Summary:
O artellamento do poder local galaico e a súa evolución estrutural na Antigüidade conforman, pola súa aparente carencia de datos positivos, unha cuestión amplamente eludida, e consecuentemente irresolta, na historiografía actual. O presente artigo valora as fontes históricas máis o Parochiale Suevum, cuxas implicacións políticas
entrambas as fontes pretende determinar as liñas un primeiro paso para encher así o antedito baleiro historiográfico.

Plinio, o Parroquial Suevo, e a evolución estrutural do poder local galaico na Antigüidade Pliny, the Suevic Parochiale, and the Structural Evolution of Gallaecian Local Power in Antiquity

O poder local, ou nivel local do artellamento políticoadministrativo, pode ser definido como “a comunidade xurídicopolítica que, alén das relacións socioeconómicas da veciñanza inmediata, marca a referencia primeira e excluínte da xerarquización do espazo político e da origo dos individuos” (FERNÁNDEZ CALO 2015: 15). Coma noutras épocas históricas e ámbitos xeográficos, o poder local galaico constituíu na Antigüidade múltiples células ou entidades políticas locais distribuídas por todo o territorio, demarcándoo na súa totalidade ou canda menos na súa meirande parte, excluintemente verbo a outras entidades análogas e en permanente interacción entre elas e co Estado supralocal, de existir este.
Detrás de tan acentuada transformación histórica das entidades políticas locais — incidente nas súas institucións, organización administrativa, orde social, e relacións políticas co exterior— subxace a propia sucesión estrutural das mesmas: un éthnos ou pobo galaicocatrexo do século II a.C. derivaría no VIII d.C. nun territorium galaico- -visigodo: a mesma estrutura, a mesma entidade política herdeira da primeira con outra forma constitucional. Como xa puxeron de manifesto os pioneiros LÓPEZ CUEVILLAS e SERPA PINTO (19331934: 293), a diplomática medieval permite enxergar a longa pervivencia dalgunhas das entidades políticas protohistóricas da Gallaecia. Por exemplo, os pobos dos Celtici, Copori ou Arroni (Mela, Chor., III, 79; Plin., Nat., III, 28; IV, 111; Ptol., Geog., II, 6, 23) correspóndense ás ecclesiae tardoantigas de Celticos, Coporos e Arros (Par. Suev., XI, 8), abranguindo os tres, pois, todo o lapso histórico da Antigüidade, e mesmo idades máis recentes. No caso específico dos Coporos, GARCÍA MARTÍNEZ (1972) foi quen de determinar o seu intervalo de disolución e a súa pegada na xeografía eclesiástica medieval compostelá. Os outros dous, pola contra, derivaron nuns arciprestados de moito máis recente percorrido: Céltigos e Arrós (figura 1).
Con todo, estes exemplos de longa pervivencia distan de reflectiren a invariabilidade secular do poder local galaico, como de feito xustifican en termos absolutos algunhas achegas illadas (PENA GRAÑA 2006). A continuidade absoluta é, dende logo, un exceso categórico tan desatinado coma as cesuras absolutas, canda menos no referente á evolución estrutural a longo prazo dun suxeito histórico complexo coma a Gallaecia (LÓPEZ QUIROGA 2004: 297; RODRÍGUEZ SÁNCHEZ 2012; FERNÁNDEZ CALO 2015: 14).
En efecto, o poder local galaico variou indefectibelmente ao longo da Antigüidade: alén das súas institucións, as entidades políticas redefiniron de continuo as súas relacións e os seus lindeiros coas súas homólogas, e fragmentáronse ou cohesionáronse conforme a diferentes condicionamentos históricos. Nalgúns casos excepcionais, novas entidades foron fundadas da nada; noutros, entidades seculares desapareceron para sempre. Pero en suma, enxérgase que detrás da devandita variación continua e incerta nos seus pormenores subxace a transformación gradual e relativa, nunca repentina e absoluta, do artellamento político local: a sucesión estrutural das entidades políticas locais entre unha época e outra.
Este proceso histórico, tan obvio na súa xeneralidade, nunca foi concretado pola historiografía moderna: a evolución estrutural do poder local galaico na Antigüidade é unha cuestión tan descoñecida como eludida na investigación histórica. Dúas razóns contraditorias explican semellante circunstancia: ou ben non existen as fontes históricas axeitadas, ou ben aínda non se motivou o uso historiográfico axeitado das mesmas.
O presente estudo parte desta segunda posibilidade. Asumindo a lóxica relación do artellamento local dun mesmo espazo entre épocas sucesivas, dedúcese que identificalo a través de varias fontes diacrónicas permitirá determinar as liñas xerais da súa evolución estrutural. A partires desta idea, xa abordada na miña tese de licenciatura (FERNÁNDEZ CALO 2015: 155175) e que propoño afondar e perfeccionar no presente artigo, debúxase o seguinte esquema metodolóxico:
1º. identificar cáles son as fontes históricas que poidan constituír de seu descricións estáticas globais do artellamento político local da Gallaecia ; 2º. computar con exactitude, examinando as súas implicacións políticoadministrativas, o número de entidades políticas locais reportadas globalmente por cada unha das fontes escolleitas para tal fin; 3º. interrelacionar cada un dos cómputos obtidos, determinando unha dinámica histórica a partires dos mesmos; 4º. valorar e contextualizar historicamente os resultados.
Só tres documentos históricos datados dentro do intervalo cronolóxico considerado superan o requisito de globalidade descritiva arriba enunciado, ao se ocuparen da totalidade da Gallaecia :
1º. a descrición pliniana da administración romana no noroeste da provincia Hispania Citerior, correspondente ao século I, que proporciona cifras exactas das « ciuitates » ou « populi » galaicoasturicenses; 2º. o tratamento ptolemaico do mesmo espazo, correspondente ao século seguinte, que concreta as coordenadas para a ubicación xeográfica de múltiples « póleis »;
3º. a listaxe eclesiástica contida no Parochiale Suevum, correspondente ao século VI, que nomea as igrexas locais dependentes de cada bispado do Reino GalaicoSuevo.
A dimensión políticoadministrativa destas fontes e as súas implicacións verbo ao poder local galaico requiren, en troques, analizarmos individualizamente cada unha delas. De seguido discútese o valor de cada un dos citados documentos para o presente estudo; e, de se confirmar este positivo, extráese o seu cómputo específico, conforme ao segundo enunciado da proposta metodolóxica.
A descrIcIón plInIAnA
En consonancia co propósito do presente estudo, o polímata romano Plinio o Vello (Nat., III, 28) cifrou explicitamente o número de entidades políticas locais galaicoasturicenses, desglosadas por conuentus (figura 1), ao describir o artellamento políticoadministrativo da provincia Hispania Citerior (SCHULTEN & MALUQUER DE MOTES 1987):
Iunguntur iis [Cantabris], Asturum xxii populi diuisi in Augustanos et Trasmontanos, Asturica urbe magnifica. In iis sunt Gigurri, Pæsici, Lancienses, Zœlæ. Numerus omnis multitudinis ad c ̅ c ̅ x ̅ l liberorum capitum. Lucensis conuentus populorum est sedecim, præter Celticos et Lemauos ignobilium ac barbaræ appellationis, sed liberorum capitum ferme c ̅ l ̅ x ̅ v ̅ i. Simili modo, Bracarum xxiiii ciuitates [...].
No presente estudo importan simplemente as cifras de entidades políticas incluídas no texto. Cómpre, pois, ocupármonos tanto da terminoloxía baixo a que se refiren, coma das razóns da súa fiabilidade.
Populi, ciuitates
No texto altérnanse os termos « populus » e « ciuitas ». Na terminoloxía política romana, loxicamente empregada por Plinio, a ciuitas correspóndese á cidadeestado, ou o conxunto de institucións públicas das que se dota unha comunidade local; asemade o populus, ao conxunto da súa cidadanía (Cic., Rep., I, 25). Estes termos, son, xa que logo, complementarios, e cada un deles implicita o oposto.
Existe unha evidencia efectiva desta exacta correspondencia teórica: ao comezo da súa exposición, Plinio (Nat., III, 18) cifra en 293 ciuitates o número total de entidades políticas locais da provincia. Esta cifra coincide exactamente coa suma de ciuitates, populi e oppida que inmediatamente desglosa por circuncrición e nacionalidade (III, 2328). Isto evidencia que todos estes termos, incluídos xenericamente no cómputo provincial introdutorio na categoría « ciuitas », describen unha mesma realidade políticoadministrativa (figura 2).
Deste xeito, a alternancia léxica dos termos « ciuitas » e « populus » na Gallaecia non carrexa en Plinio unha senlla alternancia semántica (CAPALVO LIESA 1986; RODRÍGUEZ COLMENERO 1996: 132; LÓPEZ QUIROGA 2004: 2829). O motivo da variación terminolóxica pódese atopar na disparidade de fontes xeográficas e formulae administrativas coas que Plinio tería elaborado a súa magna obra (CAPALVO LIESA 1986: 4950; RODRÍGUEZ COLMENERO 1996: 131, n6); ou máis simplemente, se cadra, no carácter literario da mesma, variándose os termos empregados como recurso narrativo (FERNÁNDEZ CALO 2015: 159, n6). De calquera xeito, a razón da alternancia é unha cuestión secundaria para o presente estudo. Só importa, abofé, a conclusión implícita de todo exposto: que « ciuitas » e « populus » se refiren indistintamente a unha mesma realidade políticoadministrativa, as entidades políticas locais.
Cómputos conventuais
A exactitude da información administrativa reportada por Plinio, e concretamente a súa notábel precisión numérica, ten sido salientada recentemente por varios historiadores (BELTRÁN LLORIS 2007; ESPINOSA ESPINOSA 2013: 31). A administración constitúe un tema meramente descritivo e neste senso a exhaustividade das descricións plinianas semella excluír a posibilidade dunha documentación deficiente por parte do autor na súa elaboración. De feito, polo seu sobriño Plinio o Novo (Epist. III, 5, 17) sabemos que fora procurator en Hispania, de xeito que se debuxa mesmo a posibilidade dunha documentación in situ nas propias instancias administrativas descritas. Finalmente, a exactitude aritmética dos xa referidos cómputos independentes que subministra para a Hispania Citerior (figura 2), anula mesmo a posibilidade dunha corrupción destas cifras no proceso de transmisión textual da obra.
Coa mesma base dos cómputos plinianos, e confrontándoos con múltiples denominacións etnonímicas e toponímicas testemuñadas en época romana, desenvolvéronse varias identificacións globais de entidades galaicoromanas (TRANOY 1981: 74; ALARCÃO 19951996: 26; RODRÍGUEZ COLMENERO 1996: 242; figura 3). Malia a diverxencia da súa concreción puntual, as devanditas identificacións comparten un mesmo principio metodolóxico: partir dos cómputos plinianos. O propósito do presente estudo, con todo, non é avanzarmos verbo a estas identificacións, senón confrontarmos o indefectibelmente preciso cómputo pliniano cos que se poidan substraer doutros documentos.
p tolomeo : InAproveItábel reporte polítIco - AdmInIstrAtIvo
Claudio Ptolomeo, xeógrafo, astrónomo, matemático e, en fin, polímata alexandrino do século II, é o autor da Geōgraphik ē ̀ Hyph ḗ gēsis, unha universal “guía de xeografía” do seu tempo. Constitúe esta obra un compendio de localizacións xeográficas con cadansúas coordenadas, arrombadas por rexións; correspondéndose varias epígrafes ao ámbito galaicoasturicense: a descrición marítima (Ptol., Geog., II, 6, 16) e a interior (2148), que se poden sintetizar en senllos cadros (figuras 34) seguindo a edición de SCHULTEN
e MALUQUER DE MOTES (1987).
Na descrición marítima (figura 4), que recolle localizacións fundamentalmente orográficas, só se citan dous topónimos inequivocamente asociábeis a núcleos habitacionais: o lucense Phlaoúion Brigántion e a asturicense Phlaouionaouía. A isto poderíanse engadir o lucense Artábrōn Limē ̀ n, dentro da incerta posibilidade de que referencie unha verdadeira entidade de poboación; e Noiga Oukesía, adscrita por Ptolomeo aos cántabros (Kantabrōn), mais potencialmente correspondente ao asturicense oppidum Noega (Plin., Nat., IV, 111).
A descrición interior (figura 5), pola súa banda, constitúe o grande filón de topónimos ptolemaicos, citados agora explicitamente coa denominación « póleis », pero baixo
ADSCRICIÓN TOPÓNIMO CARÁCTER Καλλαικων
Νοιγα Ουκεσια múltiples adscricións etnoxeográficas. En total, cítanse 19 destas póleis para o conuentus lucense; 18 ou 19 para o asturicense, se é que a aparente repetición de Interámnion (Ptol., Geog., II, 6, 28) discirne de feito dúas localidades homónimas diferentes; e 16 para o bracarense.
topónimos marítimos (figura 6).
Con todo, malia o sistemático da descrición ptolemaica, cómpre matizarmos a súa correspondencia co artellamento políticoadministrativo. Abofé que a voz « pólis » baixo a que se citan case todos os topónimos ten unha fonda connotación política en grego helenístico mesmo á altura do dominio romano (SARTRE 1994); pero tal caracterización non semella convincente para a meirande parte dos mesmos. Así, se as entidades políticas locais galaicas coetáneas eran ciuitates en esencia herdeiras dos pobos orixinarios, Ptolomeo cita como póleis ata 4 topónimos adscritos aos Ártabroi (Ptol., Geog., II, 6, 4; 21), 10 aos Louk ḗ nsioi (22), 2 aos Káporoi (23), outros tantos aos Seoúrroi (27), e 6 aos Brakárioi (38). Isto significa que a voz « pólis » ten aquí un senso meramente habitacional, denotando localidades adscritas politicamente a certas ciuitates, de orixe étnica, máis amplas.
Por outra banda, a inclusión de « hē Astouría » (Ptol., II, 6, 28), a denominación dun dos conuentus, amais de « Loukē ́ nsioi » (lucenses) e « Brakárioi » (brácaros), a priori denominativos administrativos conventuais, na mesma categoría cós restantes etnónimos locais, demostra que Ptolomeo non agrupou os topónimos conforme a unha xerarquía unívoca, que permita discernir a territorialidade local da supralocal. Do mesmo xeito, numerosas póleis ptolemaicas, coma Glandómiron (Ptol., Geog., II, 6, 22), Talamínē (27), Argentéola (28), Kaládounon, Pínētos ou Komploútika (38), correspóndense ás mansiones viarias de Glandimiro (It. Ant., 424, 3), Timalino (430, 9), Argentiolum (423, 4), Caladuno, Pineto (422, 57) e Complutica (423, 1). Embora as mansiones viarias se puidesen situar en núcleos habitacionais preexistentes e de importancia políticoadministrativa, isto non era necesariamente a regra xeral, como se desprendería de asumirmos, pola denominación ptolemaica « pólis », unha dimesión políticoadministrativa para todas as citadas.
Cómpre, en suma, desconfiarmos do contido políticoadministrativo das póleis ptolemaicas. As listaxes xeográficas de Ptolomeo constitúen de feito caixóns de xastre, para cuxa confección a documentación intrinsecamente administrativa só foi unha das múltiples fontes, e presumibelmente menor, en comparación por exemplo dos itinerarios, de nulo contido políticoadministrativo (URBINA MARTÍNEZ 1998: 198ss.). Alén da súa diversidade, o potencial diacronismo destas fontes matiza mesmo o carácter «estático» da descrición ptolemaica (GÓMEZ FRAILE 1997; CANTO 1999). Pero, sobre todo, a súa utilidade para o presente estudo esvaece pola imposibilidade de establecermos unha interpretación unívoca da súa información políticoadministrativa. Óbstase, xa que logo, o emprego ulterior do cómputo ptolemaico no presente estudo.
o parochiale suevum
O Parochiale Suevum, “Parroquial Suevo”, é a denominación convencional dunha listaxe eclesiástica cuxo texto xenuíno foi redactado inequivocamente entre os anos 572 e 589 (DAVID 1947: 6768) co propósito de fixar os lindeiros entre as xurisdicións episcopais galaicolusitanas. Co tempo, as diferentes compilacións manuscritas diversificaron esta base común. DAVID (1947: 3144) editou a principal versión unificada, cuxo texto, destacando en cursiva as interpolacións e certas fórmulas técnicas que serán aquí obxecto de discusión específica, é o seguinte:
I 1 Ad cathedram Bracarensem ecclesiæ que in uicino sunt : 2 Cetumcellas; 3 Cœtos; 4 Lemeto; 5 Anoaste; 6 Milia; 7 Ciliolis; 8 Ad portum ; 9 Agilio; 10 Carandonis; 11 Tauuis; 12 Ciliotao; 13 Cetanio; 14 Oculis; 15 Cerecis; 16 Petroneto; 17 Equesis. 18 Ad saltum. Item pagi : 19 Pannonias; 20 Lætera; 21 BrigantiaAliste ; 22 Astiatico; 23 TurecoUallariza ; 24 Auneco; 25 Merobrio; 26 Berese; 27 Palantucio; 28 Celo; 29 Supelegio; 30 Senequio. Sunt hæc xxx. II 1 Ad sedem Portugalensem in castro nouo ecclesias que in uicino sunt : 2 Uillanoua; 3 Betaonia; 4 Uisea; 5 Menturio; 6 Torebria; 7 Bauuaste; 8 Bonzoaste; 9 Lumbo; 10 Nescis; 11 Napoli; 12 Curmiano; 13 Magneto; 14 Leporeto; 15 Melga; 16 Tongobria; 17 Uilla Gomedei; 18 Tauuase. Item pagi : 19 Labrencio; 20 Aliobrio; 21 Ualle aritia; 22 Truculo; 23 Cepis; 24 Mandolas; 25 Palentiaca. Sunt hæc xxv. III 1 Ad Lamecum ipsum Lamecum: 2 Tuentica; 3 Arauoca; 4 Cantabriano; 5 Omina; 6 Camianos. Sunt hæc vi. IV 1 Ad Conimbricensem Conembrica: 2 Eminio; 3 Selio; 4 Lurbine; 5 Insula; 6 Antunane 7 ; Portucale castrum antiquum. Sunt hæc vii. V 1 Ad Uisensem Uiseo: 2 Rodomiro; 3 Submontio; 4 Subuerbeno; 5 Osania; 6 Ouellione; 7 Tutela; 8 Coleia; 9 Caliabrica quæ apud Gotos postea sedes fuit. Sunt hæc ix. VI Ad Dumio familia seruorum. VII 1 Ad Egitanensem tota Egitania : 2 Municipio; 3 Francos. Sunt hæc iv. VIII 1 Ad Lucensem Luco ciuitas cum adiacentia sua quam tenent comites undecim, una cum: 2 Carioca; 3 Seuios; 4 Cauarcos. Montenigro, Parraga, Latra, Azumara, Segios, Tria uada, Pogonti, Saluaterra, Monteroso, Doria, Deza, Colea. IX 1 Ad Auriensem sedem: 2 Palla Aurea; 3 Uerugio; 4 Bibalos; 5 Teporos; 6 Geurros; 7 Pincia; 8 Cassauio; 9 Uerecanos; 10 Senabria; 11 Calapacios maiores. Sunt hæc x. X 1 Ad Asturicensem sedem ipsa Astorica: 2 Legio; 3 Bergido; 4 Petra speranti; 5 Comanca; 6 Uentosa; 7 Maurelos superiores et inferiores; 8 Senimure; 9 Fraucelos; 10 Pesicos. Sunt hæc xi. XI 1 Ad Iriensem ipsa Iria : 2 Morracio; 3 Salinense; 4 Contenos; 5 Celenos; 6 Metacios; 7 Mercienses; 8 Pestemarcos. Sunt hæc vii. Coporos, Celticos, Bregantinos, Prutenos, Prucios, Besancos, Trasancos, Lapaciencos, Arros. XII 1 Ad Tudensem ecclesias que in uicino sunt : 2 Turedo; 3 Tabulela; 4 Lucoparre; 5 Aureas;
Logo de ter subscitado este documento unha notábel controversia filolóxica e historiográfica, DAVID (1947) abriu, ata hoxe, a confirmación e consenso xeral arredor da súa autenticidade, ao separar a valoración da listaxe eclesiástica, arriba reproducida, da do «discurso de Teodomiro» que a introduce na meirande parte das súas versións manuscritas, chegando a “établir que le Parochiale suève du VI e siècle est un document digne de foi, sur lequel historiens et géographes peuent travailler en sécurité” (DAVID 1947: 82).
Dentro das múltiples facetas do Parochiale atópanse a política e a administración. Dado que a organización tardoantiga da Igrexa se baseou na súa adaptación ás xurisdicións civís (WARDPERKINS 1998: 400; FERNÁNDEZ CALO 2015: 91), no Parochiale subxace de certo a organización políticoadministrativa da Gallaecia do seu tempo (DAVID 1947: 82; DÍAZ MARTÍNEZ 2004: 372374; 2011: 192; SÁNCHEZ PARDO 2014a: 460461). Isto evidénciase atendendo á propia natureza do documento: unha demarcación precisa das xurisdicións episcopais dun dominio político, o Reino GalaicoSuevo, a partires de igrexas locais preexistentes; o que infire tamén nelas unha dimensión xurisdicional e a súa potencial correspondencia con senllas circunscricións civís, amais de, canda menos, a vontade de exhaustividade na relación das mesmas.
Ademais, a dimensión políticoadministrativa destas igrexas evidénciase diacronicamente a través das cecas galaicovisigodas, de enorme proliferación nas décadas subseguintes á conquista leovixildiana (585); e nidia manifestación do poder local e das súas elites dirixentes, tanto urbanas coma rurais (MILES 1952; DÍAZ MARTÍNEZ 2004; SÁNCHEZ PARDO 2014b; BARROSO & al. 2015: 110114; FERNÁNDEZ CALO 2015: 135136). A meirande parte delas repite os mesmos topónimos que aparecen no Parochiale (DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 199202; FERNÁNDEZ CALO 2015: 218), o que apunta indefectibelmente á súa dimensión política.
Aínda no Alto Medievo se identifica un nidio paralelismo civileclesiástico, conforme o que as dioeceses, demarcacións eclesiásticas locais, se corresponderían aos territoria políticos, que asemade devirían nos primitivos arcediagados e arciprestados (COSTA 1997: 374ss.; LÓPEZ ALSINA 1999: 288; SÁNCHEZ PARDO 2008: 517; FERNÁNDEZ CALO 2015: 140142). En efecto, a territorialidade política medieval deriva sen dúbida dunha longa xenealoxía histórica (ISLA FREZ 1992: 145; SÁNCHEZ PARDO 2008: 516517) que conecta as ciuitates romanas cos territoria suevovisigodos e medievais (MERÊA & GIRÃO 1943: 255256). Certas achegas teñen salientado, neste senso, a potencial correspondencia dalgunhas ecclesiae do Parochiale con senllas demarcacións eclesiásticas locais do Alto Medievo (COSTA 1997: 126138; LÓPEZ ALSINA 1999: 271272; 280; DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 239). Do mesmo xeito, conectando coa época previa, SÁNCHEZ PARDO (2014: 460461) sinala expresamente que “las ecclesiae que se citan en Galicia en el Parroquial Suevo son, ni más ni menos, que las propias circunscripciones civiles tardorromanas”. En suma, non só se debuxa o contido políticoadministrativo do Parochiale, senón o vencello das entidades identificadas neste documento co seu pasado romano; e, xa que logo, co «cómputo pliniano».
Concretando xa as achegas historiográficas verbo ao contido políticoadministrativo do Parochiale, existe un punto común arredor da equivalencia entre «topónimo citado» e «entidade política local». A partires desta premisa, a simple análise aritmética do Parochiale impón unha interpretación de amplo consenso historiográfico: o documento reporta ata 158 topónimos, dos que 74 deles, case a metade do total, corresponden só a tres das trece sés episcopais: Braga, Porto e Tui (figura 1). Prescindindo das mencións interpoladas, esta relación exacérbase: 72 de 131. Por iso, múltiples investigadores teñen redundado na hipótese de que esta presunta área fulcral do Reino estaría mellor artellada do que o resto, e mesmo que a monarquía sueva tería fomentado aquí unha organización eclesiástica e políticoadministrativa máis avanzada (DAVID 1947: 80, 82; DÍAZ Y DÍAZ 1976: 115; TORRES RODRÍGUEZ 1977; ISLA FREZ 1992: 15; FERNANDES 1997: 9295; DÍAZ MARTÍNEZ 1997: 263; 1998: 41; 2011: 193; 197; 239; NOVO GÜISÁN 19971998: 187; LÓPEZ QUIROGA 2004: 48; NÚÑEZ GARCÍA 2013: 2627; SÁNCHEZ PARDO 2014a: 467).
Con todo, tales conclusións, sobre as que pesa un ineludíbel consenso historiográfico potencialmente útil para o presente estudo, derivan da análise superficial das implicacións políticoadministrativas do Parochiale. Pola contra, a potencial complexidade deste documento, amais da perspectiva políticoadministrativa privilexiada no presente estudo, obrigan aquí a afondarmos na súa análise interna.
In uicino, item pagi
Nas xa referidas sés de Braga, Porto e Tui, o Parochiale relaciona as ecclesiae baixo dúas fórmulas:
1ª. — « ecclesiae que in uicino sunt », “igrexas que están in uicino ”; 2ª. — « item pagi », “do mesmo xeito, pagi ”.
Existe, pois, como xa denotou DAVID (1947: 16; 6970), unha nidia contraposición textual entre os conceptos « ecclesiae in uicino » e « pagi ». Sendo o Parochiale en esencia unha listaxe eclesiástica, poida que ambas as expresións rexistren invariabelmente igrexas; no segundo caso implicitamente, a través do adverbio « item ». Discerniríanse, así, as ecclesiae in uicino das pagi ecclesiae. Estritamente, a contraposición terminolóxica nunca sería « ecclesiaepagi », senón « ecclesiae in uicinopagi »; e mesmo « uicinuspagi », se é que esta segunda voz, como semella lóxico, tamén denota igrexas.
Con todo, contra as achegas anteriores, cómpre reiterarmos que o primeiro termo é « uicinus », non « uicus »: “veciñanza”, non “aldea”. Nun senso amplo, o latín « uicinus », coma o romance «veciñanza», teñen unha semántica imprecisa. Unha lectura político- -administrativa no contexto demarcatorio no que aparece a devandita expresión, logo precisamente da mención da cidade episcopal correspondente, supón, pola contra, unha nidia acotación xeográfica: uicinus denotaría neste caso afinidade xurisdicional. Deste xeito, independentemente da súa ubicación puntual, as igrexas nomeadas baixo a devandita epígrafe situaríanse dentro do espazo xurisdicional local de Braga, Porto e Tui; denotando, pois, o nivel sublocal do artellamento administrativo.
Por outra banda, opoñéndose nas fórmulas o termo « pagus » a « uicinus », intúese tamén a súa senlla oposición semántica. Se, efectivamente, « pagus » pode facer referencia a un tipo concreto de núcleo habitacional, o certo é que xa dende a Antigüidade designara tamén un tipo de distrito territorial; e será esta acepción a que triunfe nos reinos bárbaros e na Idade Media. Neste senso, o propio Sitz im Leben do Parochiale apunta a unha acepción políticoadministrativa.
Atendendo ao contexto histórico do Reino GalaicoSuevo, o único ámbito veciño no que « pagus » se empregaba extensamente na terminoloxía política tardoantiga era o Reino GaloFranco. Xa se teñen salientado xenericamente algúns paralelismos que a organización episcopal galaicosueva compartiría coa galofranca (DÍAZ Y DÍAZ & VILARIÑO PINTOS 2002: 540; SÁNCHEZ PARDO 2014a: 461). Dende a Idade do Ferro, o concepto latinizado « pagus » designara na Gallia un tipo moi concreto de distrito territorial, no que se subdividían internamente as ciuitates locais, cunha funcionalidade se cadra vencellada ao control da propiedade agrícola (LAMOINE 2009: 1314; TARPIN 2009). Os pagi acadarían unha meirande importancia na Tardoantigüidade e no Medievo, polo proceso de señorialización e feudalización política (PERROY 1967), e a progresiva fragmentación do poder civil; co que pasaron a designaren a referencia local básica da origo e do poder político. Neste senso, os pagi galaicosuevos corresponderían a entidades políticas rurais, con demarcacións locais propias, independentes da xurisdición civil local das cidades episcopais.
De calquera xeito, cómpre matizarmos tales excepcións. Por unha banda, Tornio insírese entre as emisións triunfais de Recaredo (MILES 1952: nº. 74; BARROSO & al. 2015: 25, n37; 4244; 44, n85), o que a afasta da casuística ordinaria das emisións locais galaicovisigodas; pola outra, Toriuiana non ten unha redución unívoca na ecclesia de Torebria, senón que, pola mesma afinidade lingüística, podería corresponderse tamén aos pagi de Tureco e Ouinia, bracarense e tudense, respectivamente (Par. Suev., I, 23; XII, 16; FERNÁNDEZ CALO 2015: 136). Unha última correspondencia posíbel para
Toriuiana sería Tauuis, ecclesia « ad Portum » de Braga (Par. Suev., I, 11); denominación que, como se amosará de contado, tamén podería facer referencia a entidades políticas alleas á xurisdición local bracarense.
Estas dúas excepcións, que como se amosou non son seguras nin decisivas, tampouco desmerecen o argumento aquí desenvolvido, pois a proporcionalidade diferencial na emisión monetaria entre os pagi e as ecclesiae in uicino —11 fronte a 2, aínda mantendo as inseguras correspondencias xa comentadas— constitúe un notábel indicio a prol da diverxencia constitucional entrambas as denominacións.
En suma, as expresións « in uicino » e « item pagi » conteñen unha semántica políticoadministrativa, opoñendo a territorialidade sublocal no primeiro caso e a local no segundo. Esta hipótese permite comprender a evidente contraposición textual de ambas as expresións; amais de corrixir a sobrerrepresentación de entidades que o Parochiale reflicte aparentemente para as sés de Braga, Porto e Tui.
Ad portum, ad saltum
A sé de Braga presenta outras dúas singularidades: unhas mencións formalmente insólitas, e dúas interpolacións. Exporase primeiro esta segunda cuestión, que presenta menos dificultades, para logo centrarmos o presente apartado nas referidas mencións.
O documento 10 do Liber Fidei, unha soa das múltiples versións que recompilan o Parochiale, engade Aliste á mención Brigantia, e Uallariza a Tureco (Par. Suev., I, 21; 23; DAVID 1947: 32, nI.21; 33, nI.23). O carácter illado desta interpolación invita simplemente a eludila, pois, malia non excluír a pertenza bracarense destas áreas tramontanas (COSTA 1997; FERNÁNDEZ CALO 2015: 159, n89; ALARCÃO 2015: 4143), si desbota a dimensión política de Aliste e Uallariza —Vilariça— en época suevovisigoda, cando en todo caso se inserirían dentro dos pagi precedentes de Brigantia e Tureco (figura 1).
As referidas mencións, pola contra, si obrigan a un tratamento pormenorizado. Na listaxe bracarense aparecen dous topónimos anómalos pola súa sintaxe en acusativo e a presenza da preposición latina « ad », privativa dos encabezados episcopais no resto do documento: ad portum e ad saltum (Par. Suev., I, 9; 18). Ata o de agora, a historiografía opuxo dúas solucións a esta anomalía:
1ª. ignorala, computando simplemente unhas igrexas de Ad portum e Ad saltum (FERNANDES 1997: 56; 62; CARBAJAL SOBRAL 1999: 230; 231; ALARCÃO 2001: 32; 35); 2ª. considerar ambas as expresións complementos dos topónimos anteriores, resultando unhas igrexas de Ciliolis ad Portum e Equesis ad Saltum (FERRANDO Y ARNAU 1893: 20).
De calquera xeito, a anómala presenza da preposición « ad », sexa en posición inicial ou intermedia, afasta estas mencións do resto dos topónimos do Parochiale. Cómpre valorarmos, xa que logo, a posibilidade de que non constitúan igrexas locais, senón fórmulas técnicas ao mesmo nivel cás xa tratadas « que in uicino sunt » e « item pagi ». En efecto, nin a súa enumeración na edición reproducida nin os totais contidos nas glosas do Parochiale poden terse como elementos de xuízo decisivos para a interpretación destes dous enunciados, xa que a súa relación co texto xenuíno do documento é incerta.
Neste senso, a lectura das fórmulas « ad portum » e « ad saltum » deviría en “[ ecclesiae que se atopan] deica o portum ” e “deica o saltum ”, respectivamente; conformando portum e saltum, asemade, referencias corográficas precisas, que concretarían a localización xeográfica das ecclesiae citadas a continuación das mesmas:
1º. Portum ben podería referirse á propia sé episcopal veciña do Porto; os portos de mar da bispado de Braga; ou un porto de montaña, posibilidade que encadrelaría coa ubicación concreta que se lle ten proposto en canto a ecclesia (FERNANDES 1997: 56; ALARCÃO 2001: 32). A devandita epígrafe inclúe a ecclesia de Oculis (Par. Suev., I, 14), inequivocamente correspondente a Oculis Calidarum (CIL II, 2410; ALARCÃO 1998: 434; 2001: 34; FERNANDES 1997: 59), posíbel ciuitas galaicoromana sita na actual Caldas de Vizela (figura 1). Pola súa significativa distancia verbo a Braga e o seu potencial carácter civil romano, debúxase a posibilidade de que a fórmula « ad portum » exclúa a pertenza á demarcación local (uicinus) da cidade episcopal, dun xeito idéntico á fórmula « item pagi ».
o era a área de Trásos-Montes na Tardoantigüidade. Que a epígrafe se refira, efectivamente, a localizacións desta área demóstrase na inclusión de Pannonias, Laetera e Brigantia, correspondentes inequivocamente aos territoria medievais tramontanos de Panóias, Ledra e Bragança (MERÊA & GIRÃO 1943; COSTA 1997: 3233; FERNANDES 1997: 6263; ALARCÃO 1998: 429; 432; 2001: 3435; 2015: 4041). Neste caso, a exclusión do ámbito local de Braga sería, conforme á hipótese aquí desenvolvida, inequívoca, pois a mención « ad saltum » antecede inmediatamente a « item pagi » (figura 1).
En suma, entendermos ambas as expresións como fórmulas técnicas e non como ecclesiae explica a súa singularidade formal, e obriga a afinarmos o cómputo de entidades locais dependentes da sé de Braga. O Parochiale reporta para a mesma un total de 30 topónimos, dos que descontando ad portum e ad saltum deveñen 28. Pola hipótese da contraposición políticoadministrativa dos termos uicinuspagi, obtense que deles só 13 —os 12 topónimos citados logo da mención « item pagi » máis a propia cidade de Braga— reportarían entidades políticas locais. Porén, se se admite, como semella razoábel, tamén o carácter disociador da fórmula « ad portum », este total incrementaríase a 22, polas 9 ecclesiae citadas baixo a mesma.
A Adiacentia lucense
Lugo presenta unhas fórmulas únicas no Parochiale, o cal redunda no carácter singular da súa organización interna: cítanse dun xeito nidio tres ecclesiae independentes; e nesta cidade (Luco ciuitas), “unha” (una) para ela e “a súa contorna” (cum adiacentia sua), ao que a metade das versións do documento (DAVID 1947: 38, nVIII.4) interpolan “a cal posúen once condes” (quam tenent comites undecim).
Os topónimos correspondentes a esta interpolación, con todo, non son 11 senón aparentemente 12. Isto podería deberse a que algún deles fose composto, como de feito se asume que acontece con Tria uada ; ou ben a que os copistas medievais valorasen a repetición do topónimo orixinal Seuios co interpolado Segios (NOVO GÜISÁN 19971998: 191).
Contrariamente a esta interpolación, a mención da « adiacentia » do encabezado si é xenuína, por canto se atopa en todas as versións do Parochiale agás unha (DAVID 1947: 38, nVIII.1). Porén, ao non existir ningunha expresión análoga en todo o documento coa que confrontala, enxérgase o carácter singular da situación eclesiástica e políticoadministrativa que describe. En efecto, a mención da Adiacentia lucense nunha demarcación eclesiástica coma o Parochiale invita a entendela, canda todos os demais topónimos, coma un territorio taxativamente delimitado, que concretaría canda as restantes mencións de ecclesiae a potestas episcopal lucense. Por outra banda, a dicotomía do encabezado lucense entre as expresións « Luco ciuitas » e « Adiacentia » infire a exclusión mútua entrambos os termos. Por esta razón, poida que a Adiacentia se corresponda á contorna supralocal de Lugo: a opción oposta —a xurisdición intrinsecamente local da cidade— desbótase por redundante, pois semellante concreción textual non se repite para ningunha outra sé, nas que abonda indefectibelmente a
reiterada fórmula « ad sedem determinada», « ipsa sedes ».
Isto supón entendermos a Adiacentia coma un espazo supralocal, hoxe difuso, pero que indefectibelmente no intre de redacción do Parochiale serviu para concretar parte da xurisdición eclesiástica lucense; e que en época medieval se desglosou, arbitrariamente ou non, polos once condados interpolados. Isto explicaría, sen recorrermos á noción hipotética dunha cristianización superficial da contorna de Lugo (DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 239), o exiguo número de igrexas subministrado polo Parochiale para esta sé, pois unha cantidade indeterminada delas ficaría cuberta coa mención « cum adiacentia sua ».
Inequivocamente, Lugo reporta un mínimo de 4 entidades locais pola propia cidade episcopal (ad Lucensem Luco ciuitas) máis as tres ecclesiae nomeadas a continuación; pero o máximo acótase pola adición dos 11 condados medievais a esta cifra. Estes mesmos condados, vixentes se cadra nos séculos XIXII (NOVO GÜISÁN 19971998: 192; SÁNCHEZ PARDO 2014a: 457), terían sido resultado da evolución dunhas entidades suevovisigodas previas equivalentes, silenciadas no texto xenuíno do Parochiale, polo que tamén enxergan, diacrónica e superficialmente, a xeografía política tardoantiga.
Sendo así, Lugo reporta de 4 a 15 entidades locais. Se, pola contra, se opta polo cómputo toponímico aparente dos condados, segundo se expuxo menos verosímil, o máximo pasaría a 16.
A inconcreción iriense
A sé de Iria presenta no Parochiale dúas singularidades: a variabilidade do encabezado, e unha interpolación. De seguido exponse unha valoración individualizada de cada unha delas.
A variabilidade do encabezado responde a que a fórmula inicial desta sé varía nas diferentes recompilacións do Parochiale. Malia que arriba se reproduciu sen modificacións a edición de DAVID (1947), esta é obviamente só unha proposta conciliadora entre as múltiples versións existentes. En concreto, o encabezado en cuestión, « ad Iriensem sedem ipsa Iria » só se recolle nunha das mesmas: a de Alcobaça, editada por Bernardo de Brito. En troques, a segunda das versións recompiladas por García de Loaysa contrapón « Iriensis teneat »; namentres que as máis das restantes recompilacións recollen simplemente « ad Iriensem » sen especificaren « ipsa Iria » (DAVID 1947: 29; 41, nXI.1). Embora o encabezado reproducido arriba (ad Iriensem sedem ipsa Iria, “á sé Iriense [corresponde] a mesma Iria”) carrexe efectivamente contabilizarmos a cidade episcopal coma unha entidade local separada das restantes, os outros (ad Iriensem, “a Iria [corresponden]”; Iriensis teneat, “a [sé] iriense ten”), aínda sen excluíren a posibilidade dunha lectura idéntica, autorizan tamén, pola súa ambigüidade ao non concretaren a fórmula ordinaria « ipsa Iria », dúas solucións ben diferentes (figura 8):
2ª. Un desglosamento sublocal da propia cidade episcopal, dun xeito análogo á xa tratada fórmula « in uicino ». Con todo, diacronicamente evidénciase a exclusión destas entidades verbo á xurisdición local iriense. Así, Celenos e Pestemarcos (Par. Suev. XI, 5; 8) correspóndense a senllas ciuitates galaicoromanas: Cileni e Celtici Praestamarci (Plin., Nat., IV, 111112). O mesmo acontece con Contenos e Mercienses (Par. Suev., XI, 4; 7) e as cecas galaicovisigodas de Conteno e Mertia (PLIEGO VÁZQUEZ & CORREA 2006: 495496; PLIEGO HERRERA & PLIEGO VÁZQUEZ 2007; fig. 1).
A solución debuxada polo primeiro encabezado —contabilizar 8 entidades, incluída Iria— é, xa que logo, a máis verosímil en termos históricos e textuais, pois tamén a autorizan, embora dun xeito equívoco, os outros dous encabezados.
A segunda dificultade verbo á sé iriense, como xa se aludiu, estriba na interpolación, presente con matices en tres das versións recompiladas (DAVID 1947: 42, nXI.8), de nove ecclesiae máis ao remate da relación (Par. Suev., XI, 8). Malia non se corresponderen coa redacción orixinal do Parochiale, existen varias razóns para contabilizalas igualmente no cómputo total. Primeiro, todas elas remiten ao ámbito noroccidental galaico da Costa da Morte e o Golfo Ártabro, que a priori non cobre ningunha outra sé do Parochiale. Segundo, Coporos, Celticos e Arros remiten a pobos galaicos ben testemuñados (Plin., Nat., III, 28; IV, 111); e Bregantinos á cidade galaicoromana de Flauium Brigantium (Ptol, II, 6, 4; It. Ant., 424, 5; Not. Dign. 42, 30), o que demostra a súa correspondencia con entidades políticas previas.
Evidénciase así que canda menos parte das entidades reflectidas na interpolación existisen xa no período suévico e no propio intre de redacción do Parochiale, sendo eludidas do mesmo por algunha razón que se nos escapa; mais que posibelmente teña que ver con non ter ficado nelas delimitada a potestas episcopal. Recentemente, SÁNCHEZ PARDO (2014a: 457458) ten argumentado a prol dunha datación temperá da interpolación, anterior a mediados do século IX, por reflectir unha territorialidade aparentemente máis arcaica có documento de Tructino, destoutra época. Isto achega, pois, a xeografía política reflectida e silenciada, respectivamente, pola interpolación iriense e o texto xenuíno do Parochiale.
En suma, o cómputo iriense varía dependendo dos criterios que se escolleren para a interpretación do encabezado e da interpolación final (figura 8). Deste xeito, o intervalo posíbel vai dunha única entidade local a 17. Malia que, conforme ao aquí exposto, o cómputo máximo semella o óptimo, a incerteza obriga a mantermos o intervalo.
ad Iriensem ipsa Iria 17 8 Iriensis teneat ; ad Iriensem 1016 17
A inconcreción britoniense
É verbo á sé de Bretoña para a que as fórmulas do Parochiale se presentan máis orixinais e, consecuentemente, tamén máis problemáticas.
O texto arriba reproducido denota, abofé, un xenitivo plural (ad Sedem Britonorum), o que apunta a unha insólita natureza étnica ou xentilicia da mesma, propia da «cristiandade céltica» ou «insular» dos seus fundadores bretóns (DAVID 1947; DÍAZ Y DÍAZ 1976: 114; CARBAJAL SOBRAL 1999: 214; GARCÍA Y GARCÍA 2000; DÍAZ Y DÍAZ & GARCÍA PIÑEIRO 2002: 212; YOUNG 2002: 3640; 107111; CALO LOURIDO 2010: 232236; FERNÁNDEZ CALO 2015: 116117). En troques, a metade das versións recompiladas do Parochiale opoñen un carácter territorial; ou sexa, xenericamente propio da cristiandade romana, con fórmulas como « ad sedem Bretonicam » ou « Bretunicam », e « Britonacensis teneat ». A natureza xentilicia vólvese apuntar coa expresión « ecclesias que sunt intro Britones »; pero outra volta a metade das versións opoñen unha natureza territorial con « ecclesias que in uicino sunt » (DAVID 1947: 44, nXIII.1).
Por outra banda, as glosas do Parochiale eluden o cómputo de ecclesiae, o cal é insólito neste documento, namentres o texto cifra paradoxalmente en unha (una cum) o plural asociado á expresión « ecclesias que sunt intro Britones ». Tal incoherencia matízase co outro posíbel encabezado, pois a expresión « in uicino », como se desenvolveu arriba, referiríase ás igrexas rurais abranguidas por unha única demarcación local.
O tratamento documental da sé britoniense afástase, pois, do das súas homólogas. Intúese que as mencións xenéricas « intro Britones » e « in Asturiis », hoxe escuras mais presumibelmente precisas no intre de redacción do Parochiale, implicitan un número superior de igrexas locais do de feito reflectido no documento. Lamentabelmente, a súa identificación resulta imposíbel dentro dos límites metodolóxicos do presente estudo. Mantendo, con todo, a proposta metodolóxica orixinal, e advertindo a súa manifesta insuficiencia para o caso específico de Bretoña, o Parochiale reporta aquí tres entidades: as dúas mencionadas, con apariencia de seren en realidade mencións supralocais; e máis o monasterium Maximi, entidade monástica e xa que logo de incerta correspondencia políticoadministrativa.
Cómputos episcopais
O cómputo global do Parochiale, por orde de mención documental, sintetízase como segue (figura 9):
1º. Como xa se expuxo, Braga reporta ou 13 ou 22 entidades políticas locais, sendo a lectura idónea a superior. 2º. Porto reporta a propia cidade episcopal máis as entidades políticas locais contidas baixo a fórmula « item pagi »: 8. 3.º Lamego reporta a propia cidade episcopal (ad Lamecum ipsum Lamecum) máis todas as ecclesiae nomeadas: 6. 4.º Do mesmo xeito, Coimbra reporta a propia cidade episcopal (ad Conimbricensem Conembrica) máis todas as ecclesiae nomeadas: 7.
5º. Outra volta, Viseu reporta a propia cidade episcopal (ad Uisensem Uiseo) máis todas as ecclesiae nomeadas: 9. 6º. A sé de Dume non é asimilábel ás restantes, por canto conformaba un mosteiro dirixido por un abade con dignidade episcopal. Era sen dúbida independente dos poderes episcopais, e posibelmente dos civís locais, de Braga; pero a súa localización vindeira á devandita cidade e a elusión no Parochiale de toda igrexa dependente exclúe a posibilidade dunha xurisdición territorial dumiense correspondente a algunha senlla entidade política local. Da propia expresión textual « ad Dumio familia seruorum » intúese a xurisdición persoal, non territorial, desta sé monástica (DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 236). De calquera xeito, evitando un exceso categórico, repórtase para o cómputo final a posibilidade de que efectivamente Dume constituíse unha entidade política local; de xeito que se contabiliza para ela ningunha ou 1 entidade. 7º. Para Idanha o encabezado inicial é insólito e a súa solución, insegura: «á [sé] exitanense [corresponde] toda Idanha» (ad Egitanensem tota Egitania). Se a expresión «toda Idanha» se refire á súa xurisdición eclesiástica, as dúas entidades citadas a continuación poden tanto contabilizarse á parte da citada Idanha, dando lugar a 3 entidades locais; ou ben considerárense o desglosamento da propia expresión «toda Idanha». Neste caso, comporían unicamente dúas entidades locais en caso de que Municipio conformase unha referencia á propia cidade episcopal. Se, pola contra, a citada expresión denota a propia demarcación civil local da cidade, e non a súa xurisdición episcopal, as ecclesiae nomeadas situaríanse en entidades sublocais, co que a sé en conxunto só reportaría a única entidade
conxunta « Maurelos superiores et inferiores » (Par. Suev. X, 7) constitúa unha referencia a dúas entidades políticas locais diferentes, como con tino coinciden, outra volta, as glosas do Parochiale : “le total, XI, est inexact à moins que Maurelos ne compte pour deux; il est plus probable que l’on a compte Petra speranti comme deux noms distincts” (DAVID 1947: 41, nX.10). O total é, xa que logo, 11. 11º. Como xa se expuxo, para Iria repórtase o incerto intervalo de 1 a 17 entidades locais, sendo a lectura idónea, embora parcialmente diacrónica verbo ao resto do documento, a superior (figura 8). 12º. Tui reporta a propia cidade episcopal máis as entidades contidas baixo a fórmula « item pagi »: 7. 13º. Bretoña presenta, como xa se argumentou, 2 ou 3 entidades, sendo máis axeitada, embora indefectibelmente inexacta, a lectura inferior.
O cómputo total para o conxunto do Reino GalaicoSuevo, contando nas sés de solución insegura os seus máximos e mínimos, sitúase no incerto intervalo de 79 a 120 entidades políticas locais, cunha incerteza xa que logo de 41 (figura 9). A partires disto, é posíbel tamén concretarmos o resultado por ámbitos intermedios, xa sexan provincias eclesiásticas ou rexións etnoxeográficas (figura 10). Así, para a Gallaecia stricto sensu repórtanse entre 45 e 84 entidades políticas locais, cunha incerteza de 39.
En esencia, tal incerteza non se debe á insuficiencia da hipótese interpretativa do Parochiale aquí desenvolvida, senón á diferenza do espazo abranguido entre os cómputos máximo e mínimo, que precisan ou simplifican, respectivamente, a xeografía política do extremo setentrional galaico. É por iso que a devandita incerteza amosa unha meirande incidencia no vello conuentus lucense (figura 10), determinada fundamentalmente polas interpolacións lucense e iriense, que xuntas suman ata 28 entidades de insegura inclusión. Tales interpolacións, claramente medievais, desglosan no primeiro caso un territorio potencialmente supralocal, a Adiacentia lucense; e no segundo cobren outro aparentemente eludido no texto xenuíno do Parochiale, o extremo noroccidental galaico. A estas dúas sés engádese Bretoña, que malia aportar un cómputo razoabelmente unívoco, este é, segundo xa se expuxo, dubidoso; complementando así o «foco de incerteza» do
ámbito setentrional galaico (figura 1).
Dúas solucións básicas —ningunha delas concluínte— se debuxan perante as devanditas interpolacións: incluílas ou eludilas. A primeira solución convertiría en parcialmente diacrónico o cómputo global, ao sumar ás igrexas inequivocamente tardoantigas as medievais interpoladas. A segunda, en troques, omitiría dúas áreas, o extremo noroccidental galaico e a contorna lucense, non cubertas ou desglosadas, respectivamente, no texto xenuíno do Parochiale. Nunha palabra: incluírmos as interpolacións anicaría a exactitude cronolóxica dos cómputos; excluílas, a súa exhaustividade xeográfica.
Dentro do propósito específico do presente estudo, o emprego das interpolacións debúxase como a solución óptima: renunciarmos á obtención dun cómputo exacto —canda menos verbo á Gallaecia setentrional— a prol dun «cómputomodelo» aproximativo co que confrontarmos a evolución histórica do poder local galaico na Antigüidade. De feito, intúese que a presumíbel hiperrepresentación de Iria e Lugo ficaría relativamente compensada pola evidente infrarepresentación de Bretoña.
Os restantes suxeitos de incerteza resólvense, pola súa banda, conforme ás opcións máis verosímiles, segundo se expuxo en cada caso: empregando o número máximo dos intervalos agás en Lugo, que cómpre manter en 15; e no dos mosteiros dumiense e britoniense — monasterium Maximi —, que non deben de seren contabilizados como entidades políticas locais. Deste xeito, o «cómputomodelo» suma 81 entidades propiamente galaicas e 117 globais; e igualmente, concretando estas relacións, 47 entidades correspondentes ao vello conuentus bracarense e 34 ao lucense (figura 10).
A nálIse de dAtos
Procedamos a satisfacer o terceiro paso da proposta metodolóxica, “interrelacionar cada un dos cómputos obtidos, identificando unha dinámica histórica”. As diferenzas entre o cómputo pliniano e o «cómputomodelo» parroquial testemuñan un proceso nidio nas súas liñas xerais, embora non nos seus pormenores: as 40 ciuitates do século I terían derivado nos 81 pagi ou territoria do VI. Isto significaría que na Gallaecia, ao longo da Antigüidade, o número de entidades políticas locais se tería duplicado, ofrecendo este proceso ademais numerosos matices rexionais (figura 11).
Mesmo facendo uso do cómputo parroquial mínimo (figura 10), que alén doutros inconvenientes omite toda a porción setentrional da Gallaecia (figura 1), o número de entidades reportadas, 45, sería superior ao cómputo pliniano. Ademais, dada a ineludíbel posibilidade de que o Parochiale omitise a mención de certas igrexas (RIVAS FERNÁNDEZ 2003: 126127; SÁNCHEZ PARDO 2014a: 464), no século VI poderían existir de feito máis entidades cás reflectidas no documento. Isto significa que a incerteza incidente no Parochiale podería incrementar a diferenza do seu cómputo en relación co pliniano, mais en ningún caso reducila.
Por conseguinte, identifícase indefectibelmente un proceso de multiplicación de entidades políticas locais; proceso que, polas súas características, pode ser denominado especificamente «fragmentación xurisdicional».
A excepción asturicense
Só no caso asturicense, fóra do ámbito galaico stricto sensu, se advirte unha tendencia contraria, ao pasar de 22 a 11 entidades políticas locais (figura 11). Tal anomalía non se debe a que este ámbito experimentase unha dinámica centrípeta oposta á centrífuga galaica, senón a outras razóns ben diferentes:
DIEGO SANTOS 1979: 24; GARCÍA MORENO 2008: 55; DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 125; FERNÁNDEZ CALO 2015: 121122). Ademais, presumibelmente boa parte da porción extrasuévica deste espazo ficaría nunhas condicións análogas ás da veciña Cantabria : politicamente allea aos poderes bárbaros e herdeira directa do baixoromano; e eclesiasticamente carente de organización episcopal (LORING & al. 2007: 365366) e mesmo de presenza cristiá (VIGIL PASCUAL 1977: 129; LORING GARCÍA 1987: 3, 94115). Así, explícase que algunhas entidades de orixe ásturromana non estivesen integradas nin política nin eclesiasticamente no Reino GalaicoSuevo; e que, deste xeito, non fosen reflectidas no Parochiale.
O caso lusitano
Catro das sés episcopais do Parochiale vencéllanse ao vello ámbito provincial lusoromano: Coimbra, Lamego, Idanha e Viseu. O seu conxunto correspóndese grosso modo ao conuentus Scallabitanus, un dos tres nos que se subdividira a Lusitania romana. Unha noción substraída da síntese dos datos baleirados é a inferior densidade de entidades políticas locais deste espazo lusosuevo en relación ao intrinsecamente galaicosuevo: empregando os totais probábeis, só 25 entidades lusosuevas fronte ás 47 que presentaría daquela o vello ámbito romanobracarense e as 34 do lucense, para unha superficie sensibelmente superior (figuras 1; 9).
Tense argumentado que a escasa densidade de igrexas reflectida polo Parochiale na Lusitania sueva, paradoxalmente ámbito de forte e antiga cristianización, podería deberse á extensión aquí de «igrexas propias» fundadas por latifundistas e alleas á dependencia episcopal (DÍAZ MARTÍNEZ 2011: 239). Esta hipótese, imprescindíbel para explicar ad hoc a aparente «anomalía lusitana», carece, non obstante, de toda evidencia positiva alén da canonoloxía coetánea (Conc. Brac. II, 6) que obviamente tamén incidiría na Gallaecia sueva. Pola contra, a análise políticoadministrativa desenvolvida no presente estudo permite enxergar a dimensión efectiva deste problema, inseríndoo non nunha explicación puntual, senón nuns nidios condicionamentos estruturais.
En efecto, coma no caso galaico, a descrición xeográfica de Plinio permite confrontar a situación administrativa do século VI coa do I. Desta volta non existe un desglosamento por conuentus, mais si un cómputo provincial. Sabemos, neste senso, que da Lusitania altoromana dependían un total de 45 populi (Plin., Nat., IV, 117): só uns poucos máis cós 40 galaicoromanos, e menos cós 62 galaicoasturicenses (figuras 3; 9), para unha superficie amplamente superior. Tendo presente que a Lusitania se subdividía en tres conuentus, a cifra de entidades políticas locais dependentes concretamente do Scallabitanus sería obviamente inferior ao devandito total. Se cadra se poida supor, dun xeito aproximativo, que este abranguese arredor dun terzo das comunidades locais da provincia. Tal consideración reportaría para o conuentus Scallabitanus arredor de 15 entidades locais, que se fragmentarían e pasarían posteriormente a constituíren canda menos as 25 dependentes das catro sés lusosuevas (figura 11).
Cómpre, pois, repararmos na correspondencia destas relacións co paradigma de fragmentación xurisdicional. A Lusitania presentaba en época romana un artellamento local pouco fraccionado verbo á Gallaecia, segundo se desprende de Plinio; e no século VI, embora o Parochiale testemuñe tamén a incidencia da fragmentación xurisdicional, as entidades políticas locais lusosuevas seguirían a abranguiren unhas demarcacións amplas en relación co máis fraccionado ámbito intrinsecamente galaicosuevo. A diverxencia territorial enxergada evidencia, xa que logo, o condicionamento estrutural que subxace na evolución do poder local; e, con isto, achega un ineludíbel soporte argumental a prol da hipótese aquí presentada.
c ontextuAlIzAcIón hIstórIcA
Pasemos ao derradeiro chanzo da proposta metodolóxica: a contextualización da dinámica histórica identificada, que efectivamente atopa nidias analoxías no Occidente postromano. A Gallia conforma o principal ámbito de confrontación porque para ela, grazas fundamentalmente á Notitia Galliarum, foi posíbel vencellar dende hai tempo a xeografía civil romana coa eclesiástica tardoantiga (VÁZQUEZ DE PARGA 1943: 14; FERNÁNDEZ CALO 2015: 172ss.).
Na Gallia houbera só 122 ciuitates galoromanas (HEATHER 2007: 445; LAMOINE 2009) ás que se solapou con grande exactitude o poder episcopal: na Francia prerevolucionaria ficaban arredor de 136 bispados (JEANGÈNE VILMER 2007: 139140). Decote se asume que na Tardoantigüidade “each civitas or polis acquired a bishop based in the capital city of that civitas” (WARDPERKINS 1998: 400). Existen casos mesmo de que dunha única ciuitas orixinal xurdiron varios bispados (LIEBESCHUETZ 2007: 230).
Con todo, tales nocións non son válidas para a Gallaecia : aquí, a 40 ciuitates galaicoromanas (figura 3) correspondéronlle unicamente 8 bispados galaicosuevos (Conc. Brac. II; Par. Suev.). O mesmo acontecía no resto da Península Ibérica: se Plinio (Nat., III, 18) cifraba en 293 o número de entidades políticas locais só na provincia Hispania Citerior (figura 2) —513 en toda a Península Ibérica se se lle suman as 175 béticas (III, 7) e as 45 lusitanas (IV, 117)—, posteriormente só se recoñecen arredor de 70 sés episcopais hispanovisigodas (GARCÍA VILLADA 1935: 7; DÍAZ MARTÍNEZ 2007: 484).
Malia estas diferenzas, a fragmentación xurisdicional incidiu en todos os ámbitos contemplados. Na Gallia deuse un proceso significativamente homoxéneo, ao se conformaren moitos dos pagi —entidades anteriormente de territorialidade sublocal— nos referentes do poder local e supliren, así, ás vellas ciuitates que, chegadas á dignidade episcopal, evoluíran como referentes da territorialidade rexional. Semella que parte deste proceso comezou xa na Baixa Romanidade, ao se promocionaren certos vellos pagi en novas ciuitates, presuntamente como parte da «racionalización» políticoadministrativa procurada durante o dominado de Diocleciano; do que tamén se ten especulado un proceso análogo na Britannia (WACHER 1974: 407).
Con todo, os pays ou gaue, entidades herdeiras dos pagi, só se confirmarían como as referencias unívocas do poder local no Alto Medievo. Durante a dinastía merovinxia, os comites galofrancos seguían a centraren o seu goberno local nas cidades (HEATHER 2007: 441; WOOD 2014: 6164). Ademais, a fragmentación deste artellamento non foi lineal. Á altura da dinastía carolinxia, o poder local amosaba unha dicotomía xeral conforme á que os pagi do ámbito setentrional, máis xermanizado, eran de reducido tamaño; mentres que nos ámbitos itálico e galomeridional, máis latinos —e se cadra tamén máis conservadores—, se correspondían aínda decote coas amplas xurisdicións civís romanas previas (PERROY 1967: 142). Isto ilustra que o proceso de fragmentación xurisdicional atendeu a uns ritmos específicos segundo o contexto xeohistórico; o que, asemade, incrementa o interese de concretarmos o caso galaico.
f Actores IncIdentes no proceso
No caso específico de Hispania, tense atopado na diminución do poder coercitivo do Estado territorial sobre as ciuitates, paralela ao colapso do Imperio Romano, o factor operativo da fragmentación dos seus territoria constitutivos (ESCALONA MONGE 2006: 188; DÍAZ MARTÍNEZ 2007: 449450, 482). Analogamente, a cativa dimensión xurisdicional dos commissa altomedievais galaicos resultantes reflictiría “la incapacidad del sistema político del momento para controlar circunscripciones territoriales más extensas” (LÓPEZ ALSINA 1988: 221).
A análise desenvolvida no presente estudo apunta, en troques, á propia dinámica interna, estrutural e non inducida, das propias entidades locais. Neste senso, hai ben tempo que se sinala que os possessores baixoromanos se foran distanciando progresivamente dos municipia e do réxime curial, situándose como novos poderes fácticos (SÁNCHEZ ALBORNOZ 1943: 16). Mesmo verbo ao organigrama políticoadministrativo carolinxio, máis sólido e centralizado có Reino GalaicoSuevo e os seus homólogos cronolóxicos, se ten matizado o incerto papel da monarquía na demarcación das circunscricións locais (PERROY 1967: 142). O Estado central é un factor decisivo, sen dúbida, pero non exclusivo.
A fragmentación xurisdicional é, pois, un proceso longo, estrutural e multicausal. Dentro da dinámica interna, perspectiva privilexiada no presente estudo, non é posíbel identificarmos na Gallaecia un factor unívoco; como si acontece, canda menos en liñas xerais, na Gallia cos pagi. É certo que aínda á altura da Gallaecia altoromana si existira un suxeito federal constituínte das ciuitates, equivalente, neste senso, aos pagi gálicos: o castellum ou castro (PEREIRA MENAUT 1983: 206207; FERNÁNDEZ CALO 2015: 2124; 51). Con todo, os castros galaicos terían diluído a súa dimensión institucional dende remates do século I como consecuencia da latinización xurídica (FERNÁNDEZ CALO 2015: 5563). Ademais, con estimacións de milleiros de castros (CALO LOURIDO 1993: 8384), é obvio que a fragmentación das ciuitates galaicoromanas non se traduciu na xeneralizada promoción constitucional dos mesmos; mais tampouco das uillae e demais entidades que os substituíran como parte do artellamento sublocal dende a dinastía Flavia (FERNÁNDEZ CALO 2015: 5963), xa que ambas as posibilidades terían resultado nun número de entidades políticas moi superior. É por iso que, embora a fragmentación das ciuitates si foi xeneralizada na Gallaecia antiga, esta non atendeu a un desenvolvemento unívoco.
Semella tamén que o proceso especificamente galaico foi máis dilatado có referido gálico, asimilábel este a un contexto esencialmente tardoantigo e altomedieval. En efecto, o propio Estrabón (Geog., III, 3, 5), referíndose ao máis primixenio contacto romano coa Gallaecia, afirma que houbera arredor de trinta (triákonta) ou cincuenta (pent ḗ konta) —dependendo da versión recompilada— pobos (éthnē) «entre o Texo e os Ártabros» (metaksý Tágou kaì tōn Artábrōn); os que, engade, terían sufrido unha fonda redefinición xurisdicional concomitante á conquista de Décimo Xunio Bruto. Impórtanos, de calquera xeito, que na Alta Romanidade tales éthnē devirían en corenta ciuitates só no espazo galaico, prescindindo do lusitano implícito na acotación (figura 3). Esta tímida referencia estraboniana supón un indicio ineludíbel a prol de que a fragmentación xurisdicional rebordase o intervalo histórico contemplado no presente estudo; e, xa que logo, de ter constituído un proceso estrutural e continuado, non puntual ou característico dunha época concreta. Con todo, hipoteticamente pódense fornecer catro «fases críticas» nas que este
proceso incidiría con meirande forza ou se aceleraría:
1ª. a conquista romana (séculos III a.C.), tras a que se deberon de racionalizaren os lindeiros entre os pobos (Str., Geog., III, 3, 5) e, nomeadamente, de se fraccionaren conscientemente de entre eles os suxeitos políticos máis poderosos (FERNÁNDEZ CALO 2015: 3940); 2ª. a concesión flaviana do dereito latino (século I d.C.), que modificou o réxime de poboamento galaico e canda el, probabelmente, as relacións xurídicas entre os novos e os vellos núcleos habitacionais (FERNÁNDEZ CALO 2015: 5363); 3ª. as migracións bárbaras (século V), cando diversas entidades sublocais se desprenderon do control municipal co senllo emerxer dos poderes fácticos concomitante á desaparición do Estado territorial (FERNÁNDEZ CALO 2015: 103108); 4ª. o proceso de señorialización dos reinos bárbaros (séculos VIVIII), que seguiu a arredar as grandes propiedades nobiliares das institucións civís públicas (DÍAZ MARTÍNEZ 2007: 449450; FERNÁNDEZ CALO 2015: 103108; 140146).
c onclusIóns
Os principais resultados do presente estudo poden ser sintetizados como segue:
1º. a descrición pliniana infire un cómputo unívoco de ciuitates galaicas no século I (figura 3); 2º. a descrición ptolemaica (figura 6), en troques, non permite recoñecer ningunha implicación políticoadministrativa concluínte; 3º. unha valoración sistemática das implicacións políticoadministrativas do Parochiale Suevum infire un cómputo de pagi ou territoria do século VI, embora cunha grande incerteza, especialmente incidente na porción setentrional da Gallaecia (figuras 1; 910); 4º. a confrontación dos dous cómputos obtidos permite enxergar un proceso de «fragmentación xurisdicional» incidente na Gallaecia entre os séculos I e VI (figura 11); 5º. este proceso atopa nidias analoxías nos ámbitos xeográficos veciños e atende a uns condicionamentos esencialmente estruturais;
6º. a interpretación do Parochiale, puramente interna e terminolóxica, atopa como evidencia externa máis significativa da súa validez as cecas galaicovisigodas do período subseguinte, comúns entre as ecclesiae interpretadas como entidades políticas locais, e testemuñais e problemáticas nas desbotadas como tales (figura 7); 7º. como notábel indicio a prol tanto da natureza estrutural do proceso de «fragmentación xurisdicional» coma da dimensión políticoadministrativa das fontes empregadas, atópase o artellamento diferencial coincidente verbo á densidade de entidades políticas entre a Lusitania e a Gallaecia en ambos os cómputos obtidos (figura 11).
b IblIogrAfíA
Gallaecia de la época. Porriño.