada a partir de ‘terreo cercado con sebes ou estacas’ e ocúpome dalgúns posibles exemplos de pervivencia dun signi ﬁ cado patrimonial de estiba ‘estaca’. Baseándome nesa etimoloxía, defendo a grafía con b empregada pola Comisión de Toponimia no ditame dos topónimos que conteñen o nome estibada, en contra da grafía con v, que é a máis consolidada na nosa tradición lexicográ ﬁ ca e a que ﬁ gura actualmente no Vocabulario Ortográ ﬁ co da Lingua Galega.

As estibadas ou estivadas. Nota etimolóxica
Gonzalo Navaza Universidade de Vigo
 Léxico, toponimia, etimoloxía, ortografía. Sumario 1. Estibada ou estivada en obras lexicográ ﬁ cas. 2. Estibar. 3. Atestacións medievais. 4. Etimoloxía. The estibadas or estivadas. An etymological note
1. E STIBADA / ESTIVADA EN OBRAS LEXICOGRÁFICAS
Sarmiento recolle coas grafías estibada e estivada este substantivo: Es la roza que se hace en el monte para quemar la broza y después arar la tierra y sembrarla de trigo o centeno (en Pontevedra cachar). O viene de esteva o mejor de aestiva, aludiendo al verano, que es cuando se quema, o de aestus. (Sarmiento, CatálogoVF 1745 - 1755, en Santamarina 2004 :s.v.). Ese signi ﬁ cado que lle asigna Sarmiento a mediados do século XVIII é o que ﬁ gura en case todos os dicionarios do galego. En Reguera (1840 - 1858): “Lo mismo que roza: es un terreno de monte calvo, que se cierra y se le alza el cesped, se quema y se le siembra centeno o trigo. (Santamarina 2004 : s.v.). En Valladares (1884): “Monte, ó terreno inculto, cuya broza se cava y quema, para en él sembrar despues alguna cosa” (Santamarina 2004 : s.v.). En Filgueira e outros (1926): “sf. Monte o terreno inculto cuya broza se cava y quema para luego sembrarlo” (Santamarina 2004 : s.v.), etc. Ás veces especifícase que as estibadas ou estivadas se practican no monte de man común. AsíCarré (1974, 4 ª): “Partición provisional que, de vez en cuando, se hace en un monte comunal para roturarlo y sembrarlo con objeto de obtener una cosecha de trigo o avena y después renovarlo.” (Santamarina 2004 : s.v); Eladio Rodríguez (1958 - 61): “Distribución que hacen los vecinos de un monte comunal para aprovecharlo entre ellos...” (Santamarina 2004 : s.v.), etc. E Aníbal Otero (1949 - 1977): “Parte de un monte en condominio que se parcela y se cava para una cosecha de cereales, restableciéndose luego el aprovechamiento común sin cultivo, en Berres. Montoncillo de terrones secos que se queman (...). Del lat. stipa.” (Santamarina 2004 : s.v.).Nalgúns dicionarios galegos e portugueses recóllese tamén un substantivo estiva, variante de estivada e distinto doutro estiva relacionado coa carga das embarcacións e co verbo estivar ou estibar, que trataremos máis adiante. As í, en Alonso Estravís (1995, s.v. estiva) lemos: “Estiva, s.f. Campo en que se labrou trigo ou centeio e que se torna a labrar para semear millo seródio. Sinón. Estivada [ Latín stiva ] ”. Esta vinculación do termo co latín STIVA contradise coa etimoloxía que o mesmo Alonso Estravís ofrece para o sinónimo estivada (s.v.), que considera derivado de AESTIVUS, coincidindo na hipótese defendida por Corominas e outros, como veremos, e que xa fora suxerida por Sarmiento. O dicionario portugués de Morais recolle estiva cunha de ﬁ nición case idéntica (“ provinc. minh. Campo em que se segou centeio e que se lavra logo para sementeira de milho seródio”), caracterizándoo como propio do portugués miñoto, mais sen atribución de étimo (Morais 1958 s.v. estiva 2), en tanto que para a outra entrada homónima (a relacionada coa carga das embarcacións) dá como étimo o latín stiva (Morais 1958 s.v. s.v. estiva 1). O dicionario da Academia das Ciências de Lisboa (2004, s.v. estiva 2) tamén recolle en entradas distintas esas dúas estiva ; a primeira explícaa como derivado regresivo do verbo estivar (e este de STIP Ā RE), en tanto que a equivalente á nosa estibada vén de ﬁ nida as í : “(Do lat. stiva ‘Rabiça do arado’). Region. (Minho). Campo de milho seródio, anteriormente semeado de centeio e trigo”. Dalgunha destas fontes debe de tomar tamén a súa información o dicionario Cumio, que considera o galego estivada como “deriv. do lat. st ī va ‘rabela, rabiza, caderna’” (Pena 2004 : s.v.). O portugués medieval rexistra este substantivo co mesmo signi ﬁ cado de hoxe; nas inquirições de Afonso III (1258) atopamos referencia ao pan de estiva (“Item de Campo de Ripa I almude de pane d estiva”) 1 que interpretamos como cereal cultivado en terras gañadas ao monte, equivalente ao grao de revolta da documentación medieval galega (Navaza 2007 : 54). Para o castelán, o dicionario da Real Academia Española inclúe, desde a edición de 1899, o substantivo estivada, acaso como voz propia do noroeste peninsular, aínda que sen indicar localización. Defíneo como “Monte o terreno inculto cuya broza se cava y quema para meter1 PMH, I, Tomo I. Inquirições de D. Affonso III. Quinta alçada, p. 1456. “In collatione Sancti Petri d Ermeriz” (hoxe Esmeriz, en Vila Nova de Famalicão).
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
lo en cultivo”. A mesma explicación (co cambio de meterlo por ponerlo a partir de 1992) ﬁ gura en tódalas edicións posteriores (DRAE: s.v.). Fronte aos signi ﬁ cados comúns expostos nos parágrafos precedentes, o dicionario de Pintos (c. 1865) daba unha explicación e unha etimoloxía diferentes para estibada : “Seto, de stipes, tis, estaca.” (Santamarina 2004 : s.v.). Debemos interpretar que ese seto serían as sebes que pechan un terreo gañado ao monte para o seu cultivo. Xa vimos que Reguera (1840) explicaba que a estivada era un terreo de monte calvo “que se cierra”. Eladio Rodríguez (1858 - 61) recolle asímesmo para estiva e estivada signi ﬁ cados próximos aos que daba para estibada Pintos, explicando o primeiro destes termos como: “Seto, cercado de estacas o palos. / Cercado de matas y arbustos que rodea una heredad. / Cierre de una ﬁ nca labrantía, que se hace con terrones; E STIVADA ” (Santamarina 2004 : s.v. estiva). Para indagarmos na orixe deste substantivo non podemos desprezar este trazo semántico de ‘terreo cercado’, vinculado á acepción de ‘sebe’ ou ‘cercado de estacas ou paus’ que recollen Pintos e Eladio, por máis que calquera terreo de monte que se cultivaba debía pecharse forzosamente para evitar que entrase nel o gando que pacía no comunal. O substantivo estivada ~ estibada ten presenza abundante na nosa toponimia, mesmo como nome de entidade de poboación (o Nomenclátor recolle nove localidades chamadas A Estibada, Estibadiña ou As Estibadas), e non parece haber dúbida de que en orixe estes topónimos designaron terras gañadas ao monte para o cultivo. Dentro dos topónimos pertencentes a ese campo semántico, tan ilustrativos da expansión das actividades agrícolas, interesa saber se as estibadas reciben o seu nome do procedemento de roturación e preparación para a actividade agricola (coma arada, brita, decrúa, cavada, cachada, roza, rozada, rotea ou arrotea, vesada, cernada, queimada...) ou ben da súa condición de terreos cercados (coma en chousa, cerrada, zarra, tapada...).
2. E STIBAR
A morfoloxía de estibada ~ estivada é a dunha forma feminina de participio, pero os dicionarios non inclúen o verbo correspondente. Acevedo e Fernández (1932) recollen no bable occidental un verbo estibar, que dan como equivalente de arar (Santamarina 2004 : s.v.). Non sabemos se os autores o rexistraron asína fala ou se é un signi ﬁ cado inferido, sexa por eles ou polos informantes, a partir do substantivo estibada ; e se cadra podemos dicir outro tanto do estibar que recolle Constantino García (1985, en Santamarina 2004 : s.v.) como variante, localizada en Friol, dun in ﬁ nitivo estibadar, recollido noutros tres puntos. Esta última forma só se explica como recreación a partir do substantivo estibada.
Existe nas linguas románicas un verbo estibar (esp.), estibar (cat.) estivar (pt.), estiver (fr.), stivare (it.) con signi ﬁ cados como ‘apertar, calcar cousas soltas para que ocupen o menor espazo posible’ ou ‘distribuír a carga dunha embarcación’; e tamén, como derivado regresivo deste verbo, un substantivo estiva, estiba, estive ‘acción de repartir a carga, especialmente nunha embarcación’ ou ‘parte da embarcación onde se acomoda a carga’. En xeral, a tradición lexicográ ﬁ ca non considera que este verbo e este substantivo garden relación coas nosas estibadas ou estivadas. No dicionario etimolóxico de Machado considérase de orixe italiana o verbo portugués estivar referido a cargamentos: “do it. stivare, este do lat. stip ā re ” (Machado 1977 : s.v.). A mesma opinión recóllese no Aurélio: “ estivar. (Do lat. stipare, poss. pelo it. stivare)” (Ferreira 1999 : s.v.). O dicionario Houaiss (2004 : s.v. estiva, estivar) tamén atribúe ao italiano stivare o portugués estivar. Concorda con esa orixe a data relativamente serodia das atestacións portuguesas (estivar no XVI, algo antes estiva, grafado como estiba, no XV). Non parece ﬁ able unha suposta atestación de estivar en portugués no século XIII, mencionada no dicionario Houaiss 2.
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233 2 A data que se ofrece para estivar é “talvez a 1566 ”, coa dúbida provocada por outra posible primeira atestación do século XIII (Houaiss 2004, s.v. estivar, s.v. estivado), tomada do Vocabulário HistóricoCronológico do Português Medieval de A. G. da Cunha. Un exame do contexto desa atestación (procede de M. P. Merea: “A versão portuguesa das Flores de las leyes de Jácome Ruiz”, Revista da Universidade de Coimbra n º 6, pp. 343 - 371, 1916 - 17) permite sospeitar que non se corresponde co estivar actual e semella erro de lectura por estimar: “deue o juyz entregar ao demandador en ualya de tanto [ s ] béés de que e uençudo quanto estiuar o juyz”.
En francés o verbo correspondente estiver, relativo á acomodación dos cargamentos, tamén se rexistra relativamente tarde, a partir do XVI, e considérase asímesmo tomado do italiano (Dauzat 1964 : s.v. estive, estiver ; Rey 2000 : s.v. estiver).
En castelán, atendendo á data das primeiras atestacións de estibar (ou estivar), que son do século XV (Nieto / Alvar 2007 : s.v.; DCECH s.v.) tamén é probable que proceda do italiano. E acaso podemos dicir o mesmo do catalán estibar, cuxa primeira documentación corresponde ao último terzo do século XIV (Alcover 1993 : s.v. estibar). Corominas, non obstante, cre que no hay fundamento alguno para suponer que el cast. estibar sea italianismo (...); el it. stivare (...) o stipare, el langued. estibà ‘poner tirante, tenso’, prov. estiblàíd., cat. estibar ‘estibar’, port. estivaríd., serán también representantes autóctonos de la voz latina, que no hay motivo para suponer palabra migratoria en romance (con la excepción del fr. estiver, probablemente de origen italiano). (DCECH s.v. estibar)
Concordamos con Corominas en que algunhas das acepcións do latín ST Ī PARE deixaron descendencia patrimonial nos romances, polo menos nos hispánicos, independentemente de que outras acepcións (as relacionadas coa terminoloxía náutica e o cargamento ou almacenamento de mercadorías) sexan ou non italianismos. Semella que entre eses descendentes debemos contar estibada e outros termos galegos emparentados. Naturalmente, outras voces relacionadas con ST Ī PARE como constipar (fr. constiper etc.) son cultismos incorporados serodiamente.
3. A TESTACIÓNS MEDIEVAIS DO TERMO GALEGO
Na documentación medieval de Galicia localizamos exemplos do substantivo estivada na súa forma romance. Aínda que non proporcionan información precisa sobre o signi ﬁ cado do termo, algún corrobora que se trata de terreos labrados no monte. Os seguintes están tomados do TMILG:
Item maýs, o noso agro que chaman da Porta, con todo seu chantado, commo departe d -outro voso agro de vos, o dito Fernán Peres, et departe da Estivada da vos dos Anayas et da herdade de Iohanne. [ M SPT | 1314 |doc. 19, páx. 253 | Trasancos, Neda (Trasancos, NedaC) (mosteiro San Salvador de Pedroso) ]. Item mando a Johan Migelez, clerigo de Pereyra, por deueda que lle deuo o pam da estiuada que jaz entre as estiuadas do Amenal. [ F DUSC | 1326 | doc. 63, páx. 65 | Santiago (Santiago de CompostelaC) ]. Item mando a Johan Martinz do Amenal por alguna errança, se lla ﬁ z, o pam da outra estiuada que jaz entre as gorueas sobre la casa de Soellanes, que fuy de meu padre. [ F DUSC | 1326 | doc. 63, páx. 65 | Santiago (Santiago de CompostelaC) ]. Item vos arrandamos et aforamos o agro que chaman da Porta, con seu chantado que en él está, commo departe do agro que foy da Fernán Pérez Tinnoso, et departe da estivada de vos dos Anaýas, et departe da herdade de Iohannes, et departe da leyra de Dominga Martínez et do agro que ora ten Iohán dos da Riba; de que nos avedes a dar, por renda en cada hun anno, çinco soldos. [ M SPT | 1346 | doc. 21, páx. 256 | Ferrol (FerrolC) ].... Grueyro que vos assy aforamos for ẽ a fazer et labrar estiuadas enos dictos montes da dicta Graña de Carn ẽ es que se... [ DGS 13 - 16 | 1474 | doc. 69, páx. 153 | (Sobrado dos MonxesC) ]. No seguinte documento en latín, que tomamos do CODOLGA, aparece tamén a forma romance deste substantivo, malia a desinencia de acusativo: quomodo se departet de ecclesia dicti sancti Laurenti et quomodo departet se de Sancto Vincencio, et deinde per ipsam estivadam de Petro Melle [ ano 1243, Fernández de Viana et al. Caaveiro, n º 37. n º 38] © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
Outra atestación en latín, tamén tomada do CODOLGA, é un documento de Sobrado, sen data pero atribuíble aos séculos XIII ou XIV; contén información que axuda a entender un dos signi ﬁ cados orixinarios do termo:
DE B RION orta est contentio inter fratres Superaddi ex una parte et fratres Sancti Martini de Iuuia super unam estiuadam quam fratres de Brione fecerunt in monte inculto de Brione superiori, et deuenerunt inde in presentia principis terre domni Roderici Gomet qui posuit inquisitores domnum Mateum de Siloure et domnum Nunonem Iohannis de Sarantis et Ouecum Froile presbiter de Leixa et Martinum Petri presbiter de Sedis, qui uenientes dixerunt quod terra culta de Brione superiori erat diuisa inter eos per marcos et diuisiones factas et mons incultus non erat diuisus, et quod fratres Superaddi habebant de monte inculto tres quartas cum suis heredibus et fratres de Sancto Martino habebant quartam. dixerunt etiam quod frater Petrus Fernandi qui eo tempore erat procurator monasterii de Iuuia defenderat magistro de Brion predictam estiuadam (...) fratres Sancti Martini nolentes hoc facere coadunauerunt multitudinem grandem hominun et fuerunt ad estiuadam et miserunt boues in seminata et magister stetit ante boues cum fratribus suis, quod uidentes fratres Sancti Martini accesserunt cum armis, laceis, gladiis, cultellis et brosis et fustibus, et percusserunt et uulnerauerunt fratres et dederunt unam brossadam et unam lanzadam in equo quo sedebat magister de Brione uolentes illum occidere ruperunt capam magister cum lancea et posuerunt fratres Iuuia per uiolentia de ipsa estiuada fratres de Superaddo et magister de Brione pedibus caballi euasit manus eorum” [ Loscertales, Tumbos Sobrado 2, n º 390, páx. 368 - 369, en CODOLGA ].
Os mosteiros de Sobrado e de San Martiño de Xuvia compartían dereitos e propiedades en terras de Brión, en Ferrol. As terras cultivadas tiñan marcos e divisións, pero o monte inculto (do cal correspondían tres cuartas partes a Sobrado e unha cuarta a Xuvia) non estaba dividido, e foi a realización dunha estibada o que desencadeou o enfrontamento, co seu episodio de violencia armada e mailo litixio que deu lugar ao documento.
Non rexistramos atestacións romances do correspondente verbo * estivar, pero si atopamos stipare en documentos en latín datados no século VIII, todos eles de Lugo, pertencentes ao conxunto dos chamados documentos odoarianos. A data é dubidosa, pois non se conservan os orixinais, mais aínda que as copias poidan conter interpolacións un ou dous séculos posteriores á súa data, a información lingüística que conteñen é igualmente válida, e en calquera caso anterior ás atestacións arriba mencionadas. Máis ca polo –p– das grafías (que podería ser unha hiperlatinización, aínda que cremos que non o é), interesan estes textos polo signi ﬁ cado que revelan, que é o de ‘cercar’ ou ‘demarcar’, e vemos que non só se aplica a montes incultos, senón tamén a propiedades en xeral, mesmo a villae, e vai acompañado ás veces dun complemento preposicional como stipare in circuitu, stipare per terminos anticos ou locucións semellantes. ipsam urbem, et uniuersam prouinciam studuit restaurare, hac propria familia stipauit (ano 745, Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 4 ; dátao en 745 Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 9 ; en 760 García Conde, Documentos Odoarianos, n º 2 ; en CODOLGA).
Miranti stipata de familia mea, in territorio sancte Ololalie de Latriti, et sancti Mameti de Nandor, sancti Iacobi de Mera stipatas de familia mea ab integro. in Besancos sancto Mamete de Larido, et sancto Georgio de Castrobomir ab integro stipatas de familia mea (...) in dexteris lucense uilla de Benati de mea pressura stipata de mea familia per suis terminis (...) in monte Lappio ecclesia © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
sancte Marie uirginis stipata de familia mea in omnique circuitu per suis terminis antiquis. (ano 747 ; Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 5 ; Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 10 ; García Conde, Documentos Odoarianos, n º 1, en CODOLGA)
et illa uilla in giro que desuper mandamus stipata de nostra familia, his perhactis precepimus ediﬁ care eclesiam in nomine sancti Iuliani de Boccamalos (...) eclesia sancte Eulalie de Macedoni ubi posuimus Macedonio et ipsa uilla integra stipata de familia nostra per suis terminis antiquis ab omni integritate (ano 757 -s.d García Conde, Documentos Odoarianos, n º 4 ; datado en 760 por Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 5 ; en c. 760 por Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 10 ; en CODOLGA)
Non debe sorprendernos a grafía con v (e non b) das atestacións medievais que rexistran a forma romance, dada a posición intervocálica da consoante; do mesmo xeito, á beira de poboo, pibidal, riba, etc., podemos atopar igualmente povoo, pividal, rivas (e arriva, Rivadavea) ou exemplos semellantes, que as normas ortográ ﬁ cas vixentes na actualidade prescriben con b porque a consoante responde a un p do étimo latino.
4. E TIMOLOXÍA
Na toponimia actual da vertente meridional pirenaica existen topónimos La Estiva, L’Astiba e semellantes que corresponden a apelativos rexistrados na documentación medieval en latín (séculos IXXII) como estiva, aestiva, stiva... Desde Menéndez Pidal vénse considerando que estas formas medievais pertencen á familia léxica de AESTAS e AESTIVUS, e atribúeselles o signi ﬁ cado de “lugar fresco donde permanece el ganado durante el verano” (LHP s.v. estiua, aestiua, estiva, stiua, stiva). Non hai dúbida de que eses topónimos aragoneses e navarros designan pastos de montaña, mais non dispomos de información que nos permita con ﬁ rmar que en efecto proceden dese étimo unanimemente aceptado. De ser as í, a relación desas estivas coas galegas e portuguesas sería a dunha mera coincidencia homonímica. Asíe todo, cabe salientar que estas estivas pirenaicas corresponden a un terreo cercado, “cerrado, o al menos delimitado, en el que se señalan entradas y salidas o límites” na documentación medieval (Vaquero 2005 : 523).
É probable que sexan esas formas da toponimia do Pireneo, e a explicación aceptada para elas, o que leva a Corominas a non vincular o galego estivada (“la roza que se hace en el monte para quemar la broza y después arar la tierra y sembrarla de trigo o centeno”) co verbo estibar e a propoñer tamén para ela a etimoloxía a partir de AESTIVUM (DCECH s.v. estío). É esta unha hipótese que presenta di ﬁ cultades semánticas e fonéticas. O ﬁ lólogo catalán non desenvolve a razón semántica da súa etimoloxía, pero cabe supoñer que a apoia no feito de que as queimas se fan supostamente no verán, tal como argumentaba Sarmiento, a quen segue literalmente Corominas, sen citar a fonte, na de ﬁ nición do vocábulo. As di ﬁ cultades fonéticas teñen que ver coa conservación do v do étimo, que se perde noutras voces patrimoniais emparentadas con AESTIVUM, tanto en galego e portugués coma no castelán (gal. estío, estiaxe, estear - estiñar; cast. estío, estiaje...) e só se conserva en termos que debemos considerar cultismos, isto é, latinismos incorporados á variedade literaria dos romances na idade moderna. O máis arraigado destes cultismos é seguramente o adxectivo estival, que só se rexistra en español e portugués a partir de ﬁ nais século XV (Nieto / Alvar 2007 : s.v.; Houaiss 2004 : s.v.) e en francés é raro antes do XVI (Bloch / Wartburg 1975 : s.v.). Tampouco son patrimoniais os verbos estivar (esp. port.), estiuar (cat.), estiver (fr.), emparentados con AESTAS e estío, por máis que Alain Rey considere que este último, usado no francés contemporáneo unicamente desde mediados do XIX, está tomado dun antigo occitano estivar, e este só documentado no XIV na forma dun substantivo correspondente ao participio estivada (Rey 2005 : s.v. estiver 2).
A documentación medieval de Galicia permite apoiar unha etimoloxía para o galego estibada na dirección suxerida por Xoán Manuel Pintos e por Aníbal Otero, isto é, que non pertence á familia léxica emparentada con AESTAS e AESTIVUS senón que constitúe un derivado
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
de STIPARE. A diferenza doutros derivados deste, coma estibar e estiba, que son seguramente italianismos nas súas acepcións náuticas e relativas a cargamentos para almacenamento e transporte, o substantivo estibada constituiría unha voz patrimonial en galego.
O latín STIPARE adoita considerarse emparentado co substantivo ST Ī PES, - ITIS (‘estaca, tronco, pau’) e ten signi ﬁ cados que xiran arredor das ideas de ‘a ﬁ rmar, apertar, comprimir’, ‘xuntar, amontoar’ e ‘cinxir, rodear, cercar’. Lewis & Short (s.v. st ī po) vinculan este verbo co grego στέφω, στέφω (‘ to surround, crowd upon ’), e ademais dunha primeira acepción co valor de ‘apertar, comprimir’ (to crowd or press together, to compress), asígnanlle outra co signi ﬁ cado de ‘rodear’ (to surround, encompass, environ...), ilustrada con exemplos coma o de Cicerón: Catilina stipatus choro juventutis (‘Catilina rodeado dun coro de mocidade’). Gaf ﬁ ot ofrece tamén eses dous signi ﬁ cados: por unha banda mettre dru, mettre serré, entasser e por outra mettre serré autour, entourer (Gaf ﬁ ot 2000 : s.v. st ī p ō). O mesmo fan Ernout/Meillet (1985 : s.v.) (serrer, presser, entasser... / entourer étroitement) e outras fontes lexicográ ﬁ cas latinas. Raimundo de Miguel (2000 : s.v.) vincúlao co sánscrito sthap ‘ ﬁ rmare’ e glosa o participio STIPATUS como
‘circumdatus, circumfusus’. No Universal vocabulario de A. F. de Palencia (1490) de ﬁ níase do seguinte xeito: “ stipare es estibar, apretar, cercar en derredor, ceñir y ayuntar” (Palencia 1967 : s.v. stipare). Son os signi ﬁ cados de ST Ī PARE como ‘cercar, rodear, cinxir’ os que concordan coas atestacións galegas medievais dese verbo e permiten interpretar o substantivo estibada na súa orixe participial: talvez a partir dunha [ TERRA ] ST Ī PATA. A orixe remota do signi ﬁ cado ‘cercar, rodear’ debeu estar nun uso agrícola; posiblemente se cercaban os terreos chantando estacas vivas, para que prendesen e formasen sebes vexetais, e puido ser ese uso o que deu lugar ao galego estibada. Non sabemos se a de ﬁ nición que dá Pintos, facendo estibada sinónimo de sebe, responde á fala viva do momento ou se é máis ben unha dedución do pontevedrés a partir do étimo que lle atribúe. En calquera caso, Pintos coñecía sen dúbida o que dixera o seu admirado Sarmiento acerca de estibada / estivada, pero desbota as súas hipóteses etimolóxicas para propoñer esta nova, que consideramos atinada.
A partir do substantivo latino ST Ī PES (‘estaca, palo hincado en tierra, tronco, ramo grueso’, segundo R. de Miguel 2000 : s.v.), ou dunha variante en – a, da primeira declinación, rexistrada por Isidoro de Sevilla en uso ﬁ tonímico 3 e nacida probablemente como derivado regresivo de ST Ī PULA, poden explicarse algunhas voces románicas coma o antigo francés estive ‘perna’ (Rey 2000 : s.v. stipe), fr. estivale, ital. stivale 4, esp. estival (“bota de calzar” segundo a Real Academia Española no Diccionario de Autoridades, que o dá como italianismo), e con el o antigo español estivo ‘zapato’ (Nieto / Alvar 2007 : s.v.), un galego estibo recollido co signi ﬁ cado de ‘rastrojo’ por García de Diego, quen o remonta ao latín STIP Ŭ LUM (1985 : s.v.), algunhas acepcións portuguesas de estiva con signi ﬁ cados como ‘leito de traves’, ‘grade de madeira’ (Houaiss 2004 : s.v.) ou o español estiba e estibar como ‘castigo’, ‘castigar’, propio do léxico de ambientes marxinais (Chamorro 2002 : s.v.), que Corominas explica supondo que “en germanía, de la idea de ‘apretar’ ‘atiborrar’ se pasó a ‘castigar’” (DCECH s.v. estibar), mais que tamén pode explicarse polo uso de ST Ī PES no latín medieval co signi ﬁ cado de “furca, patibulum” (Forcellini 1965 : s.v.) ou ben directamente a partir do signi ﬁ cado de estiva ~ estiba como ‘estaca, pau’. En relación con este último uso debemos considerar un substantivo feminino galego estiva que recolle dicionario de Porto (1900) de ﬁ níndoo como “Paliza, en algunas partes” (Santamarina 2004 : s.v.), coincidindo con Eladio Rodríguez, quen, recolle entre as acepcións de estiva as seguintes: “Seto, cercado de estacas o palos. / Cercado de matas y arbustos que rodea una heredad. / Cierre de una ﬁ nca labrantía, que se hace con terrones; E STIVADA. / Castigo, paliza, zurra de golpes: díronlle unha estiva de paus que o brearon.” (Santamarina 2004 : s.v.). Esta última acep- © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233 3 “Stipa vocata propter quod ex ea stipentur tecta”, in Isidorus Hispalensis Episcopus: Etymologiarum libri XX, Libro XVII, VII, 56. 4 Explícase como galicismo en italiano e español: “Dal fr. ant. estival, deriv. di estive ‘gambo’ che è il lat, stipa, estr. da stip ŭ la” (Devoto 1999 : s.v.).
ción tamén é recollida por Valladares: “Castigo, zurra &. Unha estíva de páus. Una zurra o mano de palos.” (Valladares inédito, 1896 - 1902, en Santamarina 2004, s.v. estìva).
En conclusión, debe admitirse que o substantivo estibada ou estivada pertence etimoloxicamente á mesma familia léxica de estibar, remonta ao verbo latino ST Ī PARE, relacionado co substantivo ST Ī PES ‘estaca’ e a súa variante ST Ī PA ‘id’, e tiña por signi ﬁ cado orixinario o de ‘terreo cercado’. Fronte á tradición de escribilo con v, maioritariamente seguida polos lexicógrafos, en galego debería escribirse con b, tal como fan Pintos, Carré ou Elixio Rivas (Santamarina 2004 : s.v.), e tal como vén ditaminando Comisión de Toponimia nos topónimos que conteñen estas formas.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Academia das Ciências de Lisboa (2001): Dicionário da língua portuguesa contemporânea. Lisboa: Editorial Verbo. Alcover, A.M. / F. de B. Moll / M. Sanchis Guarner (1993): Diccionari catalàvalencià-balear, Palma de Mallorca: Moll. [ http://dcvb.iecat.net/ ] Alonso Estravís, I. (1995): Dicionário da língua galega. Santiago de Compostela: Sotelo Blanco. Bloch, Oscar / Walther von Wartburg (1975): Dictionnaire étymologique de la langue Française. Paris: Presses Universitaires de France. Cicerón, M. T., Pro Murena : http://www.thelatinlibrary.com/cic.html (último acceso 13 -XI08) Chamorro Fernández, María Inés (2002): Tesoro de Villanos, diccionario de germanía. Barcelona: Herder. CODOLGA = López Pereira, J.E. (dir.) (2006 -): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [ http://balteira. cirp.es/codolga/consulta.asp ] [ último acceso: 13 / 11 / 2008]. Cunha, Antônio Geraldo da (2007): Vocabulário HistóricoCronológico do Português Medieval. Rio de Janeiro: Ministério da Cultura. [ CD. Vers. 1. 0 abril 2007] Dauzat, A. / J. Dubois, J / H. Mitterrand (1964): Noveau dictionnaire étymologique et historique. Paris: Larousse. DCECH = Corominas, J / J.A. P ASCUAL (1980 - 1991): Diccionario Crítico Etimológico Catellano e Hispánico. Madrid: Gredos. Devoto, Giacomo (1999): Avviamento alla etimologia italiana. Milano: Mondadori
DRAE = Real Academia Española (2001 22): Diccionario de la lengua española [ http://buscon.rae. es/draeI/ ] Ernout, A. / A. Meillet / A. André (1985): Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots. Paris: Klincksieck Ferreira, Aurélio Buarque de Holanda (1999): Novo Aurélio Século XXI: O dicionário da língua portuguesa. Rio de Janeiro: Nova Fronteira. Forcellini = Furlanetto / Corradini / Perin / De Vit (1965): Lexicon totius latinitatis ab Aegidio Forcellini (18641926). Bologna: Forni. Gaf ﬁ ot, Félix (2000): Le grand Gaf ﬁ ot. Dictionnaire LatinFrançais. Paris: Hachette.