Summary: Abórdase o estudo do material de briozoos conservado no Museo de Historia Natural da Universidade de Santiago de Compostela. O Museo alberga catro coleccións diferentes que conteñen mostras de briozoos: A colección da “Estación de Bioloxía Mariña de Santander”, a da “Fauna Mariña de Galicia”, a de Tipos, e a Colección Xeral de briozoos, que é con diferenza a máis extensa. En total, estas coleccións conteñen 1065 mostras de briozoos, conservadas en seco, en alcohol ou incluso en formol, correspondentes a 241 especies. Unha pequena parte está exposta ao público, mentres que a meirande parte está depositada na sala de coleccións do Museo. O 98% das mostras proceden de augas ibéricas, e máis en concreto o 92% proceden de Galicia ou de Portugal. O 84% do material foi citado en diversas publicacións científicas e un 13% das mostras foron ademais figuradas, polo que as coleccións constitúen un importante material de referencia. Unha cuarta parte das mostras teñen ademais especial relevancia por distintos motivos: As coleccións albergan catro holotipos e dez paratipos de seis especies; ademais, outras 59 especies son en xeral pouco frecuentes, ou ben o seu material é o único material ibérico ou español que se conserva.

As coleccións de briozoos do Museo de Historia Natural da USC The Bryozoan collections of the Museum of Natural History of the USC
: Colecciones históricas; Biogeografía; Biodiversidad; Península Ibérica; Galicia; Portugal.
INTRODUCIÓN
O Museo de Historia Natural "Luis Iglesias" da Universidade de Santiago de Compostela (MHNUSC) é probablemente o conxunto de patrimonio históricocientífico máis importante de Galicia. Dende 2014 está situado no seu propio edificio, de nova construción, situado no parque Vista Alegre, nunha contorna onde xa hai outros centros culturais e científicos dependentes da Xunta de Galicia ou da Universidade de Santiago de Compostela (USC) (Fig. 1).
O filo briozoos ou ectoproctos (véxase R EVERTER -G IL et al., 2016) inclúe invertebrados triblásticos celomados, non segmentados e coloniais, que viven fundamentalmente no mar, aínda que tamén habitan en augas salobres e doces. As súas colonias están integradas por un número moi variable de pequenos individuos, chamados zooides, de entre 0, 30 e 1, 00 mm de lonxitude, que poden ser iguais ou diferentes. Cada zooide pode considerarse integrado por dúas subunidades: un polípido, constituído por unha coroa tentacular ciliada, o tubo dixestivo e o centro nervioso; e un cístido, que rodea ao polípido e contén a cavidade xeral. A coroa tentacular pode retraerse completamente no interior do cístido ou proxectarse ao exterior para capturar o alimento mediante a filtración da auga que o rodea. Os briozoos carecen de aparato excretor, e os produtos de refugallo vanse acumulando nas células do mesodermo e do tracto dixestivo, polo que o polípido acaba por dexenerar, e é substituído por un novo, formado a expensas do cístido, o que constitúe unha característica peculiar deste filo. Os briozoos mariños están presentes en todos os mares do mundo, dende a zona intermareal ata as profundidades abisais. A práctica totalidade das especies son sésiles, é dicir, viven fixas a un substrato que pode ser de natureza moi variada, como algas, pedras, conchas de Moluscos ou incluso substratos artificiais.
Os briozoos son moito máis abundantes do que poda supoñer un observador non experimentado, debido a que as súas colonias son, en xeral, pequenas e pouco chamativas; por iso, e a pesar da súa abundancia, só unhas poucas especies poden identificarse a simple vista. Na actualidade coñécense entre 6.000 e 8.000 especies viventes segundo estimacións de distintos autores (véxase por exemplo G ORDON et al., 2009), mentres que se estima que o número total de especies existente situaríase entre 8.700 e 11.100 (A PPELTANS et al., 2012). En augas europeas coñécense 945 especies indíxenas (G ORDON et al., 2019), mentres que o catálogo de especies ibéricas é dunhas 540 (aproximadamente 420 na fachada atlántica e 340 na mediterránea) (R EVERTER -G IL et al., 2014; BOE, 2020 e datos propios inéditos). En Galicia atopáronse ata agora 280 especies (R EVERTER -G IL & S OUTO, 2017 e datos propios inéditos).
O MHNUSC conta actualmente cunha pequena pero importante colección (dentro do ámbito ibérico) de exemplares de briozoos. O propósito do presente traballo é revisar todo este material, elaborar un catálogo actualizado e dalo a coñecer á comunidade científica.
MATERIAL E MÉTODOS
Para a realización do presente traballo revisáronse todas as mostras de briozoos depositadas no MHNUSC, localizáronse cales foron citadas ou figuradas en publicacións e renováronse as etiquetas.
Pero, en primeiro lugar, por qué falamos de “coleccións” de briozoos, en plural, e non de “colección”? O material de briozoos depositado no MHNUSC, como o resto de mostras do museo, foise adquirindo ao longo dos anos dende diferentes orixes e en diversas condicións. As mostras de briozoos non constitúen en realidade un conxunto unitario senón que podemos dividilas en catro coleccións ben diferenciadas, tanto pola súa orixe como polo seu contido e importancia:
A Colección da “Estación de Bioloxía Mariña de Santander”
Segundo relata B UGALLO R ODRÍGUEZ (2003), os primeiros briozoos do MHNUSC chegaron a Santiago xunto coa colección de invertebrados mariños que se encargou, en 1911, á Estación de Bioloxía Mariña de Santander, o primeiro centro de estudos mariños fundado en España, en 1886. Entre os obxectivos desta institución figuraba o de preparar coleccións con destino aos museos e establecementos de ensino (S ÁNCHEZ R ON, 2020). Remitíronse a Santiago máis de 250 especies, das cales 20 correspondían a briozoos, cada unha nun frasco de vidro e conservada en alcohol. Delas sobreviven na actualidade só 12 mostras de briozoos. Todas elas parecen ter sido recollidas na zona de Santander e case con certeza foron identificados orixinalmente polo briozoólogo español Manuel Gerónimo Barroso (18871962), que foi o primeiro investigador español en estudar os briozoos. Este profesor realizou varias estadías na Estación de Bioloxía Marítima de Santander entre 1906 e 1912, recibindo bolsas da “Junta para la Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas” (JAE) e do “Museo Nacional de Ciencias Naturales”. Foi durante estas estadías cando iniciou os seus estudos sobre briozoos. O seu primeiro artigo, “Briozoos de la estación de biología marítima de Santander”, publicado en 1912 na revista “Trabajos del Museo de Ciencias Naturales”, foi o primeiro estudo sobre briozoos publicado por un investigador español. Esta monografía presenta información sobre tres especies de entoproctos e case cen ectoproctos, recollidos na súa maior parte na costa de Santander, aínda que tamén inclúe algunhas mostras do sur da península. Todas as especies de briozoos que se remitiron orixinalmente dende Santander ao MHNUSC están citadas na monografía de B ARROSO (1912). Polo tanto, é moi probable que todo o material fose identificado orixinalmente por Barroso e citado na súa monografía de Santander.
A colección de briozoos de Santander, xunto coas demais mostras desta orixe, conta con números de rexistro correlativos no catálogo xeral do MHNUSC e encóntrase en parte exposta ao público na área de invertebrados mariños (Fig. 2), mentres que varias mostras están depositadas na sala de coleccións.
A Colección da “Fauna Mariña de Galicia”
Segundo B UGALLO R ODRÍGUEZ (2003), durante os anos 80 do pasado século se recolleron, baixo a dirección de Victoriano Urgorri, mostras de fauna mariña en diferentes puntos de Galicia para depositalas no Museo. En conxunto esta colección contén 224 especies de invertebrados mariños, conservadas en alcohol. Nesta colección se inclúen só 10 mostras de briozoos procedentes de distintas localidades galegas.
Como no caso anterior, a colección completa conta con números de rexistro correlativos no catálogo xeral do MHNUSC e encóntrase en parte exposta ao público na área de invertebrados mariños (Fig. 3), mentres que outras mostras están depositadas na sala de coleccións.
A Colección Xeral de briozoos
A maior parte, con diferencia, das mostras de briozoos de MHNUSC constitúena a Colección Xeral que os autores doamos ao Museo o 26 de xuño de 2018. Esta colección está composta por 696 lotes que conteñen máis de 1000 mostras, que están identificadas cunha numeración propia, independente do catálogo xeral do museo. Toda a colección está depositada na sala de coleccións, parte conservada en seco, en alcohol ou incluso en formaldehído (Fig. 4). Esta colección foi iniciada a finais dos anos 70 do pasado século por Eugenio Fernández Pulpeiro, o primeiro investigador adicado ao estudo sistemático dos briozoos de Galicia. Durante anos estivo conservando os mellores exemplares recollidos nas nosas augas, especialmente aqueles que constituían novas citas para as nosas costas ou que aparecían figurados nas súas publicacións. Esta pequena colección sufriu un accidente a principios dos anos 90 do século pasado, cando o armario que a albergaba cedeu debido ao peso acumulado (e á súa mala calidade). A pesar de que se puido recuperar unha gran parte das mostras intactas, algúns exemplares, incluso algúns figurados en publicacións, perdéronse irremediablemente. Durante os anos seguintes e ata o presente, grazas a recollidas feitas tanto por Fernández Pulpeiro coma por nós mesmos, sumando incluso o material doado para o seu estudio por outros investigadores e algúns particulares, a colección foi aumentando con exemplares procedentes principalmente de Galicia e Portugal, pero tamén doutras orixes diversas. Boa parte deste material citouse en varias publicacións e parte del foi figurado, polo que constitúe un material de referencia de importancia no ámbito ibérico.
A Colección de material Tipo
Como comentamos anteriormente, todas as novas especies descritas deben ter exemplares que sirvan como modelo, os chamados “exemplares tipo”. Todos os que existen nas coleccións do MHNUSC consérvanse nunha tipoteca única, que se atopa dentro da sala de coleccións (Fig. 5). Polo momento contén poucos exemplares de briozoos, con catro holotipos e dez paratipos correspondentes a seis especies. Isto non se debe a que se describiran poucas especies en augas galegas, onde levamos a cabo gran parte do noso traballo de investigación, senón porque durante anos os tipos das novas especies de briozoos de Galicia foron depositados nos museos de historia natural de Londres (NHMUK) e de París (MNHN). O de Londres alberga seguramente a mellor colección de briozoos do mundo. O de París conserva a mellor colección de briozoos de augas ibéricas profundas. En épocas posteriores os exemplares tipo foron depositados no “Museo Nacional de Ciencias Naturales” de Madrid (MNCN), porque os proxectos de investigación cos que se obtivo o material foron financiados polo Ministerio e parecía máis apropiado depositar alí tanto o material tipo como outro material recollido. Outros tipos de especies galegas foron depositados no “Oberösterreichisches Landesmuseum” (OLL) de Linz (Austria) e no “Senckenberg Forschungsinstitut und Naturmuseum” (SFM) de Frankfurt (Alemaña) debido a que o material galego fora recolectado por campañas organizadas dende distintas institucions internacionais. Recentemente comezamos a depositar o noso material tipo no MHNUSC como resultado da transferencia da nosa colección xeral.
Por último, na sala de coleccións do Museo se encontran almacenadas tamén varias caixas que conteñen material de briozoos procedente de campañas de mostraxe realizadas no canal de Menorca (Baleares), nas illas Berlengas (Portugal) e na Arrábida (Portugal), así como restos dun oso de balea. Este material está aínda pendente de estudar e identificar.
RESULTADOS
A Colección da “Estación de Bioloxía Mariña de Santander”
Como xa se mencionou anteriormente, das 20 mostras de briozoos enviadas desde Santander a principios do século pasado ao MHNUSC, só se conservan actualmente 12 mostras, que conteñen 14 especies en total.
Aínda que estas especies son relativamente frecuentes na costa ibérica, o feito de formar parte do material de referencia da obra de B ARROSO (1912) confire a esta pequena colección unha certa relevancia. O resto do material que este autor publicou na súa monografía atópase actualmente depositado no Museo Marítimo Cantábrico (MMC) e no Museo Nacional de Ciencias Naturais (MNCN), e foi revisado por Á LVAREZ (1991). Polo tanto, os datos que se aportan aquí completan a revisión feita por este autor.
MHNUSC 6942: Mimosella gracilis Hincks, 1851: Colonias sobre algas, conservadas en formol, recollidas na Bahía de Santander e citadas por B ARROSO (1912). No MMC consérvase outra mostra orixinal desta especie (véxase Á LVAREZ, 1991). A mostra está na sala de coleccións. MHNUSC 6943: Savignyella lafontii (Audouin, 1826): Corresponde a material citado como Eucratea lafontii por B ARROSO (1912), recollido na Bahía de Santander ou en Las Machinas. No MMC
e no MNCN consérvanse outras dúas mostras desta especie citadas por este autor (véxase Á LVAREZ, 1991). A mostra contén ademais outras especies de briozoos como Scruparia chelata (Linnaeus, 1758), Bugula neritina (Linnaeus, 1758) e Chartella papyracea (Ellis & Solander, 1786). Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol.
A mostra, que está exposta ao público e conservada en alcohol, contén tamén colonias de S. chelata. MHNUSC 6946: Bicellariella ciliata (Linnaeus, 1758): Corresponde a material citado como Bicellaria ciliata por B ARROSO (1912) recollido na costa de Santander. Contén tamén anacos de Chartella papyracea (Ellis & Solander, 1786). Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvase outra mostra orixinal desta especie (véxase Á LVAREZ, 1991). MHNUSC 6947: Bugula neritina (Linnaeus, 1758): Colonias soltas, recollidas en Las Machinas (Santander) e citadas por B ARROSO (1912). Contén tamén colonias de S. lafontii. Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvanse outras dúas mostras orixinais de B. neritina (véxase Á LVAREZ, 1991), así como outra máis no MNCN. MHNUSC 6948: Membranipora membranacea (Linnaeus, 1767): Probablemente corresponda ao material citado por B ARROSO (1912) da Bahía de Santander ou da Magdalena. Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvase outra mostra desta especie citada por este autor (véxase Á LVAREZ, 1991). MHNUSC 6949: Electra pilosa (Linnaeus, 1767): Probablemente corresponda ao material citado por B ARROSO (1912) da área de Santander. No MMC consérvanse outras mostras desta especie citadas por este autor (véxase Á LVAREZ, 1991). Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. MHNUSC 6950: Pentapora foliacea (Ellis & Solander, 1786): B ARROSO (1912, como Lepralia foliacea) indica que se recolleron colonias desta especie mediante palangre en diferentes localidades de Santander. Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvase outra mostra orixinal desta especie (véxase Á LVAREZ, 1991).
MHNUSC 6951: Porella compressa (J. Sowerby, 1805): A mostra inclúe unha etiqueta manuscrita que indica “ Porella compressa Sowerby, Barroso 1911”, polo que é evidente que este material foi identificado orixinalmente por Barroso nese ano e é parte do citado en B ARROSO (1912) recollido mediante palangre en diferentes localidades. Esta mostra está exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvanse outras dúas mostras orixinais (véxase Á LVAREZ, 1991). MHNUSC 6952: Turbicellepora magnicostata (Barroso, 1919): A mostra inclúe unha etiqueta manuscrita que di “ Cellepora avicularis Hincks, B 1911”, o que indica que este material foi identificado orixinalmente por Barroso nese ano. Probablemente corresponda a material citado como Cellepora avicularis Hincks por B ARROSO (1912) procedente da área da Bahía de Santander, aínda que no mesmo traballo se cita a especie tamén de Alxeciras. Esta mostra encóntrase exposta ao público, conservada en alcohol. No MMC consérvanse dúas mostras de B ARROSO (1912 como Cellepora avicularis), que tamén corresponden a T. magnicostata (véxase Á LVAREZ, 1991). Outras especies que foron remitidas orixinalmente dende a Estación de Bioloxía Mariña de Santander, pero que se perderon son: Flustrella hispida (Fabricius, 1780): B ARROSO (1912) cita colonias sobre Fucus na Magdalena. No MMC consérvase unha mostra co mesmo nome, que segundo Á LVAREZ (1991) corresponde efectivamente a Flustrellidra hispida (Fabricius, 1780). Bowerbankia pustulosa (Ellis & Solander, 1786): B ARROSO (1912) citou exemplares recollidos en San Vicente de la Barquera. Á LVAREZ (1991) non encontrou este material nin no MMC nin no MNCN, polo que é posible que a única mostra existente fora a remitida a Santiago e agora lamentablemente perdida. Non é posible saber a qué especie correspondería realmente, xa que esta especie é frecuentemente confundida con outras similares. Bugula plumosa (Pallas, 1766): B ARROSO (1912) cita numerosas colonias procedentes da Bahía de Santander. Dúas mostras desta especie consérvanse no MMC e unha no MNCN (Á LVAREZ, 1991). Aínda que a mostra remitida a Santiago perdeuse, na mostra MHNUSC 6944 (Scruparia chelata) atopamos material de Crisularia plumosa (denominación actual da especie). Flustra papyracea Ellis & Solander, 1786: B ARROSO (1912) citou esta especie en numerosas localidades, e dúas mostras consérvanse aínda no MMC (Á LVAREZ, 1991). En dúas mostras da colección (MHNUSC 6943: Savignyella lafontii e MHNUSC 6946: Bicellariella ciliata) atopamos anacos e colonias de Chartella papyracea (denominación actual da especie). Electra pilosa var. verticillata (Ellis & Solander, 1786): B ARROSO (1912) citou esta especie en Peña Vieja, e aínda consérvanse dúas mostras no MMC que segundo Á LVAREZ (1991) corresponden efectivamente a E. verticillata. Cellaria fistulosa (Linnaeus, 1758): B ARROSO (1912) citou numerosas colonias na Bahía, e unha mostra aínda consérvase no MMC (Á LVAREZ, 1991). Smittia cervicornis (Pallas, 1766): B ARROSO (1912) citou a especie de diversas localidades. A única mostra que se conserva no MMC corresponde efectivamente a Smittina cervicornis segundo Á LVAREZ (1991).
Retepora beaniana King, 1846: B ARROSO (1912) cita anacos desta especie de El Charco. As dúas mostras que se conservan no MMC corresponden efectivamente a Reteporella beaniana segundo Á LVAREZ (1991 como Sertella beaniana).
A Colección da Fauna Mariña de Galicia
Esta colección, recollida en augas galegas, só inclúe 10 mostras de briozoos que conteñen 11 especies en total. Ningunha delas parece ter sido citada nunha publicación. MHNUSC 6640: Electra pilosa (Linnaeus, 1767): varias colonias sobre algas recollidas en Segaño, ría de Ferrol, en 1985. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións.
recollidas en Segaño, ría de Ferrol, en 1985. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións.
recollidas a 3 m de profundidade no peirao de A Cabana, ría de Ferrol, en 1985. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións. MHNUSC 6645: Turbicellepora magnicostata (Barroso, 1919): Unha gran colonia sobre pedra, recollida en Cariño, ría de Ferrol, en 1986. Contén tamén colonias de Haplopoma graniferum (Johnston, 1847). Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións. MHNUSC 6646: Pentapora foliacea (Ellis & Solander, 1786): Un anaco de colonia conservado en alcohol, recollido en Leuseda, ría de Ferrol, en 1985. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións. MHNUSC 6647: Flustrellidra hispida (Fabricius, 1780): colonias recollidas sobre Fucus serratus Linnaeus, 1753 en Mera, ría de A Coruña, en 1975. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións. MHNUSC 6648: Amathia imbricata (Adams, 1798): Numerosas colonias sobre Fucus sp. recollidas en A Cabana, ría de Ferrol, en 1984. Mostra conservada en alcohol na sala de coleccións. MHNUSC 6671: Pentapora foliacea (Ellis & Solander, 1786): Gran exemplar en seco, exposto ao público xunto con outros invertebrados mariños (Fig. 3); probablemente procedente da enseada de Leuseda, ría de Ferrol.
A Colección Xeral de briozoos
Como se comentou anteriormente, esta colección alberga, de lonxe, a maior parte das mostras de briozoos do MHNUSC, incluíndo 696 lotes, pero cun total de 1029 mostras. Isto débese a que cada lote á súa vez pode conter máis dunha mostra. Os lotes están numerados co seu propio código, independente do código xeral do museo (MHNUSCBry). Cando hai varias mostras nun lote, levan o mesmo número e máis unha letra identificativa (por exemplo, MHNUSCBry 150a, MHNUSCBry 150b, MHNUSCBry 150c...). Cada mostra pode conter varias especies que comparten o mesmo substrato, como unha cuncha ou unha pedra, así como varias colonias da mesma especie. Preferiuse numerar cada mostra e non cada especie ou colonia, xa que sería demasiado confuso á hora de levar a cabo buscas de especies na base de datos. Esta colección contén 235 especies.
Case todas as mostras (98%) proceden de augas ibéricas, a maioría de Galicia (78%) e Portugal (14%). A lista completa de mostras desta colección, con todos os seus datos, é demasiado extensa para incluíla aquí, pero pódese consultar accedendo ao ficheiro correspondente na propia páxina do MHNUSC: http://www2.usc.es/museohn/coleccions/fauna_marina.html.
MHNUSC 10087: Holotipo de Beania serrata Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018, recollido na Ría de Ferrol. MHNUSC 10088, 10089, 10090 y 10106: Paratipos de Beania serrata Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018, recollidos na Ría de Ferrol e en Punta Etxandarri (País Vasco). MHNUSC 10091: Holotipo de Schizotheca galaica ReverterGil, Souto & Trigo, 2019: Esta mostra, que consiste en dous pequenos anacos de Porella compressa (J. Sowerby, 1805) recollidos perto de Laxe (Galicia), contén ademais colonias de Chorizopora brongniartii (Audouin, 1826), Copidozoum planum (Hincks, 1880a), Cribrilaria venusta (Canu & Bassler, 1925), Figularia figularis (Johnston, 1847), Micropora coriacea (Johnston, 1847), Microporella ciliata (Pallas, 1766), así como colonias de Ciclostomados non identificados. MHNUSC 10104: Holotipo de Beania mediterranea Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018, recollido en Croacia. MHNUSC 10105: Paratipo de Beania mediterranea Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018, recollido en Croacia. MHNUSC 10107: Paratipo de Metroperiella gay ReverterGil, Souto & FernándezPulpeiro, 2009, recollido na ría de Vigo. MHNUSC 10108: Paratipo de Schizoporella artabra ReverterGil, Souto & FernándezPulpeiro, MHNUSC 10120: Holotipo de Setosella margaritae ReverterGil & Souto, 2021, recollido na ría de Ferrol.
recollidos na ría de Ferrol.
DISCUSIÓN
A modo de resumo de todo o comentado anteriormente, podemos indicar que as Coleccións de briozoos do MHNUSC conteñen un total de 1065 mostras, das que 1029 se encontran na Colección Xeral, 14 na Colección de Tipos, 12 na de “Santander” e 10 na da “Fauna de Galicia”.
En canto ao número de especies, o total é de 241, correspondendo 235 á Colección Xeral, a máis extensa, 14 na de “Santander”, 13 especies na Colección de Tipos e 11 na da “Fauna de Galicia”. A especie máis común nas coleccións é Microporella ciliata (Pallas, 1766) presente en 72 mostras. Non obstante, hai que ter en conta que esta especie foi redescrita non hai moito por K UKLIŃSKI & T AYLOR (2008), que designan un neotipo e describen novas especies, e que tamén se describiron novas especies do xénero en diferentes traballos recentes (véxase por exemplo H ARMELIN et al., 2011 e R AMALHO & L ÓPEZ -F É, 2020). O material de M. ciliata no MHNUSC debe ser revisado xa que é probable que corresponda en realidade a máis dunha especie, pero ese estudo está fóra dos obxectivos do presente traballo. Outras especies abundantes nas coleccións son: Chorizopora brongniartii (Audouin, 1826) (65 mostras), Terwasipora complanata (Norman, 1864) (43 mostras), Schizomavella (Schizomavella) teresae ReverterGil & FernándezPulpeiro, 1996 (41 mostras), Schizoporella dunkeri (Reuss, 1848) (40 mostras), Celleporella hyalina (Linnaeus, 1767) (37 mostras), Scruparia chelata (Linnaeus, 1758) (35 mostras), Schizomavella (Schizomavella) linearis (Hassall, 1841) (34 mostras), Electra pilosa (Linnaeus, 1767) (28 mostras), Fenestrulina malusii (Audouin, 1826) (27 mostras), Watersipora subatra (Ortmann, 1890) (27 mostras), Cribrilaria innominata (Couch, 1844) (26 mostras), Cribrilaria venusta (Canu & Bassler, 1925) (23 mostras), Schizomavella (Schizomavella) auriculata (Hassall, 1842) (23 mostras), Celleporina hassallii (Johnston, 1847) (22 mostras), Cradoscrupocellaria ellisi (Vieira & Spencer Jones, 2012) (22 mostras), Rhynchozoon bispinosum (Johnston, 1847) (21 mostras), Schizotheca fissa (Busk, 1856) (21 mostras) e Flustrellidra hispida (Fabricius, 1780) (20 mostras).
Ningunha das mostras da Colección de “Fauna de Galicia” foi citada en publicacións, mentres que todas as pertencentes ás Coleccións de Tipos e de “Santander” foron citadas, así como moitas da Colección Xeral. En total, 869 mostras foron citadas en diversas publicacións científicas, mentres outras 28 apareceron en Teses de Doutoramento e noutros traballos académicos. En resumo, o 84% do material de briozoos do MHNUSC foi citado en distintos traballos. Por outra banda, ningunha das especies das coleccións de “Santander” e de “Fauna de Galicia” foi figurada, mentres que dez mostras da Colección de tipos e 134 da Colección Xeral foron figuradas en diversos artigos (o 13% do total de mostras).
procede de Vigo (incluíndo as illas Cíes), 190 da ría Ferrol, 121 da Costa da Morte e 95 da ría de Ribadeo. O resto de mostras proceden de numerosas localidades ao longo de toda a costa galega.
A maioría das mostras (82%), foron recollidas orixinalmente por só catro persoas: E. FernándezPulpeiro (316 mostras, 34%), J. Souto (248 mostras, 24%), O. ReverterGil (144 mostras, 13%) e J.E. Trigo (114 mostras, 11%). Outros autores ou particulares que contribuíron significativamente ás colecciones son J.L. Redondo, H. De Blauwe, M. Zabala, M.C. Lorenzo Villar, M.G. Barroso e F. Ramil.
En canto á identificación do material, a maior parte foi identificada por O. ReverterGil (56% das identificacións), por J. Souto (16%), e por M.C. BarciaLeal e E. FernándezPulpeiro, cun 11% cada
un. En conxunto, representan o 94% do total de identificacións. Outros autores con contribucións significativas foron H. De Blauwe, M. Zabala e M.G. Barroso. Por outra banda, 65 das especies conservadas nas coleccións de briozoos (unha cuarta parte do total), teñen especial relevancia por distintos motivos. En primeiro lugar, aquelas especies cuxo material tipo está depositado no MHNUSC: Beania mediterranea Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018. No MHNUSC están depositados o Holotipo e Paratipos. Beania serrata Souto, Nascimento, ReverterGil & Vieira, 2018. No MHNUSC están depositados o Holotipo, Paratipos e outro material recollido trala descrición da especie. Único material no mundo. Metroperiella gay ReverterGil, Souto & FernándezPulpeiro, 2009. No MHNUSC está depositado un Paratipo. O Holotipo e Paratipos están depositados no MNCN. Hai dúas mostras máis na Colección Xeral que non son da serie tipo. Só hai outra cita da especie, en Cataluña. Schizoporella artabra ReverterGil, Souto & FernándezPulpeiro, 2009. No MHNUSC está depositado un Paratipo. O Holotipo e Paratipos están depositados no MNCN. Non se coñecen máis citas da especie. Schizotheca galaica ReverterGil, Souto & Trigo, 2019. No MHNUSC está depositado o Holotipo e único exemplar existente da especie. Setosella margaritae ReverterGil & Souto, 2021. No MHNUSC están depositados o Holotipo e Paratipos, que constitúen o único material ibérico da especie. Outras 59 especies son interesantes por ser exemplares únicos en Galicia, España ou na península ibérica, ou por estar pouco citadas en xeral: Aetea longicollis Jullien in Jullien & Calvet, 1903. Moi poucas citas da especie a nivel mundial. No MHNUSC consérvase material procedente de Galicia. Alcyonidium variegatum Prouho, 1892. Moi poucas citas da especie a nivel mundial. No MHNUSC consérvase material de Ferrol; outra colonia da mesma orixe está depositada no MNHN. Amathia citrina (Hincks, 1877). Na península ibérica esta especie só se coñece do norte de
Portugal e máis de Galicia, que é de onde procede o material do MHNUSC.
Amathia pustulosa (Ellis & Solander, 1786). Na península ibérica esta especie só se coñece de Bilbao, Santoña así como de Galicia, que é de onde procede o material do MHNUSC.
Anguinella palmata van Beneden, 1845. Na península ibérica esta especie só foi citada de Portugal, cuxo material se conserva no MHNUSC. É polo tanto o único material ibérico que existe.
Antarctothoa galaica (CésarAldariz, FernándezPulpeiro & ReverterGil, 1999). Especie só coñecida en Galicia. O material tipo está no NHMUK e no MNHN. No MHNUSC consérvase outro material non tipo.
Arbopercula angulata (Levinsen, 1909). É unha especie que adoita atoparse sobre substratos flotantes arredor do mundo, especialmente en áreas tropicais. En augas ibéricas só parece haberse recollido na área do Estreito de Xibraltar e en Menorca (de onde procede o material conservado no MHNUSC), pero a súa presenza aínda non fora sinalada formalmente ata a data. Barrosia balearica Souto, ReverterGil & FernándezPulpeiro, 2010a. Descrita por nós de Baleares. Non foi citada de novo. O material tipo está no MNCN. Hai unha mostra no MHNUSC, remitida por M. Zabala. Buffonellaria muriella Berning & Kukliński, 2008. Na península ibérica esta especie só foi citada de Galicia. Este material consérvase no MHNUSC, e é o único material ibérico que existe.
Buskia socialis Hincks, 1887. Na península ibérica esta especie só é coñecida de Aveiro e máis da ría de Vigo, que é de onde procede o material conservado no MHNUSC; é o único material español.
Callopora discreta (Hincks, 1862). Na península ibérica esta especie só foi citada en Galicia.
Material desta especie consérvase no MHNUSC. É polo tanto o único material ibérico que existe. Caulorhamphus spiniferum (Johnston, 1832). Na península ibérica esta especie só foi citada en Galicia. Material desta especie consérvase no MHNUSC. É o único material ibérico que existe. Celleporina derungsi Souto, ReverterGil & FernándezPulpeiro, 2010b. Especie descrita de Portugal. O material tipo está no MNCN. No MHNUSC hai máis material de Portugal e material de Galicia, o único español. Chaperiopsis annulus (Manzoni, 1870). Na península ibérica esta especie foi citada en Galicia e en cabo de Gata. Material galego desta especie consérvase no MHNUSC. É o único material ibérico conservado. Cheiloporina circumcincta (Neviani, 1896). Moi poucas citas da especie a nivel mundial. No MHNUSC consérvase material de Galicia. Collarina macaronensis Harmelin in Harmelin et al., 2019. Na península ibérica esta especie só se coñece no País Vasco e máis en Galicia, de onde procede o material conservado no MHNUSC, o único material ibérico conservado. Cradoscrupocellaria ellisi (Vieira & Spencer Jones, 2012). Esta especie foi confundida con Scrupocellaria reptans, moi citada nas costas ibéricas. Sen revisar o material orixinal non é posible saber a que especie corresponde realmente cada cita. O único material ibérico revisado na actualidade é o conservado no MHNUSC. Cradoscrupocellaria reptans (Linnaeus, 1758). Parte do material citado en Galicia como Scrupocellaria reptans pertence realmente a esta especie. Polo tanto, este material é o único revisado da especie que existe nas costas ibéricas, aínda que é posible que outras citas feitas como S. reptans sexan tamén correctas.
Sessibugula barrosoi López de la Cuadra & GarcíaGómez, 1994. Especie descrita da área do Estreito de Xibraltar (o material tipo consérvase no MNCN). No MHNUSC consérvase unha colonia do Algarve. Son as dúas únicas citas da especie ata agora. Setosella sp.: Unha colonia recollida na ría de Vigo, que seguramente corresponde a unha nova especie (véxase R EVERTER -G IL et al., 2012 e R OSSO et al., 2020, ambolosdous como Setosella aff. cavernicola Harmelin, 1977; e Rev ERTER -G IL & S OUTO, 2021). Smittina jordii ReverterGil & FernándezPulpeiro, 1999. Especie descrita de Galicia e reencontrada máis tarde en Portugal. O material tipo está no MNHN. No MHNUSC hai dúas pequenas colonias da localidade tipo. Smittoidea amplissima Hayward, 1979. Na península ibérica esta especie só foi recollida en Galicia, cuxo material consérvase no MHNUSC. É o único material ibérico que existe. Spathipora comma (Soule, 1950). Na península ibérica esta especie só se coñece de Columbretes e máis de Galicia, de onde procede o material conservado no MHNUSC. Hai pouco material ibérico conservado. Stomatoporina incurvata (Hincks, 1859). Especie moi pouco citada a nivel global. O material do MHNUSC, recollido en Ferrol, é o único ibérico. Tegella unicornis (Fleming, 1828). Na península ibérica esta especie só foi citada en Galicia, cuxo material consérvase no MHNUSC. É o único material ibérico que existe.
Tricellaria inopinata d’Hondt & Occhipinti Ambrogi, 1985. Esta especie, propia do Pacífico noroccidental, foi introducida en augas ibéricas a principios dos anos 90, e estendeuse a outras localidades atlánticas europeas. No MHNUSC consérvase material de diversas localidades ibéricas atlánticas, dende Santander ata Boca do Inferno (Portugal).
Trypostega venusta (Norman, 1864). Na península ibérica esta especie só é coñecida de Galicia e do Algarve. O material conservado no MHNUSC procede das dúas áreas e é o único material ibérico conservado.
Tubulipora lobifera Hastings, 1963. Na península ibérica esta especie só foi citada en Galicia.
Material desta especie consérvase no MHNUSC, e é o único material ibérico que existe.
Watersipora arcuata Banta, 1969. É unha especie introducida recentemente en Europa (véxase R EVERTER -G IL & S OUTO, 2019). A primeira colonia desta especie que se encontrou en augas europeas é a conservada agora no MHNUSC, recollida en Cádiz por C.M. LópezFé. En augas ibéricas só hai dúas citas máis na costa mediterránea.
Watersipora souleorum Vieira, Spencer Jones & Taylor, 2014. Na península ibérica esta especie só se atopou en Faro e Huelva (material conservado no MHNUSC) e en Xibraltar (material conservado no MNHN).
Watersipora subatra (Ortmann, 1890). É unha especie introducida recentemente en Europa (véxase R EVERTER -G IL & S OUTO, 2019). No MHNUSC consérvanse mostras de todas as localidades ibéricas onde se citou a especie: Santander, Xixón, varios puntos de Galicia, Lisboa e o Algarve, así como material inédito recolectado no porto de Muros.
CONCLUSIÓNS
O MHN da USC alberga catro coleccións con material de briozoos: A colección da “Estación de Bioloxía Mariña de Santander”, que contén 12 mostras identificadas e citadas por B ARROSO (1912); a da “Fauna Mariña de Galicia”, con 10 mostras; a de Tipos con 14 mostras; e a Colección Xeral, con 1029 mostras. En total as coleccións conteñen 1065 mostras de briozoos, conservadas en seco, en alcohol ou incluso en formaldehído, correspondentes a 241 especies. Unha pequena parte está exposta ao público, mentres que a meirande parte está depositada na sala de coleccións do Museo. O 98% das mostras proceden de augas ibéricas, e máis en concreto o 92% proceden de Galicia ou de Portugal. O 84% do material foi citado en diversas publicacións científicas e un 13% foi ademais figurado, polo que constitúen un importante material de referencia. Unha cuarta parte das mostras teñen ademais especial relevancia por distintos motivos: As coleccións albergan catro Holotipos e dez Paratipos de seis especies; outras 59 especies son en xeral pouco frecuentes, ou ben o seu material é o único material ibérico, ou español, que se conserva.
AGRADECEMENTOS
Este traballo está dedicado a Eugenio Fernández Pulpeiro, pioneiro no estudo dos briozoos en Galicia e na península Ibérica, iniciador desta colección, e que ocupou ademais cargos de responsabilidade no MHNUSC.
Os autores queren expresar ademais o seu agradecemento a todo o persoal do MHNUSC, especialmente a Marcos González, Juanma Cutrín e Xan Guerra, pola súa amable colaboración. Tamén a todas as persoas que doaron material ás coleccións de briozoos, en especial a J.E. Trigo, H. De Blauwe, M. Zabala, J.L. Redondo e C.M. LópezFé, así como aos dous revisores anónimos.
Referencias