Summary: No proceso de estandarización do galego, o recoñecemento e substitución dos castelanismos acadou gran relevancia, tanto desde a investigación lingüística, como nos discursos de difusión e transmisión do estándar e tamén entre os propios falantes. Neste artigo poñemos de relevo o que consideramos unha sobrevaloración deste fenómeno, sobre todo na súa visión reducionista aos castelanismos de tipo léxico. Precisamente a presenza destes caracteriza unha variedade do galego que os falantes denominan “castrapo”, coa que se identifica unha parte importante dos galegofalantes, a pesar de ser sancionada e cualificada como “mal galego” no discurso público. Todo isto sen esquecermos a outra cara da moeda, os galeguismos no castelán de Galicia, un fenómeno que, non obstante, atraeu moita menos atención, tanto por parte dos falantes como dos lingüistas. Levamos a cabo polo tanto unha análise destes dous tipos de fenómenos, castelanismos e galeguismos, desde a perspectiva dos falantes, pero tamén na literatura especializada. O fin último radica en descubrir as ideoloxías lingüísticas que se agochan baixo estes discursos e terminoloxía.

Universidade de Vigo anaiglesias@uvigo.es
 Ideoloxía lingüística, estandarización, castelanismos, galeguismos
Sumario 1. Introdución. 2. Metodoloxía. 3. Os castelanismos e a ideoloxía purista. 4. A perspectiva dos falantes. 4.1. Cas1. I ntroducIón
Cando unha lingua aspira a estender os seus usos a ámbitos formais e escritos, ademais de coloquiais, o repertorio lingüístico aumenta necesariamente, xa que ás variedades tradicionais engádese unha nova: a variedade estándar ou normativa. A entrada en escena desta variedade implica ademais un posicionamento ideolóxico con respecto á imaxe da lingua que se desexa transmitir, desde o momento en que esixe toda unha serie de decisións sobre os elementos lingüísticos escollidos para convertelos en estándar. Estamos a falar do proceso denominado “normativización”, tamén coñecido como “estandarización” ou “planificación do corpus”, en termos de Haugen (1983) e Kloss (1969) respectivamente. O proceso de normativización está estreitamente relacionado co de “normalización”, tamén denominado “planificación do status”, ou, mellor dito, deriva deste. Para unha revisión destes conceptos no noso contexto, véxase por exemplo Lamuela e Monteagudo (1996).
Unha parte moi importante do proceso de estandarización radica na difusión da nova variedade, a estándar, e polo tanto o seu éxito ou fracaso dependerá en gran medida de ata que punto calle entre os falantes. Trátase do subproceso denominado “aceptación” ou “implementación”, que, xunto aos de “selección”, “codificación” e “elaboración”, conforman o modelo proposto por Haugen (1983). Como destacan Lamuela / Monteagudo (1996: 263):
Polo tanto, o proceso implica unha certa unificación, aínda que non necesariamente a uniformización ou homoxeneización de toda a comunidade lingüística, “pues las variantes/variedades subestándar pueden conservar su espacio funcional fuera de los contextos formales” (Lamuela / Monteagudo (1996: 263). Porén, na práctica as estratexias de planificación do estándar, no sentido de conseguir a súa aceptación entre os falantes, adoitan perseguir o obxectivo de “naturalizar y legitimar las prácticas y actitudes que las agencias al servicio de la planificación lingüística tratan de promover”, isto é, a variedade seleccionada como estándar e os valores a ela asociados (Del Valle / GabrielStheeman 2004: 27). Isto lévase a cabo a través dos discursos, en forma de artigos, conferencias, entrevistas, libros de texto etc., pero tamén das propias prácticas lingüísticas daqueles que teñen voz pública e, polo tanto, se converten en modelos de lingua, desde profesorado e xornalistas ata representantes políticos, pasando por figuras da cultura. Os falantes anónimos encóntranse no medio desta amálgama de voces, como destinatarios e (re)produtores ao mesmo tempo. Neste artigo imos centrarnos precisamente nos discursos de difusión do estándar da lingua galega, co fin de analizar como son adoptados, e tal vez reformulados, polos falantes, nunha dirección topdown. É dicir, pretendemos analizar como os falantes reciben e reformulan as ideoloxías lingüísticas subxacentes nos discursos públicos que perseguen a aceptación do estándar galego.
O concepto de ideoloxía acadou un papel central no estudo das relacións entre lingua e sociedade nos últimos tempos. Non obstante, non encontramos na bibliografía especializada un significado único, senón múltiples, ás veces complementarios e outras incluso contraditorios, ata o punto de que Woolard, unha das responsables da escolla deste termo, se cuestiona sobre o acertado da decisión (Woolard 2007: 130). En calquera caso, non é obxecto deste traballo teorizar sobre o concepto de ideoloxía, polo que imos recorrer ás palabras de Eagleton na busca dunha definición, a pesar de que el mesmo recoñece que se pode definir a ideoloxía de “seis maneras aproximadamente diferentes” (1997: 52). En calquera caso, Eagleton indica algunhas características comúns: La ideología [conxunto de ideas, crenzas e valores] no es una ilusión carente de base sino una sólida realidad, una fuerza material activa que debe tener al menos cierto contenido cognitivo para contribuir a organizar la vida práctica de los seres humanos. (…) muchas de las proposiciones que presenta son realmente verdaderas. Sin embargo (…) a menudo o normalmente supone falsedad, distorisón y mistificación (Eagleton 1997: 49).
2. M etodoloxía
Dado que o noso obxectivo é analizarmos as ideoloxías dos falantes sobre as linguas, na parte empírica da investigación necesitamos acceder aos seus discursos metalingüísticos, xa que o discurso constitúe o medio de expresión por excelencia das ideoloxías e outros fenómenos mentais (Van Dijk 2003). Polo tanto, á hora de producir os datos, recorremos a unha das técnicas metodolóxicas que mellor contribúe a reproducir os discursos colectivos dos informantes: o grupo de discusión. Así, como recorda Callejo (2001: 47), a situación grupal é adecuada para a produción de discursos ideolóxicos, xa que todo discurso constitúe un produto ideolóxico configurador dunha sociedade.
Decidimos acoutar a selección de informantes en función da idade, de xeito que limitamos o estudo ao alumnado de 4º da ESO e, polo tanto, a individuos que se situaban entre os 15 e os 17 anos no momento da realización dos grupos (curso 201213). Esta decisión responde ao obxectivo de acceder ao perfil etario escolarizado na última fase, ata o momento, do proceso de estandarización da lingua galega, a que comeza coa aprobación en 2003 da coñecida como “normativa de concordia”, que consensúa as opcións ata daquela en pugna (mínimos e oficial) e continúa vixente na actualidade, tamén chamada “normativa de consenso”. En efecto, o alumnado participante iniciou a súa escolarización primaria no mesmo ano en que se aprobou a normativa actual (curso 200304) ou un ou dous anos antes no caso dos repetidores. Polo tanto, trátase de individuos que xa non viviron en primeira persoa o debate normativo e dos que en consecuencia podemos esperar unha visión do estándar galego como variedade máis consolidada que en xeracións anteriores.
En cambio, si buscamos heteroxeneidade canto ao tipo de hábitat e, en consecuencia, o perfil lingüístico dos informantes, de xeito que realizamos dous grupos nun hábitat urbano (a cidade de Pontevedra), G3 e G4; tres en vilas (un en Vilalba e dous en Caldas de Reis), G2, G5 e G6; e dous no hábitat rural (Guitiriz e contorna, por unha parte, e zona de Cuntis, Portas e Moraña pola outra), G1 e G7. Isto permitiunos acceder a representantes dunha ampla variedade de perfís sociolingüísticos: desde monolingües en castelán ata monolingües en galego, pasando por diferentes tipos de combinación de ambas as linguas. En total, nos sete grupos de discusión realizados participaron 52 informantes (sete ou oito por grupo) 1. O desenvolvemento dos grupos foi adecuado en todos os casos, excepto en dous, G5 e G6, onde resultou difícil a creación dun ambiente distendido que permitise a elaboración por parte dos participantes dun discurso espontáneo. Por este motivo, estes dous grupos deben ser considerados entrevistas grupais, “focus group” na investigación anglosaxona. 1 A parte empírica da investigación levouse a cabo no marco do Plan Anual de Formación do Profesorado, coa subvención da Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria (cursos 201213 e 201314).
3. o s castelanIsMos e a Ideoloxía purIsta
Desde o punto de vista teórico e explícito, os principios nos que se basea a elaboración do estándar galego aparecen recollidos nas Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, cuxa responsabilidade recae na Real Academia Galega (RAG). Resúmense na seguinte descrición: “Unha lingua común asentada na fala, mais depurada de castelanismos, supradialectal, enraizada na tradición, coherente e harmónica coas demais linguas de cultura” (2004: 12, a cursiva é miña). Se nos detemos agora no primeiro dos catro principios que recollen as Normas, lemos o seguinte:
Por conseguinte, un dos obxectivos na elaboración do estándar foi “limpar” este de elementos “alleos” ao galego por proceder do castelán, denominados nas propias Normas “castelanismos”. De feito, os dous extractos citados mantéñense idénticos desde a primeira edición das normas, en 1982, coa única diferenza do cualificativo que se aplica aos “castelanismos”: o adxectivo “espúreo” usado daquela foi substituído polos actuais “alleo innecesario”. En primeiro lugar, “espúreo” non é un termo aceptado no Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (VOLG), que establece o léxico normativo, nin no dicionario da RAG. Si encontramos “espurio”, cos seguintes significados, na segunda e terceira acepcións: ‘que non é auténtico’, ‘contrario ás leis ou á ética’. Polo tanto, a substitución, ademais dos motivos estritamente “normativos”, tamén parece indicar unha preferencia por termos non tan negativamente connotados. En calquera caso, este principio senta as bases dunha liña de actuación e a contraria ao mesmo tempo, isto é, por unha parte continuar a fala do pobo, pero por outra rexeitar desta todo o que non sexa considerado “fiel” ao galego “pola presión do castelán”. Esta distinción remite necesariamente a criterios históricos, asumindo ademais que se trata dun “problema” estendido, dada a prioridade que se lle outorga nas Normas. Así, os castelanismos convértense, en efecto, nun dos focos do proceso de estandarización. Porén, nas Normas queda sen especificar nin exemplificar a que tipo de castelanismos se refiren os seus autores. O concepto de castelanismo definido como “canto de alleo innecesario hai incrustado na fala viva como presión do castelán” pode facer referencia a calquera nivel da lingua: fónico, morfolóxico, sintáctico ou léxico. Non obstante, o termo “castelanismo” vinculouse durante moito tempo en primeiro lugar ao campo do léxico, tal como recolle o dicionario da RAG na súa primeira acepción: ‘trazo idiomático ou vocábulo propio do castelán’ (a cursiva é miña). En efecto, á hora de trasladar o primeiro principio das Normas ao discurso lingüístico, os castelanismos foron interpretados sobre todo como castelanismos léxicos. A relevancia outorgada aos castelanismos podemos percibila tanto no ámbito da investigación lingüística, como nos manuais e libros de texto. Así, o seu tratamento forma parte dos contidos do currículo da materia Lingua galega e literatura (DOG, 29 de xuño de 2015), onde o termo “castelanismo” aparece sete veces, como por exemplo no 3º curso da ESO: “LGB. 4.2.3. Identifica os castelanismos nas producións lingüísticas e depura estes elementos no seu propio discurso”. Máis alá das referencias explícitas aos castelanismos no currículo e, en consecuencia, nos libros de texto, resulta especialmente significativa a presenza transversal que acada o seu recoñecemento e substitución nas aulas. Seguramente moitos profesores e profesoras poderán confirmalo e recoñecerse en exercicios do tipo “Identifica os castelanismos dos seguintes enunciados e indica a forma estándar correspondente”, referidos unha vez máis ao léxico. Podemos consultar, a modo de exemplo, o exercicio 5 da opción A da proba de acceso á universidade (PAU, setembro 2015).
Canto á bibliografía especializada, imos citar só algúns exemplos que nos parecen suficientemente ilustrativos da grande importancia concedida aos castelanismos e, en concreto, aos pertencentes ao ámbito léxico. Graña Núñez, nun manual titulado Vacilacións, interferencias e
Se a morfoloxía e a sintaxe galegas, tamén a fonética, se viron afectadas por quiñentos anos de dominio do castelán como lingua do poder na Galiza, que dicirmos do léxico? A castelanización foi tan intensa neste ámbito que mesmo afectou o nome do país e o noso propio nome de galegos e galegas.
Estes dous extractos evidencian a ideoloxía “purista” na que se instalaron moitos dos estudosos e planificadores do galego, derivada á súa vez dos principios das propias Normas, como acabamos de ver, e herdeira dos escritores incluídos no período denominado por Fernández Salgado / Monteagudo (1995) “enxebrizante ou diferencialista” (primeiro terzo do S. XX). Estes autores resumen: de exceptuármolos encadrables na fase do galego popular, a case totalidade dos poetas e prosistas sentiron a necesidade de eliminalos elementos espurios á lingua. Este sentimento purista na procura dunha lingua diferencial, distanciadora do castelán e xeradora de identidade propia dominaría o proceso de “nacionalización” do galego durante o primeiro tercio do galego [sic] (Fernández Salgado / Monteagudo 1995: 123, a cursiva é miña).
Recentemente, ReiDoval (2013) realiza unha revisión da ideoloxía purista, aínda que centrándose, xa na época actual, no que el denomina “grupo da Coruña” (sobre todo, Freixeiro Mato e Sanmartín Rei). Se ben coincidimos en que estes autores representan o seu máximo expoñente, consideramos que se trata en xeral da ideoloxía máis estendida nos discursos de estandarización do galego, expresada de forma máis ou menos explícita segundo os casos. Así, Fernández Salgado, quen tamén examina o concepto de purismo, afirma (2003: 956): Ós profesores que tiven na Universidade de Santiago e no Instituto da Lingua Galega, enfeitizábaos o tema da corrección lingüística do galego. Foron eles quen transmitiron á miña xeración a súa paixón polas palabras correctas. (…) A depuración lingüística tamén foi a operación principal acometida na elaboración do Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (VOLG). (…) O purismo foi, sen dúbida, a ideoloxía prevalente na composición das NOMIG do 82, á par do populismo e oralismo (a cursiva é miña). Por suposto, non se trata dunha ideoloxía orixinal nin nova, senón que adoita acompañar calquera proceso de estandarización e non só no caso de linguas minorizadas, senón tamén das dominantes. Seguindo a Romaine (1996: 109), ninguna otra variedad tiene los recursos y el prestigio del estándar escrito. El hecho de que exista como un objeto descrito en los libros de gramática produce la idea de que es, de alguna manera, la lengua “vernácula” y “legítima”, y que las otras variedades son versiones degeneradas o corruptas de ella.
Efectivamente, no noso contexto o discurso que representa esta ideoloxía aliméntase de todo este tipo de termos pertencentes ao campo semántico da pureza e os seus contrarios, como deturpación, dexeneración, contaminación, corrupción, pecados etc. Máis aínda, como intentaremos demostrar, os planificadores das linguas minorizadas e, no caso concreto que nos ocupa, do galego, o que fan é imitar e reproducir as estratexias e o discurso puristas aplicados ás linguas dominantes. En efecto, como sinala ReiDoval (2013: 262), “son comúns a estratexia e o desexo puristas de conectala lingua estándar coa forza da nación que fala esa variedade promovida como lingua nacional. Eis a razón de que acabase aplicándose tal visión tamén ás linguas minorizadas”. Así, no proceso de construción nacional percíbese a necesidade de reducir as diferenzas internas. En palabras de Del Valle (2004: 25), citando á súa vez a Hobsbawn, “las particularidades individuales y locales deben quedar subordinadas (y si es necesario sacrificadas incluso) a la identidad colectiva”. E, na construción desta identidade colectiva, a lingua acada un papel preponderante, unha lingua concibida tamén sen diferenzas internas, como unha variedade homoxénea, a estándar, que pasa a ser a única considerada lexítima. Recalde (2003: 63) tamén realiza esta interpretación da ideoloxía purista, indicando que responde á
necessity to create a standard language that becomes a symbol of national identitiy, for which it is essential to purify it of foreign elements, especially of those which are believed to have originated in the superimposed language, although the antiquity and integration into the system of these elements are recognised.
Non obstante, hai unha diferenza importante entre o purismo nas linguas dominantes e as minorizadas. Como recorda ReiDoval (2013: 262): “as comunidades minorizadas presentan como especificidade o feito de a pureza da súa identidade se construír por contraste e oposición ó Estadonación que pretende absorbelas e/ou dominalas, o que axuda a entendelo seu desexo de se independizaren respecto a este”. En consecuencia, o proceso de “unificación” e “depuración lingüística” baséase no afastamento da lingua representante do Estado opresor, no noso caso, o castelán. Isto explica o “éxito” e grande difusión da ideoloxía purista na elaboración do estándar galego, entendida sobre todo como diferenciación con respecto ao castelán e, polo tanto, identificación e substitución dos castelanismos.
Por outra parte, a ideoloxía purista está estreitamente relacionada co que Woolard denomina a “ideoloxía do anonimato”, a pesar de que esta autora vincula esta ás linguas hexemónicas, fronte á “ideoloxía da autenticidade”, asociada, en cambio, ás linguas minorizadas e ás variedades non estándar. A ideoloxía do anonimato intenta desenvolver unha lingua “libre de identificacións locais concretas”, “una lengua pública común, estandarizada y no marcada” (Woolard, 2007: 1334). Como sinalan O’Rourke / Ramallo (2013: 291), efectivamente “standard Galician is described as polydialectal in that it is not seen to derive from any one single variety (…). Arguably, therefore, its anonymity stems from the absence of traces of any recognizable local variety”. Na difusión desta variedade estandarizada, a escola e os medios de comunicación desempeñan un papel fundamental: “Bajo el poder persuasivo de las escuelas y los medios de comunicación, la gente llega a aceptar el poder de la lengua como algo natural e inherente a la lengua misma. Tras haber perdido sus raíces sociales, se convierte en una lengua ‘de ningún lugar’” (Woolard 2007: 135). Non obstante, para conseguir esta aceptación por parte dos falantes, cómpre dotar o estándar de función simbólica, alén da instrumental e comunicativa, é dicir, que sexa quen de “encarnar el espíritu de la nación y/o representar (aunque sea en una relación arbitraria) la unidad nacional” (Del Valle, 2004: 26). Como analizaremos na seguinte epígrafe, non semella que o estándar galego acadase ata o momento este valor simbólico, xa que efectivamente non se trata dunha lingua dominante e, polo tanto, nos seus falantes vai ter máis forza a “ideoloxía da autenticidade”, que sitúa el valor de una lengua en su asociación con una comunidad concreta y como expresión de su espíritu (…). Para ser auténtica, una variedad de habla debe ser claramente ‘de algún lugar’ en la conciencia de los hablantes. Si no se pueden hallar sus raíces en un territorio social y geográfico, carece de valor (Woolard, 2007: 1312). Repárese en que na ideoloxía purista dos discursos da estandarización do galego, os termos “auténtico” e “autenticidade” tamén acadaron grande relevancia, pero cun significado diferente do que teñen na proposta de Woolard, como opostos a “anonimato”. No caso do purismo, “auténtico” equipárase a “lexítimo” e remite ao “galego fiel a si mesmo” do primeiro principio das Normas reproducido máis arriba, co significado en definitiva de “diferenciado con respecto ao castelán”. Son moi claras neste sentido as seguintes palabras de Sanmartín Rei (2009: 27): “non é posible manter ningunha actitude diferente á do purismo, entendido sempre non como reforzo normativo senón como lóxica procura dun modelo de lingua auténtico afastado do español ” (a cursiva é miña). Como veremos, nos discursos dos falantes, o concepto de auténtico remite en cambio ao local e singular, en oposición ao anónimo (o que non é de ningún lugar), de acordo coa interpretación de Woolard.
Co fin de seleccionar o que é admitido ou non neste galego “lexítimo” e “auténtico” —o estándar—, recórrese ao argumento da “pureza xenealóxica”, isto é, ao criterio etimolóxico, de xeito que se rexeita todo aquilo que se atribúe a un cambio lingüístico provocado por influencias externas, neste caso polo contacto coa lingua dominante, o castelán, fronte aos cambios provocados por evolución interna da lingua (Thomason 2001: 86). Cómpre aclarar, seguindo a esta autora, que “the difference between contactinduced changes and internallymotivated changes largely disappears. The main difference (…) is in the trigger for the change”, de xeito que nos primeiros o desencadeante radica na influencia doutra lingua. É máis, ás veces as motivacións externas e internas combínanse para dar lugar a un cambio lingüístico. De todos os xeitos, no caso do léxico, a identificación das influencias do castelán adoita ser pouco cuestionada na literatura. Porén, si encontramos debate con respecto á influencia ou non do castelán por exemplo respecto ao fenómeno da gheada, xa no nivel fónico. E, precisamente, como denuncia Recalde (2003), os seus detractores baseánse na teoría da súa orixe castelá (tese castelanista), recorrendo así ao argumento xa citado da “pureza xenealóxica”: se se demostra que a gheada apareceu no galego como resultado da influencia castelá, isto considérase motivo suficiente para rexeitala. Coincidimos con esta autora cando conclúe “it appears that the academic debate over the acceptance or rejection of the gheada as a standard variant will have to begin to use arguments different from those of genealogical purity and authenticity” (Recalde 2003: 70).
A ideoloxía purista derivou nos últimos tempos no que podemos denominar a “ideoloxía da calidade da lingua”, que establece unha relación directa entre a defensa do uso do galego, como posicionamento ideolóxico, e as escollas lingüísticas máis puristas, no sentido de “máis galegas”
desde un punto de vista xenético. Como establece Sanmartín Rei (2009: 36, a cursiva é miña): A calidade de lingua que empregamos é un sinal inequívoco, público, notorio, do noso compromiso lingüístico. O grao de deturpación, de españolización, de falta de coidado co idioma que mostramos a cotío mostra, fai evidente, a relaxación nesta materia. Non é posible acreditar, neste contexto histórico, nun discurso de defensa da lingua galega usando un modelo de lingua tan pouco acaído, tan corrompido (…) temos que utilizalo correctamente e restituír aquelas formas hoxe esquecidas ou preteridas.
Obsérvese como se contrapón a suposta “deturpación” e “corrupción” do galego actual, identificada coa súa “españolización”, fronte á recuperación de formas do pasado, isto é, a volta ás orixes, recorrendo a un criterio histórico, etimolóxico ou xenealóxico. En definitiva, trátase de preservar a superioridade da variedade estándar, única para toda a comunidade, sobre as demais, co argumento de que se trata da variedade “auténtica” no sentido de “depurada de castelanismos”. Coincidimos con Regueira (2012) cando defende que a noción de “calidade da lingua” responde non a criterios lingüísticos senón a xuízos de valor e xuízos sociais. De novo os que en maior medida representan estas ideoloxías son os estudosos que se integran no que ReiDoval denominou “grupo da Coruña”, aínda que as encontramos así mesmo en autores fóra deste círculo. Así, por exemplo González González (2012: 46) afirma: A pesar de contar con todas estas ferramentas [normas, gramáticas, dicionarios, vocabularios] que, en teoría, facilitarían a utilización desta lingua dunha maneira correcta, o galego nunca se utilizou cun nivel de calidade tan baixo nin cun nivel de contaminación tan alto. E este feito supón un perigo real para o futuro da lingua. Ninguén discute que cómpre normalizar o status do galego e estender o seu uso, iso é incuestionable. Pero tamén é necesario velar pola calidade da lingua, porque as linguas morren porque as deixan de falar os seus potenciais usuarios, pero tamén desaparecen por desfiguración do seu corpo, a través dun proceso de ‘patoisización’. Como vemos, repítese o mesmo tipo de terminoloxía: “calidade” fronte a “contaminación”. Por conseguinte, o galego “de calidade” é o “galego auténtico”, “fiel a si mesmo”, en contraste co galego castelanizado, froito da “deturpación” e “españolización”. Cómpre aclarar, de todos os xeitos, que nestas afirmacións González se refire ao “galego urbano”, é dicir, ao dos falantes “maioritariamente urbanos, que teñen na súa maioría o castelán como lingua materna” (González González 2012: 47), e caracterízao por presentar castelanismos nos planos fonético e morfosintáctico, fronte ao “galego tradicional”, no que se “perseguen” sobre todo, como xa vimos, exactamente esta etiqueta.
No extracto de González González citado aparece ademais outro dos argumentos amplamente utilizado polas ideoloxías purista e de calidade da lingua, o “medo” á asimilación no castelán, argumento recorrente desde o principio do proceso de estandarización, co fin de xustificar a postura purista, como sinalan Fernández Salgado / Monteagudo (1995: 123) con respecto aos escritores do período “enxebrizante ou diferencialista”: “dado que nas situacións de contacto lingüístico entre linguas próximas, o influxo da lingua hexemónica tende a acurtala distancia lingüística entre as dúas variedades, o diferencialismo no caso do galego acabou lexitimándose como resposta efectiva nunha estratexia antiasimilista”.
lización do idioma e só se pode conseguir desde a calidade e a autenticidade (Freixeiro Mato 2014: 134).
Vemos nesta cita como efectivamente se vincula a normalización cunha determinada postura con respecto ao proceso de estandarización, baseándose nos criterios de prestixio e autenticidade das linguas e atribuíndo esta ideoloxía ademais aos propios falantes, “utentes do idioma”. Á parte de que, como xa dixemos, estamos ante xuízos de valor, consideramos moi arriscado a atribución aos falantes de ideoloxías sen lles preguntarmos a eles mesmos, sen recollermos e analizarmos os seus propios discursos. De aí que precisamente a investigación da que extraemos os datos se centrase en dar voz aos falantes. A través das súas palabras imos estudar como valorizan as variedades lingüísticas e ata que punto reproducen ou non nos seus discursos as ideoloxías lingüísticas purista e de calidade da lingua.
Como xa explicamos, limitámonos a unha franxa etaria moi concreta, que escollemos ademais porque establecemos como hipótese que podía representar cambios con respecto a xeracións anteriores canto á imaxe do estándar, dadas as mudanzas acontecidas no último período do proceso de estandarización. Por conseguinte, os resultados teñen que se limitar necesariamente polo momento a este segmento de poboación: alumnado de 4º da ESO. Ademais, ao tratárense de individuos inmersos no último ano de escolarización obrigatoria, supoñemos que na súa formación ideolóxica van acadar grande importancia os discursos do profesorado. De feito, nalgúns momentos fan referencia explícita a aspectos que estudaron nas aulas. En calquera caso, o que nos interesa é como eles e elas recollen todas estas influencias, non só do profesorado senón tamén dos demais axentes de socialización, e conforman e producen un discurso propio.
4. a perspectIva dos falantes
4.1. Castelanismos: o castrapo
Entre o alumnado galegofalante que participou na nosa investigación encontramos unanimidade á hora de caracterizar a súa forma de falar pola presenza de castelanismos léxicos, como revela a seguinte selección de extractos:
• “eu por ejemplo nunha frase podo dicir tres palabras en castelán e tres en galego aínda que sea galegofalante” (G1) • “aquí en galego por cada tres palabras que soltamos dúas delas son castelanismos” (G2)
• “vou:: decir vou á escuela / non vou á escola ou ao colexio entendes? non non digo: moitas cousas non as digo como son normativas en galego falo castelán pero nin eu nin a maioría da xente falante así en galego que me fala a min polo menos” (G5) Así, citan, a modo de exemplo, palabras normativas que coñecen, pero non utilizan, xa que no seu lugar “prefiren” os castelanismos correspondentes. Aparecen de forma recorrente nos seus discursos as seguintes: “garfo, culler, tesoiras, lixivia, bolboreta, xoaniña, por exemplo, escola, colexio” etc. Como xa analizamos noutro artigo (Formoso / Iglesias / Rial no prelo), “son conscientes de que estes castelanismos non forman parte do estándar” e pasan a identificar esta variedade precisamente pola ausencia dos castelanismos léxicos. En palabras dun informante: “o normativo non ten castelanismos por iso é normativo” (G2).
En contraste, a variedade con castelanismos léxicos denomínana “castrapo”, termo que aparece espontaneamente na maioría dos grupos onde hai galegofalantes, xa desde as primeiras intervencións. É dicir, son os propios informantes os que recorren a esta denominación, de xeito que, só cando non xorde de forma espontánea, é o moderador quen lles pregunta por ela. Isto só acontece no único grupo formado totalmente por castelanfalantes (G3), así como nos dous grupos que resultaron entrevistas grupais (G5 e G6), nos que todos os temas foron propostos polo moderador. O mesmo ocorría no estudo piloto previo a esta investigación (Iglesias Álvarez 2013), no que se realizaran tres entrevistas grupais a alumnado de 2º da ESO de Caldas de Reis. O termo castrapo sempre era introducido polos informantes por iniciativa propia e ademais desde as primeiras intervencións, xa nas autopresentacións. Por este motivo, xa daquela afirmabamos: “necesitan recorrer ao castrapo á hora de explicar a súa identidade como falantes” (Iglesias Álvarez 2013: 177).
Aínda que nun primeiro momento definen o castrapo como “mezcla de gallego e castellano” (G7), “unha maneira de designar unha mestura entre dúas linguas” (G5), e que hai castelanfalantes que tamén afirman “castrapear”, maioritariamente este termo aplícase ao galego con influencias do castelán no léxico. O seguinte fragmento resulta especialmente ilustrativo da súa concepción do castrapo como galego con castelanismos léxicos, en oposición ao galego estándar, aínda que, como se pode ver, con certas vacilacións (a cursiva é miña):
Mo: rara vez eu creo (G6)
No estudo piloto encontraramos tamén esta asociación do castrapo ao galego, pero de forma aínda máis tallante, de xeito que aqueles que se autopresentaban como falantes de castrapo eran os mesmos que escollían no cuestionario escrito a opción “só ou máis galego” como lingua habitual e “en contraste, aqueles que se presentan como monolingües en castelán en ningún momento asocian o seu xeito de falar ao castrapo” (Iglesias Álvarez 2013: 181). En calquera caso, como veremos na seguinte epígrafe, os castelanfalantes tamén recoñecen na súa fala influencias do galego, pero evitan a etiqueta castrapo para definila (Formoso / Iglesias / Rial no prelo). Isto non deixa de ser sorprendente, posto que ademais o termo “castrapo” se aplicou tradicionalmente ao “castelán agalegado”. Con este significado recólleno Rojo (2004: 1092), Recalde (2012: 670) ou Freixeiro Mato (2013: 213), entre outros. Por exemplo, Rojo (2004: 1092) defíneo como “la variedad que surge de los intentos por expresarse en español por parte de gallegohablantes que tienen un conocimiento muy imperfecto de la otra lengua” e engade que se trata dunha “denominación casi siempre peyorativa”. Inclúea polo tanto dentro do subconxunto de variedades correspondentes ao español, xunto co “castellano de Galicia” e o “español estándar peninsular” (Rojo 2004: 1092). Como vemos, trátase dunha definición moi afastada do significado que asignan ao mesmo termo os nosos informantes.
O “castrapo” é a variedade lingüística que se transmite na familia e constitúe polo tanto a lingua materna ou inicial destes falantes, con todas as implicacións identitarias e afectivas que isto supón. Así, refírense a ela como “galego da familia, galego dos meus pais, galego de toda a vida”. Polo tanto, trátase dunha variedade dentro do galego, “pero non unha variedade calquera, xa que goza, fronte ás demais, dun elevado poder simbólico e emocional” (Iglesias Álvarez 2013: 187). En definitiva, como xa afirmamos noutro artigo, “a identificación entre o castrapo e a maneira de falar galego dos galegofalantes é total” (Formoso / Iglesias / Rial no prelo).
Ademais destas motivacións, no mantemento do castrapo tamén pesa moito o factor da comodidade e o hábito e incluso ás veces o descoñecemento, aínda que en xeral o alumnado participante recoñece que o uso dos castelanismos se debe máis a unha falta de interiorización que á ignorancia. Proba disto é que, como vimos antes, son quen de poñer numerosos exemplos nos que exemplifican como na súa fala cotiá espontánea “escollen” os termos non estándar, mais saben indicar cales son os termos normativos correspondentes. Esta falta de interiorización da variedade normativa acentúase debido ao seu escaso contacto con ela: “o galego normativo solo:: eu polo menos solo o escoito na escuena escola e: na televisión e pouco máis” (G5). De aí que por unha parte cualifiquen o castrapo e, polo tanto, o que eles falan, como incorrecto, “que non está ben dito”, e por outra, en cambio, intenten reivindicalo e rexeiten a súa cualificación de incorrecto, por exemplo por parte do profesorado: “hai profesores que che din
Observamos como, co fin de desfacer a contradición na que eles mesmos incorren con respecto á corrección ou non do castrapo, introducen a diferenza entre as variedades en función do grao de formalidade e o tipo de ámbito (público ou privado): “nun documento escrito formal non podes poñer (cousas) en castelán pero (ao mellor) estás falando cos teus amigos e si” (G1);
“pois haino que usar [o castrapo] na / bueno / eu polo menos úsoo cando estou cos meus amigos ou así [escóitase unha afirmación] / pero o normativo / pois xa o dixen / cando te diriges a alghén importante ou así” (G7). Paralelamente, tamén atopamos informantes que amosan unha clara vontade correctora, no sentido de converxencia cara ao estándar na súa fala cotiá, aínda que son posturas minoritarias: Mod: e que opinades sobre iso? sobre ese xeito de falar que dicides que tedes con con tanto castelanismo P: pois que haberá que ir evolucionando e: cambiar cambiando / non digo que haxa que falar galego normativo sempre porque si hai algunhas palabras que igual (xa) son demasiado para o ámbito culto e tal entre oralidade e escritura, de xeito que son máis permisivos con aqueles, aínda que só na vertente oral:
en lugar de excursións hai que escribir o galego: normativo pero no ámbito coloquial se ti es desta zona igual que un que fala con gheada a utiliza eu tamén poido dicir excursiós porque realmente un andaluz tampouco forza o seu acento para falar así o castelán normal e: entón xx unha lingua porque xx A: i os madrileños tamén que dicen el la dijo (G2) 2 Neste sentido, concordamos coa crítica que realiza Marcos Bagno ao termo “culto” aplicado ás linguas ou normas, no sentido de que implica necesariamente o seu antónimo, “inculto”, e este asóciase no imaxinario colectivo a adxectivos tan negativos como “incivilizado”, “ignorante”, “bruto”, “vulgar” etc. Como sinala este autor, “do ponto de vista sociológico e antropológico, simplesmente não existe nenhum ser humano que não esteja vinculado a uma cultura ” (Bagno 2003: 58). Polo tanto, á hora de referirnos á variación intralingüística deberiamos evitar o termo culto, fronte a vulgar ou popular, para utilizar no seu lugar as etiquetas formal e informal ou coloquial, máis neutras.
En definitiva, os galegofalantes presentan un repertorio plurilingüístico e pluridialectal que inclúe tres opcións. En palabras dun deles: “depende / no / porque tanto podes falar gallego / como castrapo / como castellano” (G7). Dado que o castrapo se opón ao estándar e este é presentado como unha variedade diafásica para ser usada en contextos formais, o castrapo pasa a situarse tamén neste parámetro de variación, isto é, xustifícano como unha variedade diafásica coloquial e, en consecuencia, totalmente lexítima para ser empregada nos usos cotiáns espontáneos da lingua. Como recollemos en Formoso / Iglesias / Rial (no prelo): “estes galegofalantes defenden plenamente a súa valía no ámbito coloquial”.
Fronte á variación (diafásica) que recoñecen no galego, no caso do castelán, redúcese a unha única variedade, polo menos no que respecta aos galegofalantes, variedade que identifican ademais co estándar.
Deste xeito, mentres o “galego estándar” é unha variedade homoxénea (común e supradialectal), o castrapo inclúe as diferentes variedades dialectais mais os castelanismos léxicos, en diferentes graos. Como xa sinalaba Dubert (2002: 21), poden establecerse “diferencias entre distintos sociolectos [do galego] en función da cantidade de innovacións castelanizantes que aparezan ou en función da cantidade de trazos enxebres que se conserven”. É o que Dubert denomina “mesolectos”, fronte ao “basilecto”, que sería a variedade máis conservadora, tanto no acento como no léxico ou a gramática. Polo tanto, a etiqueta xenérica de “castrapo” parece agochar máis ben un continuo, diferenciado polo nivel de presenza de castelanismos, por unha parte, e pola outra polos dialectalismos específicos de cada zona. Non obstante, os falantes, polo menos no grupo etario estudado por nós, refírense a el como unha variedade única, en cuxa identificación prima a característica de presentar castelanismos léxicos, aínda que, como acabamos de ver, efectivamente algúns os eviten en maior medida ca outros.
Para concluír, os galegofalantes demostran ter interiorizada a ideoloxía purista que os planificadores difundiron con respecto ao galego, de xeito que nos seus discursos metalingüísticos o tema dos castelanismos acada grande relevancia, nalgúns casos expresado de maneira moi semellante á dos discursos públicos —”tamén o galego oral está plagado de castelanismos” (G2)—, ata o punto de que necesitan recorrer a unha etiqueta diferente para identificar o seu galego oposto ao estándar: “por dicilo dalgunha maneira castrapeamos” (G2). Este castrapo caracterízase principalmente pola presenza de castelanismos léxicos, pero tamén por trazos dialectais, sobre todo pola gheada, característica fónica que, como vimos, tamén é obxecto de crítica nos discursos públicos máis puristas, a pesar de que é cuestionable que teña a súa orixe na lingua dominante (Recalde 2003). Coincidimos polo tanto con Monteagudo (2004: 397), cando afirma: “Podemos dicir que o castrapo é un lecto ou variedade que se acha caracterizado por un número reducido de variables, variables que ademais pertencen por unha parte só ao plano léxico e noutros a este e tamén ao fónico (cando se inclúe a gheada)”. De aí que este autor sinale: “determinadas variantes poden asociarse a máis dun tipo de ‘lecto’, e mesmo poden mudar de estatus: como antes sinalamos, a gheada, por exemplo, que en principio é unha variante diatópica, pode converterse nun momento dado ou para certos falantes nunha variante estilística” (Monteagudo 2004: 396) 3. 3 Cómpre engadir que, cando o castrapo inclúe a gheada, os falantes cualifican a súa propia maneira de falar como “bruta” ou “do monte”, como ocorre no G7 (véxase Formoso / Iglesias / Rial, no prelo), de acordo co alto grao de estigmatización deste fenómeno.
Non obstante, isto non significa que os falantes asuman todas as implicacións que a ideoloxía purista e de calidade da lingua intenta impoñer, no sentido de abandonaren a súa variedade dialectal en función da variedade estándar. Así pois, das dúas posibilidades que expoñían Lamuela / Monteagudo, recollidas na introdución, estes falantes decántanse pola opción a), é dicir, adquiren o estándar como variedade estilística pero sen se asimilaren a ela, no sentido de abandonaren os sus “dialectos subalternos”. En efecto, a variedade que desempeña para eles a función simbólica é o “castrapo”, mentres que a variedade estándar cumpre só unha función instrumental, isto é, para ser usada nos contextos máis formais, que en realidade son moi escasos, polo menos na franxa etaria estudada. No seu discurso observamos como aplican a “ideoloxía da autenticidade” no sentido de Woolard. De feito, o valor simbólico do castrapo procede da súa oposición ao galego estándar, neutro, de ningún sitio. Fronte a este, o castrapo tamén é denominado “o noso galego”, “galego de aquí”, “galego con gheada”, “galego de Villalba” (Formoso / Iglesias / Rial no prelo), denominacións nas que se pon de relevo a súa singularidade: unha variedade “de algún lugar”, que representa as súas raíces, como sinalaba Woolard (2007: 1312) na cita reproducida máis arriba.
4.2. Galeguismos: o castelán de Galicia
Todos os informantes admiten tamén a influencia do galego no castelán, pero restándolle importancia, de xeito que para os castelanfalantes a súa variedade de castelán resulta moi ben situada nos criterios que eles mesmos establecen para valorar a calidade lingüística: grao de aproximación ao estándar e índice de mestura, tal como xa analizamos noutro artigo (Formoso / Iglesias / Rial no prelo). Os exemplos que citan de variedades máis afastadas do estándar e, por isto mesmo, peor valoradas son o andaluz e o castelán de Suramérica.
Esta visión coincide en gran medida coa análise dos especialistas, como se pode comprobar en Rojo (2004), Moreno Fernández (2009: 123124), ou Dubert (2002: 20). Este último autor destaca que se trata de formas que “non están estigmatizadas en ningún grupo social”. Non obstante, os informantes en ningún momento se refiren por exemplo ás perífrases, que si inclúen os autores citados (formas como “dar + participio”, co significado de ‘posibilidade’; ou “tener +
participio”, con valor reiterativo). Isto pode ser un indicio do seu alto nivel de integración, que provoca que os falantes non sexan conscientes de que están cometendo unha “incorrección” desde o punto de vista do español estándar, mesmo por parte daqueles que amosan unha visión máis “purista” da lingua.
Como consecuencia do analizado ata aquí, temos que matizar a nosa conclusión da epígrafe anterior. Desde a perspectiva dos falantes, as variedades que conforman o repertorio lingüístico en Galicia son: castelán de Galicia, castrapo e galego estándar. Mentres os galegofalantes e bilingües manifestan incorporar as tres aos seus usos lingüísticos, en proporcións bastante dispares segundo os casos, os castelanfalantes limítanse á primeira, isto é, ao castelán de Galicia. Non obstante, coincidimos con Dubert (2002: 21), cando insiste en que o castelán agalegado ou basilectos casteláns de Galicia non constitúen unha masa uniforme que se opoña ó castelán culto de Galicia ou ós acrolectos casteláns [variedade máis tendente ao castelán estándar xeral], senón que quizais se poidan establecer diferentes variedades con límites difusos ó longo dun contínuum.
Mais os castelanfalantes presentan a súa propia variedade como homoxénea e ademais moi próxima ao castelán estándar. Como xa vimos, os galegofalantes tamén presentan o seu castelán como moi próximo ao estándar, no seu caso ademais reforzado polo argumento de que o aprenden nun ámbito formal, a través do ensino 4.
Esta conclusión contrasta coa sinalada por Recalde (2012), pois segundo esta autora, para os seus informantes, “el EdG [español de Galicia] es un castellano mal hablado”. En cambio, na nosa investigación, polo menos en contraste co galego non estándar (“castrapo”), aquel resulta moito mellor valorado e, de feito, os nosos informantes tenden a xustificar a presenza de “galeguismos” na súa fala e a reivindicar que tamén está “ben falada”. Estas diferenzas poden deberse ás distintas técnicas metodolóxicas empregadas e ao perfil social dos informantes, xa que no noso caso se trata dunha poboación moi nova (menores de 18 anos) e os datos que ela manexa responden a unha franxa de idade desde os 20 ata máis de 54 anos. Ademais, neste estudo contrastábase o castelán de Galicia co estándar académico do español, é dicir, non entraba na comparación o galego.
5. c ultura da MonoglosIa
Do mesmo xeito que o normal, no sentido de máis frecuente, é o plurilingüismo, tamén o é, en consecuencia, o contacto lingüístico, aínda máis hoxe en día, a raíz da globalización e os avances tecnolóxicos, que multiplican as posibilidades de intercomunicación. A pesar disto, vivimos nunha cultura na que se adoita presentar o esquema ideolóxico contrario: o considerado normal é o monolingüismo e o estraño son as sociedades bilingües e, polo tanto, o contacto de linguas e as súas consecuencias. Isto é o que José del Valle (1999) denomina “culture of monoglossia”, recorrendo a unha noción similar á que presentan J. e L. Milroy (1991) como “ideology of standardization”. Estas ideoloxías baséanse na “possession of a well defined and relatively stable grammar” como o que caracteriza un individuo e a súa comunidade desde o punto de vista lingüístico (Del Valle 1999: 119). Como consecuencia, levan a concibir as linguas como entidades fixas, invariantes e estables (Milroy / Milroy 1991: 26), nas que polo tanto a diversidade é considerada incorrección, falacia e deturpación. O que busca esta ideoloxía monoglósica ou da estandarización é a uniformidade, tanto desde o punto de vista interlingüístico (debemos tender a instalarnos nunha soa lingua), como intralingüístico (tendencia a converxer co estándar). Esta ideoloxía xa foi analizada con respecto ao español por lingüistas como Del Valle (2004 ou 2007) ou Moreno Cabrera (2010), que visibilizan a ideoloxía que emana da propia Real Academia Española e que pretende reducir a diversidade dialectal existente na chamada lingua de Cervantes. En palabras de Del Valle (2007: 41):
Desde las agencias a cargo de la política lingüística española se ha ido mucho más allá de la simple elaboración de la norma culta del español. La preservación de la unidad del idioma, es decir, la garantía de la lealtad de los hispanohablantes a la norma culta y a sus guardianes, y la promoción internacional del español, es decir, el estímulo y explotación de un interés por la lengua española en el mundo, han sido declarados objetivos prioritarios por la Academia y el Cervantes respectivamente. (…) En otras palabras, se ha producido una ideología lingüística.
• Un discurso sobre as linguas desde unha perspectiva xeral que defende o respecto pola diversidade lingüística (todas as linguas e variedades lingüísticas enriquecen) e as vantaxes do bilingüismo. • Un discurso sobre o caso concreto da lingua galega, que penaliza as variedades lingüísticas diferentes da estándar (rexeitamento de castelanismos léxicos proscritos no estándar e de trazos dialectais como a gheada), así como a alternancia de códigos galegocastelán, isto é, os comportamentos bilingües individuais. Como analiza Regueira (2012: 195), desde a entrada do galego no sistema escolar e o arranque do proceso de normalización lingüística un dos obxectivos foi a promoción de ideas de non discriminación e de dignificación da lingua galega, mais en boa parte mantense a base ideolóxica de que existe unha (e só unha) forma correcta de escribir e mesmo de falar a lingua. No marco desta “ideoloxía do estándar”, preséntase a evolución lingüística como unha tendencia natural á uniformidade, no sentido de aproximación ao estándar establecido, e enténdese que o comportamento lingüístico dos individuos tenderá a converxer baixo a presión da norma estándar, de acordo coa visión monolítica das linguas na que se sustenta. Como consecuencia, a variación dialectal verase reducida.
Desde o noso punto de vista, o tratamento que se lle outorgou ao estudo do contacto galegocastelán na nosa investigación lingüística reflicte esta ideoloxía, caendo ademais no engano de aplicar criterios diferentes segundo se trate das influencias nunha ou noutra dirección. En primeiro lugar, chama a atención a escaseza de estudos dedicados á influencia do galego no castelán, como sinalan Recalde (2012) e Rojo (2004) en cadanseu artigo sobre o “español de Galicia”: “Los no demasiado numerosos trabajos dedicados a las características del español de Galicia” (Rojo 2004: 1091).
En contraste, é notable a proliferación de estudos dirixidos a estudar o nivel de penetración do castelán no galego. Na Guía bibliográfica de lingüística galega, na epígrafe 4.3. titulada “Consecuencias lingüísticas do conflicto: as inteferencias e os cambios de código”, os seus autores comezan afirmando: “A maioría dos traballos realizados sobre interferencias centráronse no estudio do influxo do castelán na lingua galega” (Regueira et al. 1996: 80). Máis recentemente, na revisión bibliográfica levada a cabo por min, mantense esta tendencia, de xeito que agás algunha referencia dedicada ao estudo dos galeguismos (Romero / Núñez Singala 2004, Álvarez de la Granja / López Meirama 2013), a maioría céntrase nas “interferencias” do castelán no galego 5. En moitas destas achegas, ademais, o estudo dos “castelanismos” preséntase baixo o título xenérico de “interferencias”, sen especificar no título o sentido no que se van abordar.
Por outra parte, nas escasas referencias bibliográficas existentes sobre o castelán ou español de Galicia, os autores encárganse de rexeitar precisamente o termo “interferencia” para aplicalo ás influencias do galego nesta variedade. Así, Rojo (2004: 1090) aclara que “no son realmente interferencias, sino casos de integración de fenómenos propios del gallego que se han incrustado en el español que habla una buena parte de la población gallega”. No mesmo sentido, Moreno Fernández (2009: 124), despois de citar os trazos característicos do “castellano de Galicia”, engade: Todos esos rasgos tienen su origen en la lengua gallega, pero han pasado a la modalidad castellana de Galicia con tal determinación y, en muchos casos, desde hace tanto tiempo, que ya no estamos ante voces o usos prestados: son voces o usos del castellano gallego. El castellano que incorpora tales elementos no es sentido como foráneo y esas características lingüísticas pueden encontrarse prácticamente en todo hablante de Galicia, incluidos los más cultos y prestigiosos. 5 Sen pretender en absoluto ser exhaustivos, ofrecemos só a modo de exemplo as seguintes referencias: Kabatek 1991 e 2000, Álvarez de la Granja 2003, Dubert 2005, Fernández Salgado 2004, Hermida Gulías 2004, Silva Domínguez 2003 etc. Tamén hai algunha investigación que estuda a influencia nos dous sentidos, como a de Silva Valdivia 2004.
Isto non quere dicir que consideren que se trata dun fenómeno menor, máis ben ao contrario. Rojo (2004: 1098), despois de analizar as “peculiaridades” fonéticas e gramaticais do español de Galicia, aclara con respecto ás “peculiaridades léxicas”: “Las palabras gallegas integradas en diferentes formas en el léxico del español de Galicia son, por tanto, muy numerosas, de modo que resulta imposible hacer aquí siquiera una aproximación a este conjunto”.
Polo tanto, cando se fala do castelán de Galicia, rexéitase aplicar o termo interferencia aos galeguismos que o definen. En cambio, cando se fala da calidade lingüística do galego, insístese reiteradamente na abundancia de castelanismos, denominados “interferencias”, “deturpacións”, “solucións espurias”, “formas foráneas”, en oposición a “voces patrimoniais galegas”, “vocábulos autóctonos”, “solucións propias” ou “formas propias”. Por suposto, estas últimas son as que caracterizan o “galego auténtico”, o “bo galego”, mentres que o “outro galego” é cualificado como “inauténtico” e “mal galego”.
Na nosa opinión, baixo este tipo de afirmacións está actuando a ideoloxía que reduce a lingua á norma estándar, de acordo coa cultura monoglósica e a ideoloxía da estandarización. En definitiva, este discurso contribúe, sen dúbida, a asociar o fenómeno da interferencia directamente coa lingua galega, con todas as connotacións negativas que isto implica, xa que, como acabamos de ver, as interferencias aparecen vinculadas a denominacións claramente pexorativas. A situación agrávase debido a que o concepto de interferencia non se aplica sempre co mesmo significado, non xa na lingua común senón na propia bibliografía especializada. Xa Silva Valdivia (1991: 29) denunciaba esta situación, indicando que “é moi frecuente incluír baixo este rótulo calquera fenómeno de intercambio ou transferencia (léxica, morfosintáctica, fonética etc.) entre dúas linguas que conviven socialmente nun mesmo territorio”. De feito, a vaguidade non é exclusiva da lingüística galega e remóntase á propia orixe do concepto. Como sinalaba Blas Arroyo (1993: 19), “todavía hoy se mantienen numerosas discrepancias entre los investigadores sobre muchos aspectos relacionados con la interferencia lingüística; y a ello ha contribuido, sin duda, la propia imprecisión del concepto”. Consideramos que a falta de concreción continúa ata a actualidade e que, en consecuencia, cómpre revisar esta terminoloxía en futuros estudos.
6. c onclusIóns
Os galegofalantes obxecto da nosa investigación (alumnado de 4º da ESO) reproducen en parte esta ideoloxía, sobre todo no que respecta á importancia outorgada aos castelanismos léxicos no seu galego (castrapo). Non obstante, desde unha perspectiva heteroglósica, defenden o mantemento dun repertorio plurilingüístico e pluridialectal, o que lles permite presentar a súa variedade tradicional como “lexítima” para os usos familiares e coloquiais. Para eles e elas, este “castrapo” é a variedade “auténtica”, segundo o significado de Woolard, a que contén valor simbólico; fronte ao estándar, ao que asignan un valor puramente instrumental (variedade para ser usada nos contextos máis formais e públicos).
En definitiva, temos que ser capaces de modificar os esquemas conceptuais impostos pola cultura monoglósica e elaborarmos un novo discurso no que os galegofalantes tradicionais e o seu castrapo teñan cabida tamén na calidade da lingua. Se provocamos que os galegofalantes se sintan excluídos do proceso de estandarización da súa propia lingua, dificilmente imos ter éxito non xa na difusión do estándar, senón no propio mantemento e recuperación de falantes. Trátase, na nosa opinión, de potenciar a variación diafásica e o dominio dun amplo repertorio lingüístico, de xeito que os falantes poidan escoller entre diferentes opcións segundo os contextos. Desta maneira, poderemos ser “puristas” con respecto á variedade estándar pero sen a concibirmos como a única lexítima. Consideramos que esta postura tamén é compatible coa esixencia nos usos públicos e formais dun estándar coidado, tal como defende Regueira (2012: 196), pero sempre sen excluírmos da lingua de calidade os galegofalantes tradicionais e o seu castrapo.
a gradeceMentos
Este artigo é resultado das reflexións levadas a cabo a raíz da realización dun grupo de traballo como profesora de secundaria. Ademais de todos os profesores e profesoras que participaron nas súas diferentes fases, quero dar as grazas aquí especialmente a Xosé Álvarez, Salomé Díaz, Valentina Formoso e Ana Rial. Os observadores internos da realidade que están a estudar corren o risco de caer na procura dos seus propios estereotipos e seguramente así acontecerá nalgúns casos nestas liñas sen ser eu mesma consciente. Non obstante, penso que o feito de ter debatido con elas e el todas estas cuestións axudoume en gran medida a ver aspectos diferentes dos que eu estaba a buscar e que ás veces por non buscalos non os atopamos. Por isto, os meus máis sinceros agradecementos. Tamén quero darlles as grazas aos dous revisores anónimos, cuxas apreciacións e contribucións foron de grande axuda.
r eferencIas bIblIográfIcas
Álvarez de la Granja, María (2003): “As interferencias na fraseoloxía”, en Carmen Cabeza / Anxo Lorenzo Suárez / Xoán Paulo RodríguezYáñez (eds.), Comunidades e individuos bilingües: Actas do I Simposio Internacional sobre o Bilingüismo. Vigo: Universidade de Vigo, 614624. Álvarez de la Granja, María / Belén López Meirama (2013): “A presenza do galego no léxico dispoñible do español de Galicia. Análise distribucional”, en Eva Gugenberger / Henrique Monteagudo / Gabriel ReiDoval (eds.), Contacto de linguas, hibrididade, cambio: contextos, procesos e consecuencias. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega / Instituto da Lingua Galega, 4996. http://consellodacultura.gal/ mediateca/documento.php?id=2065. Bagno, Marcos (2003): A norma oculta. Lingua & poder na sociedade brasileira. São Paulo: Parábola Editorial. Blas Arroyo, José Luis (1993): La interferencia lingüística en Valencia (dirección: cataláncastellano). Valencia: Publicacions de la Universitat Jaume I. Callejo Gallego, Javier (2001): El grupo de discusión: introducción a una práctica de investigación. Barcelona: Ariel. DOG, Decreto 86/2015, do 25 de xuño, polo que se establece o currículo da educación secundaria obrigatoria e do bacharelato na Comunidade Autónoma de Galicia. http://www.
xunta.gal/dog/Publicados/2015/20150629/AnuncioG0164260615-0002_gl.html
[03/06/2016]. Dubert García, Francisco (2002): “Os sociolectos galegos”, Cadernos de lingua 24, 527. http:// academia.gal/documents/10157/23708/ Cadernos_24.pdf. Dubert García, Francisco (2005): “Interferencias del castellano en el gallego popular”, Bulletin of Hispanic Studies 83/3, 271291. Eagleton, Terry (1997): Ideología. Una introducción. Barcelona: Paidós. Fernández Salgado, Benigno (2003): “Pureza e contaminación na estandarización da lingua”, en María Álvarez de la Granja / Ernesto X. González Seoane (eds.), A estandarización do léxico. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, 93127. http://consellodacultura.gal/ mediateca/documento.php?id=297. Fernández Salgado, Benigno / Henrique Monteagudo (1995):”Do galego literario ó galego común. O proceso de estandarización na época contemporánea”, en Henrique Monteagudo (ed.), Estudios de sociolingüística galega. Sobre a norma do galego culto. Vigo: Galaxia, 109176. Fernández Salgado, Xosé A. (2004): “A interferencia do castelán no léxico galego: o castelanismo como recurso eufemístico”, en Rosario Álvarez / Francisco Fernández Rei / Antón Santamarina (eds.), A lingua galega: historia e actualidade, tomo I. Santiago de Compostela: Consello da Cultura galega / Instituto da Lingua Galega, 501507.


Summary: Tras o fenómeno Letras de Cal, de importantes repercusións simbólicas, no sistema literario galego parece existir unha tendencia a invisibilizar e a cinguir baixo idénticas etiquetas os grupos poéticos posteriores. Mais esta aparente homoxeneidade, xurdida como consecuencia do relevo que algún destes colectivos acadou en movementos políticos e sociais –é este o caso das Redes Escarlata–, funciona unicamente na tona da dinámica literaria. Por unha banda, porque se detecta a existencia de dous tipos de grupos poéticos, os que se chamarán “grupos formalmente constituídos” e os que se denominarán “redes de afinidade entre creadores”. Por outra, porque ao analizar a incidencia no campo dos primeiros (nos que se centrará o estudo), comprobarase como, abalando entre as arestas da resistencia e a anovación, cadaquén procura unha intervención de seu no sistema. Non obstante, a hetereoxeneidade na conformación dos diferentes colectivos, as diferentes poéticas dos seus membros e a súa acción no ámbito localcomarcal semellan ser os trazos compartidos dun subcampo que, á vez que se mantén nun segundo plano, se atopa en constante transformación.

Os grupos poéticos galegos tras Letras de
Cal: entre a resistencia e a anovacion
Montserrat Pena Presas
[Recibido, xaneiro 2011; aceptado, marzo 2011]
 : grupos poéticos, hetereoxeneidade, intervención social. ABSTRACT After the phenomenon kown as Letras de Cal, of important symbolic aftereffects, there seems to exist a tendency within the Galician literary system to make invisible and join together under identical labels all subsequent poetical groups. However, this apparent homogeneity, which originated as a consequence of the importance which some of these groups attained in social and political movements –such as the case of the Redes Escarlata-, only functions on the surface of the literary dynamics. On one hand, because the existence of two kinds of poetical groups can be detected; those who would be known as “formally constituted groups” and those known as “affinity networks amongst creators”. On the other hand, because when the analysis on the incidence on the field of the former group (where the study will focus) is carried out, it will be observed how through the oscillation between the margins of the resistance and those of the innovation each group intends to secure their own intervention within the system. However, a certain heterogeneity in
Facer mapas nunca foi tarefa doada. Por iso, trazar unha cartografía de grupos poéticos galegos é vogar nun mar revolto no que pouco se ve do fondo e no que a intuición se converte no principal guieiro para iniciar a navegación. Están tamén as cartas marítimas que outros e outras, acostumados máis a estas augas bravas (polo que teñen de vivas) emprestaron 1, así que se partirá de diferentes investigacións que poden axudar a contextualizar a seguinte achega.
Cómpre comezar explicando que criteiros se empregarán para delimitar as fronteiras do que se considera colectivo poético. Para iso, usarase a definición que achega o Equipo Glifo no seu Dicionario de Termos Literarios:
Enténdese por grupo literario un número de persoas entre as cales existe algún elemento integrador, intereses e obxectivos comúns e unha actividade social colectiva, cando menos nos momentos iniciais da súa intervención no espazo público (Equipo Glifo, 1998: 533). O perfil co que se traballa é amplo e será de grande utilidade nun panorama en que os colectivos se caracterizan, de xeito global, pola súa laxa cohesión, especialmente visíbel nas poéticas diverxentes dos seus integrantes, e esta case sempre responde a unha coincidencia espacial e/ou de intereses políticosociaisculturais.
Se ben as comunmente chamadas promocións dos oitenta e dos noventa empregaron como estratexia para gañar espazo no campo literario os grupos poéticos (Louzao Outeiro, 2006: 69), e se a década dos noventa foi especialmente proclive á conformación de colectivos de produtores (Louzao Outeiro, 2006: 99), a tendencia nestes últimos anos semella ser a contraria. Por unha banda, pola aparente carencia (só mantida na tona sistémica) de gupos poéticos minimamente estábeis que realicen unha tarefa constante e por outra, pola resistencia que moitos produtores e produtoras manifestan ante unha etiquetaxe xeracional e mesmo grupal.
Esta resistencia á etiquetaxe, a variabilidade e inestabilidade dos colectivos autoriais, o atípico dalgunhas das canles empregadas para chegar ao lectorado, a procurada querenza pola invisibilidade e o aparente baleiro de iniciativas grupais producido despois da disolución de Letras de Cal, quizais poidan explicar a escasa presenza que os colectivos están a ter nos estudos críticos sobre poesía galega. Se se revisan as panorámicas de poesía do Anuario Grial de Estudos Literarios Galegos (Rábade Villar, 2002; González Fernández, 2004, 2005, 2006, 2007), verase que practicamente ningunha alusión se fai ao labor desenvolvido polos grupos de creadores e creadoras en funcionamento, que sofren unha invisibilización só xustificada pola tan nomeada convivencia xeracional e pola conseguinte resonancia de nomes e poéticas que se poderían cualificar de canónicos. Unicamente se ten en conta que, como consecuencia do desastre do Prestige ocorrido nos finais 2002, se constituíron numerosas redes sociais que ergueron a voz contra a marea negra, o que é considerado:
un dos fenómenos máis singulares do percorrido cultural do século XXI, pois é difícil que se volva repetir este estado de creación crítica e colectiva mantida durante tantos meses, no que o máis interesante non son os libros senón as innumerables accións e intervencións (e intervir é transformar) que mantiveron a cultura galega nunha actitude infatigable que chegou a toda Galiza (González Fernández, 2004: 118).
Como consecuencia da actividade colectiva que viviu o mundo da cultura durante os meses posteriores a novembro de 2002, produciuse a consolidación de grupos de produtores e produtoras que doutra maneira non se terían asentado como tales coa intención de intervir socialmente no sistema. O Prestige actúa na poesía galega como unha baliza que marca o nacemento dunha nova conciencia social, promovendo opcións temáticorepertoriais que apostan polo cívico e polo comprometido. A poética social volve contar en Galiza cun novo pulo. Posibelmente por isto e pola preeminencia que un destes colectivos adquiriu (refírome aquí ás Redes Escarlata), boa parte destes grupos poéticos foron etiquetados (e polo tanto homoxeneizados) baixo o distintivo “intervención social”, agochando outros posicionamentos creadores –se ben secundarios– igualmente interesantes.
O escurecemento da acción colectiva polos materiais críticos perpetuou esta homoxeneización e deixou escaso espazo para a análise doutras actitudes grupais. Por este motivo, e para realizar unha achega máis precisa á cuestión grupal, semellou pertinente realizar un sinxelo cuestionario a diferentes autores que partía de dúas preguntas básicas: “Considérase pertencente a un colectivo poético?” ou “Pensa que comparte intereses cun grupo de creadoras e creadores?”. Segundo se contestase a unha ou outra, o itinerario variaba e convidaba a explicar experiencias grupais ou afinidades con outros axentes culturais. Os autores enquisados que responderon foron Xabier Cordal, Mario Regueira, Belem de Andrade, Alfonso Láuzara, Daniel Salgado, Lois Gil Magariños, Carlos Figueiras, Manuel Lopes Rodrigues, Vítor Gulías e Manuel del Río, polo que para sustentar determinadas afirmacións remitirase ás súas respostas 2 (indicando que foron recollidas no cuestionario realizado pola autora).
O primeiro que se observa ao tentar trazar unha panorámica dos grupos que funcionaron ou funcionan no sistema dende 2002 (ano en que morre a iniciativa de Letras de Cal) é que existen dous tipos de colectivos: os grupos formalmente constituídos e as redes de afinidade entre creadores. Os que chamamos “grupos formalmente constituídos” (nos que por causa de espazo nos centraremos maioritariamente) caracterízanse por ser recoñecidos como tales por todos ou a maioría dos seus integrantes, con conciencia de formar parte dun colectivo. Isto implica que contan con varios destes trazos identificativos: comparten unha denominación común, adoptan unha postura semellante ante a cultura ou/e a literatura, posúen diversos órganos de expresión (xa se trate de publicación periódica, web ou/e blog) e participan practicamente nas mesmas iniciativas (recitais, mobilizacións sociais ou culturais, etc.). En canto ás redes de afinidade entre axentes culturais (que cómpre deixar para un estudo máis demorado) serían marcos de colaboración máis amplos e menos estábeis, sen denominación compartida, en que os seus participantes (cunha marcada heteroxeneidade) só recoñecen uns certos intereses semellantes e a coincidencia en determinadas iniciativas culturais 3.
Nos chamados “grupos formalmente constituídos” estarían o Colectivo Sacou, Coporación Semiótica, as Redes Escarlata, o Clube dos Poet@s Viv@s e A Porta Verde do Sétimo Andar. Dentro destes, habería dous, Corporación Semiótica e o Colectivo Sacou que, aínda que a súa andaina comeza durante o funcionamento de Letras de Cal, o seu labor continúa despois. No caso de Corporación Semiótica Galega, o seu proxecto é de clara vontade experimental e anovadora e atópase en funcionamento dende finais dos anos noventa. Baixo unha denominación que remite a un marcado carácter grupal atópase, principalmente, o nome de Lois Gil Magariños, quen ten manifestado que este non é un proxecto “nin individual nin colectivo”, aínda que recoñece que “o ideal sería que houbese un colectivo constante” (Culturagalega.org, 2007). O obxectivo primeiro foi crear unha plataforma editorial aberta e autoxestionada que aglutinase diferentes creadores e creadoras da comarca do Ulla (Gil Magariños, no cuestionario coa autora). Por iso, amais do principal impulsor da Corporación, esta contaría coa colaboración doutros creadores coas mesmas inquedanzas, que se poderían concretar no interese pola arte correo (modo de creación que consiste en cruzar mensaxes artísticas a través do correo electrónico e do correo postal) e, sobre todo, pola poesía visual (o material de repertorio priorizado). A través dela o que se pretende é denunciar diversos temas: dende o imperfecto xeito de ver dos humanos (como ocorre en Perspectiva Polichinela, unha carpeta de colaxes en que se transforman imaxes tiradas da prensa para incitar á reflexión) até os significados ocultos que se agochan na maioría dos símbolos publicitarios. Igualmente, compartiríase a preocupación por un cambiante concepto de autoría, que tentarían redefinir a través dos seus traballos. O lectorado que se procura é sempre activo e moi cómplice, dado que as actividades deste grupo son escasamente difundidas e van dirixidas a un público moi especializado, de maneira que pode chegar a existir unha correspondencia entre produtores e consumidores. A súa incidencia no mercado é mínima, xa que as tiraxes son cativas (nalgúns casos non superan os vinte exemplares) e a distribución adóitase facer en redes pechadas relacionadas cos propios produtores implicados (como exemplo, o proxecto Exlibris, que se enviaba unicamente dende Pontecesures nun sobre). Non só polo concepto de poesía que importan (unha combinación de texto, imaxe e xesto), senón tamén pola vontade de fuxir das vías de comunicación habitual, por recorrer a espazos periféricos para as súas accións (estas case sempre se desenvolven en vilas) e polo vangardismo provocador das súas propostas (como por exemplo Pigdada and cía, unha experiencia de mail art que emprega o porco como icona creativa e que resulta unha magnífica mostra do espírito deste colectivo 4), a situación de Corporación Semiótica segue a ser, conscientemente, a mesma que dez anos antes: situados da banda da vangarda non consagrada, o seu obxectivo é continuar reflexionando sobre os procesos creadores á vez que seguir estabelecendo un diálogo interartístico dende o texto poético. Un texto que emane resistencia ás formas habituais e que se interrogue e faga reflexionar a outros sobre o concepto de autoría. Porque a súa reivindicación é tamén a de acadar un espazo para a poesía experimental no país 5.
En canto ao Colectivo Literario Sacou, a súa actividade comezou ao redor dos anos 97 e 98, artellada arredor das villas de Noia e Outes e producida debido á coincidencia de moitos dos seus membros iniciais no instituto de secundaria noiés. Os seus integrantes iniciais foron Xoán García, Manuel Lopes Rodrigues, Manuel del Río, Iria Lago, Óscar Sendón, Ramón Blanco e Nacho Suárez, e contaban co obxectivo prioritario de dinamizar culturalmente a súa comarca e dignificar a cultura galega (Lopes Rodrigues en entrevista coa autora), polo que levaron a cabo actividades que ían dende recitais máis ou menos espontáneos, ás Xornadas de Defensa da Cultura Galega (que chegaron á cuarta edición) até a saída do prelo da publicación A Caramuxa. Esta, que comezou sendo pouco máis ca unha folla voandeira da que se tiraba un novo número con cada estación, foi editada a partir do seu número 9 por Toxosoutos 6, que lle outorga un formato de revista convencional. Pese ás diverxentes estéticas que aniñaban en cada un dos seus compoñentes, compartían o espazo local e unha ideoloxía políticocultural moi semellante (na maioría dos casos moi vencellada ao nacionalismo de esquerdas) e a visión de que as institucións do sistema literario galego estaban a priorizar certos repertorios como opción única, polo que mantiveron unha postura bastante crítica con certos sectores da literatura galega (Lopes Rodrigues en conversa coa autora) 7.
Sacou, aínda que comeza sendo un grupo de acción cultural local relativamente reducido, acaba por se converter nun movemento máis aglutinador de certa relevancia, grazas á capacidade dos seus integrantes para implicar diferentes axentes cultuais. En primeiro lugar, comezaron polo contexto inmediato, sumando ao seu proxecto, amais da Editora Toxosoutos, a xentes vencelladas á cultura, dando lugar ao que se coñeceu coma a “contorna Sacou”. O segundo paso foi incorporar como colaboradores d’ A Caramuxa a produtores e produtoras emerxentes que aínda non publicaran a súa primeira obra individual ou que unicamente contaban cun poemario na rúa (Mario Regueira, Oriana Méndez ou Daniel Salgado). Isto combinouse co convite aos seus actos a autoras e intelectuais máis consagrados, como Chus Pato, Camilio Nogueira ou Ferrín. A súa evolución no sistema vai en paralelo a esta actividade aglutinadora, pois aínda que o colectivo nunca acada unha posición achegada á centralidade (algo que sen dúbida, tampouco era o seu obxectivo), avanza dende unha posición máis periférica (medios máis cativos, vontade de autoxestión, nomes descoñecidos, ámbito espacial concreto) cara a outra igualmente periférica pero máis visibilizada (apoio de Toxosoutos, colaboración con produtores e produtoras de fóra do seu radio de influencia, realización de actos noutras localizacións), quizais tamén pola ocupación dunha parte do baleiro deixado –como grupo bandeira das marxes– por Letras de Cal.
Fronte á proposta anovadora da Corporación, cómpre resaltar a intervencionista das Redes Escarlata, formadas oficialmente en maio de 2001, con web homónima, blog e revista de seu, que ten como obxectivos: “intervir en temas políticos, sociais e culturais da nosa Terra e Tempo”. Pese a estas palabras tiradas do seu manifesto inaugural, as súas mediacións no sistema son principalmente políticosociais e non tanto culturais. Aínda que a conformación das Redes ocorreu un ano antes do afundimento do Prestige, os actos organizados logo do desastre ecolóxico catalizaron e deron unha maior difusión ao colectivo. Bos exemplos disto son o manifesto de creación colectiva “Máis de mil razóns para non votar ao PPrestige/PPetroleiro e para botalos” ou o “kit poéUSC e vencellos de amizade. Proba disto é que Blanco Mourelle colabora n´A Caramuxacun artigo en que reivindica unha literatura dende a esquerda en que os interese das obras descanse “no desafío intelectual que propoñen, no conflito de aceptabilidade que suscitan (isto é, en que medida forzan un avance no sistema literario ao forzar o horizonte de expectativas dos consumidores)” (Blanco Mourelle, 2004: sen numerar) e que Del Río sostén (no cuestionario coa autora) “a miña postura (sobre a literatura galega) coincidía coa dos Sacou e a dos Comparatistas, anque estes últimos eran moito máis críticos e cáusticos co noso sistema, e varios deles o teñen xa abandonado pola literatura española”. Boletín Galego de Literatura, nº 45 / 1º semestre (2011) / ISSN 02149117
tico” de denuncia dirixido a Manuel Fraga. Isto, xunto cunha traxectoria delongada na denuncia de situacións políticas determinadas (a guerra de Iraq, a ilegalización de Batasuna), fixeron deste colectivo un grupo eminentemente orientado cara á acción política e convertérono en máis ca un grupo poético, pasando a ser practicamente un referente social. Así o expresa Xavier Cordal: “únenme ás redes unha visión común da intervención política e a negativa a aceptar que somos españois e que a economía capitalista, o patriarcado ou a destrución da terra sexan inevitables” (a referencia é do cuestionario). Para comprender isto na súa totalidade, cómpre resaltar o vencello existente entre esta agrupación e a Fronte Popular Galega, como recoñece claramente Chus Pato:
A FPG decidiu constituír unha desas antigas frontes culturais. Reunímonos unha serie de xente sen moita idea do que era aquilo, a verdade. O nome xurdiu por Bretaña esmeraldina na que hai unha organización de presos, as Redes Escarlata, que planean para fuxiren do cárcere. O noso plan era abrir un espazo de intervención política e cultural (Castro, 2008: 19).
As poéticas dos seus integrantes son moi diversas, como o son as súas traxectorias ou as súas datas de nacemento –significativo é, neste sentido, que no volume partillado Xuro que nunca volverei pasar fame. Poesía escarlata (2003) os únicos datos que se fornezan das autoras son os nomes e non outros elementos que poderían modificar a percepción de quen le–, mais todas teñen en común “o posicionamento do corpo político que produce o texto” (Cordal, cuestionario coa autora).
A súa traxectoria consolidada, a inxente nómina de produtores que acolle, a gran difusión que tiveron moitos dos seus actos, o seu compoñente idealista e o feito de que nas súas filas se aliñen boa parte dos nomes centrais da poesía galega actual (Ferrín e Chus Pato, por citar os casos máis evidentes) fan das Redes Escarlata o colectivo máis canónico (e polo tanto o que actúa de modelo de grupo poético, cubrindo boa parte das iniciativas dos outros), que o levarían a situarse nunha vangarda consolidada.
De recente xurdimento (o blog funciona dende 2005) é a experiencia colectiva A Porta Verde do Sétimo Andar, a unión dun grupo de poetas, cuxo núcleo estaría formado por Alfonso Láuzara, Cruz Martínez, Luís Viñas, Abilio Rodríguez, rosanegra (Rosa Martínez) e Alberte Momán, co obxectivo de atoparse no seu particular cuarto para “destilar á nosa maneira a realidade subxectiva e mostrala tal e como queremos” (A Porta Verde do Sétimo Andar, 2005), que se vincularían por un “galeguismo esencial” e pola defensa comprometida da cultura e lingua galegas (Alfonso Láuzara en entrevista coa autora). Coma noutros grupos, non hai unha coincidencia de idade, nin de formación, nin de poéticas e a súa cohesión artéllase na coexistencia espacial e na participación das súas diferentes iniciativas (os Encontros no Sétimo Andar, celebrados unha vez ao mes no vigués Café Uf!, concibidos coma unha sorte de xuntanzas poéticas abertas a todo o público; a publicación en 2007 da obra –que funciona como unha antoloxía grupal– A porta verde do sétimo andar, autoeditada, e que recolle moitas das composicións xa aparecidas na bitácora; ou a colaboración con outros colectivos, como o portugués Incomunidade, con quen manteñen un diálogo constante). O feito de que moitos dos seus membros non conten cunha obra individual publicada (agás Alberte Momán e minusbálido) e que na súa antoloxía se recollan poemas xa publicados podería facer pensar que o volume vai encamiñado a acadar máis centralidade no campo literario. Non obstante, as vías de difusión alternativa en que se moven moitos dos seus membros (a maioría publican na web, aínda que non fan excesivo uso dos hipertextos e demais posibilidades que abre esta ferramenta) e colaboradores (coma minusbálido, participante en moitos proxectos de carácter experimental no eido da poesía audiovisual 8), pode indicar que concibiron o volume como o medio máis estábel (polo que ten de convencional) para chegar a un lectorado máis amplo e, polo tanto, de adquirir certa visibilidade (que non centralidade). As accións colectivas á marxe do centro do sistema localizadas case sempre en Vigo e a súa área de influencia, a nómina maioritaria de integrantes sen obra individual publicada (agás Alberte Momán, que porén, tira do prelo autoeditándose ou en selos como Difusora e Estaleiro, o que supón unha toma de posición moi concreta) e unha presenza maior nos espazos virtuais fan de A Porta Verde do Sétimo Andar un colectivo con obxectivos eminentemente creativos e moi abertos (como aberta é a participación no colectivo), que pasan polo diálogo con outros grupos de creadores e polo activismo cultural vigués. Mais a vontade experimental (exemplificada na colaboradora Elvira Riveiro) ou a social (a vertente que máis ocupa a Manolo Pipas) semellan non ser algo completamente compartido, o que subliña, de novo, a heteroxeneidade grupal, desta vez tamén salientada nos fins grupais, abondo diversos.
Un grupo máis innovador é aínda o Clube dos Poetas Viv@s, xurdido en 2006 co obxectivo de “cambiar o mundo com a ajuda da poesía” (Clube dos Poetas Viv@s, 2006). O colectivo estaría formado por Artur Alonso, Concha Rousía, Belem de Andrade, José Manuel Barbosa, Servando Barreiro e José A. Corral e contaría cun blog homónimo en que van publicitando as súas actividades, fundamentalmente recitais ou outros actos poéticos (como o magosto con poesía que se levou a cabo en Parada de Piñor) celebrados no ámbito da cidade de Ourense e da súa área de influencia 9. Os seus modos de actuación cinguen o compromiso coa literatura co compromiso coa realidade, baseado nunha opción libertaria (non se recoñecen os estados) a partir da cal pretenden incidir na sociedade, especialmente nos máis novos. Isto leva aparellado un compromiso lingüístico en que a opción idiomática escollida (a reintegracionista ou o portugués), é outro nexo de unión primordial entre os membros do colectivo:
respeitamos e legamos a voz que vem das mães, dos pais e avôs de nossos avós, por isso não sumetemos a voz ao comércio do verbo, nem entregamos a fala em troca dum suposto parabém que nos calme a consciência. Por isso escrevemos na norma que une povos diversos, mais de 200 milhões de vozes nascidas neste ventre universal (Clube dos Poetas Viv@s, 2006).
Por máis que durante os anos 2001, 2002 e 2003 se falou de “continuísmo” (Rábade Villar, 2002: 256) e de “certo estancamento” na poesía galega (González Fernández, 2004: 115), marcados polo estiramento das propostas da década anterior, logo viñeron tempos en que un dos elementos máis novidosos foi a aposta dos “poetas novos” polo compromiso social (González Fernández, 2005: 152). Un compromiso social que sen dúbida, amais do pulo individual, se adoita xerar nas dinámicas grupais.
É moi significativo, que moitos dos produtores que na actualidade recoñecen a súa pertenza a un grupo formalmente estabelecido, se integrasen xa no pasado noutro colectivo deste tipo (Xabier Cordal primeiro en Roseltz e agora nas Redes Escarlata, Elvira Riveiro nas Redes Escarlata e na Porta Verde, etc.), o que explica en boa medida a rede de redes que se crea se analizamos as relacións entre uns e outros grupos (anotaremos unicamente que Corporación Semiótica ten colaborado con A Porta Verde, algúns membros deste coas Redes Escarlata, o Clube dos Poetas Viv@s con A Porta Verde, etc.), que dá lugar a un subsistema paralelo en que se colabora coa intención de transformar. Os colectivos que actualmente interactúan no campo literario galego fano guiados non tanto por un obxectivo editorial (como podía ser o caso de Letras de Cal e aínda que neste aspecto Corporación Semiótica constitúa unha excepción) e polo tanto, non coa idea primordial de incidir no aspecto literario, senón de actuar para tentar mudar certas dinámicas políticosociais (o que xustifica tamén a hetereoxeneidade das súas escollas temáticorepertoriais). Isto explica que, aínda que nun comezo se parta dun grupo de poetas, logo se axunten diferentes produtores culturais (pintoras, actores, académicas, deseñadores, como ocorre no caso da Corporación Semiótica ou da Porta Verde). O principal ámbito escollido en case que todos os casos é o local (resaltan os vencellos de Sacou a NoiaOutes, da Corporación á comarca do Salnés e do UllaSar, do Clube dos Poetas Viv@s a Ourense, etc.), o que xustifica nunha parte a pouca visibilidade de moitos destes colectivos, mais tamén o desexo de incidir na súa realidade máis próxima. Unha actuación moi relacionada coa importancia que teñen as performances e os recitais dentro das actividades destes grupos (non tratados aquí pola condición de brevidade imposta), e que reflicten o xeito máis social, máis comunal, máis participativo, de entender a poesía 10. Alén desa acción local, moitos destes colectivos estabelecen diálogos frecuentes e directos co ámbito da lusofonía (A Porta Verde co grupo portugués Incomunidade, Corporación Semiótica coa revista Parnasur, do norte de Portugal, o Clube dos Poetas Viv@s xa a través da escolla lingüística), o que demostra unha vontade de difundir a súa actividade grupal fóra do propio sistema.
Aínda que resulta reducionista etiquetar as accións dos colectivos poéticos baixo o lema único da intervención social, parece claro que os grupos que interactúan no sistema literario galego fano movidos pola pretensión de achegar a poesía ao seu ámbito máis próximo e convertela nun instrumento de reflexión. Porén, dentro do escurecemento ao que a crítica literaria galega someteu o labor de moitos destes colectivos, asimilouse a actividade levada a cabo por uns e outros, mimétizándose, cando as direccións (que non as estratexias, como se viu, máis semellantes) e os obxectivos eran diverxentes. Dende o ámbito máis políticoutópico das Redes Escarlata (centro do sistema grupal), pasando polo máis cultural da Porta Verde do Sétimo Andar (máis nas marxes), polo máis experimental de Corporación Semiótica (que procura conscientemente a marxe da marxe dende a vangarda), ou pola situación intermedia de Sacou (sempre entre a difusión e a dinamización), só no futuro se poderá analizar con maior claridade o esforzo duns colectivos poéticos que quedaron mergullados no falso e profundo baleiro deixado no sistema por Letras de Cal. Quizais porque máis ca buscar un espazo achegado ao centro do sistema a través da publicación de “novas voces”, apostaron por unha acción localizada –que non tiña como obxectivo primordial a publicación– que ía dende a intervención social e a difusión cultural (opcións maioritarias) á reivindicación doutros xeitos (minoritarios, polo momento) de facer poesía, mais todos destinados (tamén polo seu propio interese) a habitar a periferia.
Montserrat Pena Presas Universidade de Santiago de Compostela