Summary: Este traballo ten por obxectivo abordar a análise etimolóxica da toponimia maior da freguesía de San Salvador de Taragoña (Rianxo, O Barbanza). Para esta fin, pártese dos nomes de lugar adscritos á parroquia que figuran no Nomenclátor de Galicia. Ademais, incorpóranse os topónimos que, sen se recolleren no Nomenclátor, nomean igualmente núcleos habitados de Taragoña. A pretensión deste artigo é que sexan tidos en consideración en revisións vindeiras. Para a análise do corpus, bótase man de fontes autorizadas, discutindo, se as houbese, as distintas propostas etimolóxicas en base ás características orográficas e históricas de cada localidade. Para aqueles topónimos que non están estudados lanzaranse hipóteses etimolóxicas propias. O traballo tamén se presenta como un labor de pescuda a través da documentación antiga dos nomes de lugar, con especial atención ás atestacións medievais, pero engadindo, cando interese, información tirada de rexistros posteriores, coma o catastro de Ensenada e o dicionario de Madoz.

Barbanza). Estudo etimolóxico
Gonzalo Hermo González Asociación Galega de Onomástica –Instituto da Lingua Galega - Universidade de Santiago de Compostela gonzalo.hermo@gmail.com

Toponimia, etimoloxía, léxico
Sumario
1. I ntroducIón. o bxectIvos e metodoloxía
Este artigo acolle unha dobre finalidade. En primeiro lugar, busca ofrecer a etimoloxía e motivación orixinal dos nomes que se refiren no momento presente a entidades de poboación da freguesía de Taragoña (Rianxo, O Barbanza) 1. En segundo termo, compila aqueles topónimos maiores que non foron incluídos no Nomenclátor de Galicia (en diante, NG), oficializado pola Xunta de Galicia en 2004 en base ás recomendacións da Comisión de Toponimia, coa intención de que sexan incorporados en revisións próximas. En todos os casos, trátase de pequenos núcleos de poboación, de carácter rural, constituídos por máis dunha casa habitada, cualificados polos fregueses como aldeas.
O corpus estudado inclúe, pois, os lugares adscritos a Taragoña que aparecen recollidos no NG e aqueloutros que, sen que figuren nel, constitúen igualmente zonas habitadas da parroquia. Os motivos para que este último grupo de topónimos estea ausente no Nomenclátor poden ser de diversa orde, pero da abordaxe aquí presentada despréndese que, en boa parte dos casos, a devandita ausencia se xustifica por seren zonas poboadas desde época moi recente.
Agrupo os topónimos de acordo cun criterio de tipo toposemántico e, dentro de cada epígrafe, organízoos por orde alfabética. Nas entradas fornezo información relativa á etimoloxía e significado das formas, facendo mención aos distintos sentidos con que a palabra se recolle nos estudos de onomástica e na lexicografía galega ata concretar a cal deles responde o nome da aldea analizado. Tamén me referirei á documentación antiga de cada localidade, con especial atención ás atestacións medievais. Se non contamos con testemuños da Idade Media, entón incorpo información tirada de rexistros posteriores, coma o Catastro de Ensenada (s. XVIII) e o Diccionario geográficoestadístico-histórico de Madoz (s. XIX) 2. Os topónimos que non aparecen no NG márcoos entre parénteses cadradas.
2. c lasIfIcacIón do corpus
Existen distintos modelos de clasificación da toponimia, ningún dos cales se pode considerar definitivo. A meirande parte deles coinciden en distribuír o léxico toponímico en campos semánticos, pero o establecemento deses campos varía duns estudosos a outros en función de cal sexa o corpus ao que se enfronten. Nos estudos de toponimia galega hai, de feito, distintos marcos de categorización, dos que podemos destacar os desenvolvidos por Palacio (1981), Rivas (1982) e Marqués (2004). Neste traballo optouse por partir da clasificación establecida por Martínez Lema (2010) na súa tese de doutoramento, por ser a que mellor se axusta á toponimia maior de Taragoña. Así pois, seguindo ao devandito toponomástico, distingo, nun primeiro nivel de categorización, a toponimia delexical, isto é, aquela que procede de elementos do repertorio léxico da lingua (en calquera dos seus estadios, presentes e pasados), e toponimia deonomástica, a creada a partir de elementos onomástico preexistentes (Martínez Lema 2010: 3941). Dentro de cada un destes grupos, establezo, aínda, unha serie de subcategorías de tipo toposemántico. No que a este artigo interesa, a toponimia delexical queda subcategorizada en orotoponimia (alusiva ás características do solo), litotoponimia (onde permea o trazo semántico ‘pedra’), ecotoponimia (a que designa construcións humanas), agrotoponimia (topónimos vinculados coas actividades agrarias e o aproveitamento do terreo), hodotoponimia (referida ás vías de comunicación) e hidrotoponimia (relacionada coa auga). Todos os topónimos de tipo deonomástico considerados neste traballo pertencen a un mesmo subtipo, a antropotoponimia (derivada dun nome persoal), polo que non se terán en conta outros subgrupos 3. Abro, aínda, un terceiro apartado para aglutinar os topónimos de orixe incerta ou dubidosa.
Algúns nomes de lugar teñen máis dun sentido e poderían figurar en apartados distintos en función do seu referente (cfr. § 3.1). Aquí figuran naquela epígrafe que mellor se adecúa ao significado que se desprende da localidade de Taragoña á que lle dan nome. Os topónimos compostos clasifícoos segundo o seu sentido en tanto que unidade, non dos elementos que os compoñen por separado 4. Se existen dúbidas sobre a adscrición dun nome de lugar a un tipo determinado, márcoo cun signo de interrogación encerrado entre parénteses detrás do nome. Esas dúbidas serán discutidas ao longo do artigo.
Toponimia delexical — Orotopónimos: As Barreiras (?), A Burata, O Burato, A Coviña, O Coveliño, O Curuto, Dorna, A Lomba, Monte de Dorna, O Montiño, O Moroso (?), Outeiro, Paradela — Agrotopónimos: Campo da Feira, Campo(s) de Pazos, O Curral, A Senra, Pastoriza — Ecotopónimos: O Castriño, A Igrexa, O Porto, A Torre — Litotopónimos: Corques, A Laxe, A Laxe Pequena, As Pedriñas — Hidrotopónimos: Fonte Susán, Iñobre (?), Taragoña, Té — Hodotopónimos: O Cruceiro (?), A Cruz (?), A Revolta — Fitotopónimos: As Brañas, O Bugallón, A Devesa
Toponimia deonomástica — Antropotopónimos: Cartomil, Chorente, Ourille, Ourolo Toponimia de orixe incerta : Cuvide, Fachán, O Meco, O Périto, O Poste 3 Dentro da toponimia deonomástica, Martínez Lema (2010: 41) recoñece outras tres categorías, ademais da antropotoponimia, a saber, a etnotoponimia, derivada do nome dunha colectividade ou grupo étnico, a haxiotoponimia, con orixe no nome dun santo, e os xentilicios, coma Cumbráns ou Canduas. 4 En topónimos formados por máis dun lexema xorde a dúbida de a que elemento atender á hora de abordar a súa clasificación semántica. Campos de Pazos, por exemplo, pode considerarse agrotopónimo (atendendo ao sentido de Campos) ou ecotopónimo (centrándonos en Pazos). Partindo da premisa de que o significado nuclear da forma composta é o de Campos, non por acaso marcado sintacticamente como núcleo de frase nominal, neste artigo incluirémolo na agrotoponimia.
3. o rotopónImos
3.1. [Barreiras, As]
É unha forma problemática do punto de vista da súa etimoloxía e significado toponímico. Podería pensarse, como fan Rivas (1982: 3233) e outros, nunha forma feminina de barreiro, tamén frecuente na toponimia, que deriva da voz de orixe prelatina barro. Con todo, Gonzalo Navaza (2007b: 33) apunta á posibilidade de que o topónimo proceda, non do mesmo étimo ca barro, senón ca barranco. Nese caso, As Barreiras sería orotopónimo e designaría un descenso brusco e profundo do terreo, na liña do significado do seu parente barranco. A hipótese de Navaza axústase ben á xeomorfoloxía da nosa localidade, que se sitúa nunha pendente abondo pronunciada. Non obstante, a proposta de Rivas parece acaída para os distintos lugares de Marín chamados A Barreira que el analiza no seu estudo e que constitúen, segundo as súas propias palabras, terreos onde abunda a arxila. O máis probable é que as 70 entidades de poboación recollidas no NG que se chaman (A) Barreira e As Barreiras, xunto a compostos coma A Pena Barreira (Curantes, A Estrada) e As Vendas da Barreira (Santa María de Riós, Riós), haxa que organizalos en dous grupos distintos de topónimos homónimos: uns abundanciais de barro, zonas ricas en lama, e outros emparentados con barranco, que sinalan pendentes no terreo. A observación directa sobre o territorio pode inclinar a balanza dun lado ou do outro.
3.2. Burata, A
O substantivo feminino burata ‘burato ou cavidade grande’ (DRAG) formouse a partir de burato mediante un proceso derivativo asociado ao cambio de clase de xénero que marca a nova peza léxica co trazo semántico [amplitude extensa] (cfr. § 3.3). É o mesmo fenómeno que observamos nos pares mazo/maza, saco/saca ou zoco/zoca (Álvarez/Xove 2002: 398).
O NG rexistra seis entidades de poboación chamadas A Burata, ás que hai que engadir unha localidade da parroquia de Burres, en Arzúa, que presenta o plural As Buratas. A forma Buraca, frecuente na toponimia portuguesa (Machado 2003 v. I: 294), só figura no Nomenclátor para nomear un lugar da parroquia de Cans, no Porriño, aínda que si é habitual como microtopónimo (PTG).
O nome deste lugar debe contar cun significado similar ao de Burato (cfr. 3.3). A localidade non se menciona na documentación medieval. Tampouco aparece no catastro de Ensenada nin no dicionario de Madoz. Si se recolle no NG.
3.3. Burato, O
Un burato ou buraco é unha abertura ou cavidade, xeralmente arredondada, que pode traspasar unha superficie ou un corpo sólido (DRAG). O substantivo presenta unha etimoloxía escura. Sarmiento (DdD) suxire o grego oulakkos ‘orificio’, mais esta hipótese, imposible de soster do punto de vista da historia externa e interna da lingua 5, vén sendo substituída en datas máis recentes por propostas que inciden na relación do termo co latín tardío fŏrātu (m), derivado de fŏrāre ‘ perforar’, de onde proceden o substantivo masculino furado ‘orificio, burato’, así como o verbo furar. O caso de burato / buraco resulta, con todo, máis complexo, pois a bilabial inicial é difícil de xustificar se partimos de fŏrātu (m). Wartburg pensou nun cruzamento entre fŏrāre e o xermánico * baúran, con idéntico significado, que deduce do alemán antigo (DCECH v. III: 391). No entanto, parece máis razoable acreditar en Corominas/Pascual (DCECH v. III: 389391) e Manuel Rabanal (1967: 74) cando apuntan na dirección dun étimo prerromano, probablemente celta. Fronte á 5 Ademais da dificultade fonética para facer derivar burato e buraco de oulakkos (como se explica o b– inicial ou rotacismo de –l– no canto da lenición?), sería realmente insólito que un termo grego que non entrou a través do latín callase no NO da Península e non deixase pegada no Mediterráneo.
hipótese xermánica de Wartburg, a proposta dun étimo celta emparentado co latín fŏrāre permite explicar o carácter noroccidental da palabra, que atopamos, con variantes, nas falas galegas, portuguesas, asturianas, leonesas e castelás estremeiras (DCECH v. III: 389). Na mesma liña, García de Diego (1985: 512) remite ao celta * bora, de onde tamén fai derivar o francés dialectal bôre, bourette ‘burato’.
De acordo co NG, Burato é topónimo único. Buraco non figura. Non obstante, tanto Burato coma Buraco son frecuentes como microtopónimos (PTG), suxeitos a unha distribución de orde xeolingüística 6. O seu significado toponímico debe ser similar ao de Dorna ‘depresión do terreo’ (cfr. § 3.7).
A localidade figura en Madoz (18461850 v. XIV: 590).
3.4. Coviña, A
Coviña é diminutivo de cova ‘cavidade feita nun terreo’. Cova procede, pola súa vez, do adxectivo hispanolatino * cŏva ‘ oca, baleira’, feminino de cŏvus / cŏus, variante arcaica de cavus (DCECH v. II: 282; Lorenzo 1977: 389).
Os lugares chamados cova e derivados adoitan asentar en depresións do terreo. Deste xeito, o topónimo designa ‘calquera tipo de concavidade orográfica’ e non unicamente unha furna ou caverna (Navaza 2007a: 65).
Non figura na documentación medieval nin nos rexistros de Ensenada e Madoz.
3.5. [Coveliño, O]
Este nome de lugar, pronunciado [o kuβε'li ɲ o] na fala local pero que regularizamos graficamente como O Coveliño seguindo os criterios do NG (cfr. infra), engrosa unha lista de topónimos foneticamente moi próximos cuxa ambigüidade formal dificulta o establecemento da súa etimoloxía. Trátase das formacións construídas sobre as bases * cova / u e cŭpa / u e mais o sufixo diminutivo – ĕlla / us. En principio, poderiamos pensar que cova e covo orixinasen os topónimos Covelo e Covela mentres que Cubelo e Cubela reflectisen unha base cubo e cuba. Mais o certo é que unha forma [ku'βelo] ou [ku'βεlo] pode remitir a cubo, pero tamén a covo ; do mesmo xeito, resultados cuxa pronuncia sexa [ko'βelo] ou [ko'βεlo] son xustificables como derivados de cubo e non só de covo. Con certeza, o / u en posición átona poden mudar unha noutra de maneira non sistemática:
sobela/subela, nobelo/nubelo, botelo/butelo (Santamarina 2008b: 613) (cfr. § 4.3).
Daquela, como discernir? O recurso máis seguro é botar man de documentación antiga, con especial atención á medieval. No caso que nos ocupa, isto non é posible, pois, ata onde sabemos, non existe ningunha mención documental da aldea que non sexa actual; de feito, nin sequera se recolle no NG. Polo tanto, só nos resta atender ao significado toponímico da forma e á harmonía coa toponimia veciña.
Na verdade, semella que o noso O Coveliño remite a unha depresión do terreo, significado que compartiría con outros topónimos da parroquia, non por acaso erguida sobre unha valgada. Véxanse, se non, os exemplos de Dorna, O Burato e A Burata (cfr. § 3.2, § 3.3, § 3.7). Ese é xustamente o significado orográfico de * cova / u, pero tamén pode selo de Cuba e derivados, nunha dimensión metafórica (Santamarina 2008b: 624625). O parámetro semántico tampouco verte luz sobre a súa etimoloxía.
Que nos din, pois, os nomes de lugar circundantes? Como se sabe, un procedemento toponímico moi frecuente é designar unha localidade pola forma diminutiva dun lugar próximo 6 Material inédito do ALGa que tiven a ocasión de consultar no ILG mostra que burato é a solución maioritaria, mentres que buraco se atopa restrinxido a algún punto da Costa da Morte, a costa pontevedresa e o Baixo Miño, o leste de Ourense, sur de Lugo e zonas limítrofes de Zamora e León. Se cruzamos estes datos cos tirados do PTG veremos que en puntos onde Buraco está presente na microtoponimia, hoxe a forma común é burato, o que suxire que a solución con [k] vén cedendo terreo á forma con [t], hoxe dominante.
(Santamarina 2008b: 614). Así acontece, por exemplo, con Rianxiño e Rianxo ou con Dodriño e Dodro. Deste xeito, O Coveliño debera xurdir dun Covelo que se atope preto. Hoxe non hai ningún Covelo ou Cuvelo na freguesía, nin tampouco posuímos ningunha evidencia da súa existencia noutras épocas, pero si temos constancia dun derivado de cova na contorna: A Coviña (cfr. § 3.4).
Os argumentos a favor dunha base cova para o noso topónimo son moito máis potentes ca os de cuba. Santamarina (2008b) demostrou que a meirande parte dos Cuvelo/a/s e Cubelo/a/s galegos que figuraban nos nomenclátores de España anteriores ao NG remiten a * cova / u e non a cŭpa / u, ata o punto de suxerir a posibilidade de que cuba non dispoña de derivados toponímicos en Galicia con sufixo – elo/a. Cova é, ademais, unha base moito máis produtiva na toponimia, con máis dunha decena de formas derivadas (Covacho, Coval, Covás, Covallo, Covada, Coviña etc.) e un número de rexistros moito máis alto no NG. Por maior abastanza, en Taragoña existe un lugar chamado A Coviña, claramente derivado de cova, pero ningún herdeiro claro de Cuba. Por todos estes motivos podemos afirmar como moi probable que o noso O Coveliño remita, en última instancia, a unha base * cova / u, no sentido de ‘depresión do terreo’.
Temos que facer mención, aínda, á cronoloxía do topónimo. A forma Coveliño é un diminutivo de Covelo, á súa vez tamén forma diminutiva. É dicir, a solución Coveliño tivo que ser creada nun momento en que o diminutivo Covelo xa estaba lexicalizado, o que nos conduce a pensar que a denominación da nosa aldea non pode ser moi antiga.
Malia que a pronuncia local sexa [o kuβε´li ɲ o], a incorporación desta localidade no NG significaría a súa regularización na forma gráfica O Coveliño, razón pola cal se optou neste traballo por escribir o no canto de u 7. Como acabamos de ver, ese <o> está xustificado do punto de vista etimográfico.
3.6. [Curuto, O]
O substantivo masculino curuto é sinónimo de cume, cima e bico. Designa, pois, a parte máis elevada de algo, especialmente dun monte (DRAG). Corresponde co portugués coruto.
Anibal Otero (DdD) propón como étimo o latín corōna (m). o sentido metafórico ‘parte máis elevada’ de corōna aplicado á orografía parece estar presente, por exemplo, nas formas galegas As Coroas e A/s Croa/s ou no topónimo asturiano Les Corones. No entanto, do punto de vista da fonética histórica é imposible facer derivar curuto de corōna (m). Máis acertada semella a hipótese de Krüger (1956: 102117), que aventura unha raíz prelatina * cor - ‘punta, remate, cúspide’, de onde tamén procederían a variante curucho, o nome do monte veciño da Curuta e, por disimilación da vogal pretónica, carocha ‘vaíña que cobre a espiga de trigo’ e caroza ‘capa con carapucho de palla ou xuncos’, que remiten á mesma idea de ‘punta, extremo’.
A nosa localidade sitúase no alto do monte, nunha zona afastada doutros núcleos de poboación da parroquia. Permaneceu deshabitada ata hai ben poucos anos, o que explica a súa ausencia no NG.
O substantivo feminino dorna sobrevive en galego moderno con dúas acepcións: ‘recipiente que recibe o viño despois de pisar as uvas’ e ‘pequena embarcación para a pesca de baixura’ (LNotasRianxo: 397). Existe, tamén, unha forma masculina dorno á que Carré lle atribúe o sentido de ‘lacena feita co tronco oco dunha árbore ou con cortiza onde se garda centeo, carne de porco etc.’ e Eladio Rodríguez ‘especie de barcal de figura naviforme que se emprega para recoller o viño que se verte ao medilo ou trasfegalo’ (DdD). Corresponden coas formas do asturiano, leonés e castelán antigo duerna e duerno ‘artesa’.
É un termo de orixe dubidosa. A proposta etimolóxica clásica debémoslla a MeyerLübke, seguido por García de Diego (1985: 1046), para quen o lexema xurdiu dun cruzamento entre as formas latinas ŭrna ‘urna’ e dōlium ‘cántaro’ (DCECH v. II: 531). Corominas/Pascual (DCECH v. II: 531534) apóñenlle algunhas eivas a esta hipótese, principalmente a escaseza de resultados patrimoniais de ŭrna e dōlium e, sobre todo, a imposibilidade de explicar a partir deses étimos a vogal tónica media aberta do galego e portugués e o ditongo do asturiano e español. Eles relacionan a palabra co occitano dorn, francés medio dour e francés dialectal dorne, que se refiren a unha medida de lonxitude tradicional que equivale ao puño dunha man, e mais co irlandés dorn, galés dwrn e bretón dourn ‘man’. Así pois, sobre unha base celta * dŭrno - produciríase no norte e centro da Península un cambio semántico de ‘medida de lonxitude’ a ‘medida de capacidade’ e desta a ‘perfia de contido equivalente a esta capacidade’ ata chegar ás solucións romances dorna e duerna. Para xustificar o paso de ŭ a ŏ, os etimólogos botan man de reliquias celtas de estrutura semellante que vacilan no vocalismo entre [o] e [ ɔ ] (DCECH v. II: 531534).
Máis recentemente, Sevilla Rodríguez (1992: 340341) desbotou as propostas de Meyer- -Lübke/García de Diego, por unha banda, e Corominas/Pascual, pola outra, e, con base en Pokorny (1959), postulou un radical indoeuropeo * drŭno -, que aludiría a un produto traballado e obtido da madeira. A devandita raíz dedúcea a partir do antigo indio drunam ‘arco’, drunahah ‘funda da espada’, drónam ‘recipiente de madeira, artesa, cubo’, drunih, drunī, ‘artesa’, albanés drüni
‘cerrollo, pasador de madeira’ e irlandés antigo dron ‘firme, sólido’. De * drŭno - derivarían unhas formas orixinarias * dŏrnu, * dŏrna, dos que procederían, respectivamente, as romances duerno e duerna, no centro da Península, e dorno e dorna, no occidente. Do punto de vista fonético, Sevilla xustifica a súa teoría apuntando a que a abertura de * ŭ indoeuropeo non é un feito insólito; así ocorre, por exemplo, en irlandés e ocasionalmente en galo. Fronte á proposta de Corominas/ Pascual, a hipótese de Sevilla presenta a vantaxe de establecer unha relación semántica máis transparente entre o étimo e o resultado romance.
O NG recolle nove entidades de poboación chamadas (A/s) Dorna/s, seis do diminutivo Dornela /s, unha do derivado Dorneda, cadansúa dos compostos Monte de Dorna e Portadornas e unha última da solución masculina correspondente O Dorno. Suman un total de dezasete localizacións, ás que hai que lles engadir un bo número de microtopónimos (PT). Non son, polo tanto, formas marxinais na toponimia galega.
Sobre o seu significado toponímico, téñense barallado distintas propostas. Ares (2011: 242) apunta á posibilidade de que remita a algunha cista funeraria prehistórica ou sartego pola semellanza cunha barca ou artesa. Silveira (1913: 1956) e Piel (1947b: 333334), pola súa parte, relaciónano co sentido hidronímico de ōlla : ‘ remuíño’ e ‘escavación circular en forma de caldeira ou fondo de pote que ese remuíño produce coas pequenas pedras que fai xirar nun leito rochoso’. Na estela de Piel, Rohlfs (1951: 232) propón o significado de ‘burato profundo no río’.
O certo é que a forma Dornas existe como hidrónimo en Galicia. Tal é o nome dun afluente do Xallas e dun río das terras de Quiroga que se menciona nun documento do Tombo de Celanova datado no ano 983: rivulo Dornas (CODOLGA). Isto deu pé a que Edelmiro Bascuas (2002a: 52) propuxese unha base prelatina * dheu - ‘ fluír’, que estaría por detrás dos hidrónimos Dornas e Duero / Douro. Dada a afinidade lingüística entre os substantivos dorna e duerna, enriba debullada, poderiamos engadir a esa lista o hidrónimo Duerna (afluente do Órbigo, provincia de León)
e, aínda, os varios ríos Dora do Piamonte que Rohlfs (1951: 232) pon en relación con Duero.
A evolución semántica da forma sería, pois, a seguinte: ‘corrente fluvial’ (hidrónimo) > ‘canle, val’ (topónimo) > ‘recipiente’ e ‘embarcación’ (substantivo común). Tendo en conta que os nomes dos ríos son, en moitas ocasións, auténticas reliquias léxicas de épocas remotas, parece sensato acreditar en Bascuas cando afirma que o significado hidronímico de ‘corrente fluvial’ foi o primario. A partir del teríase xerado o sentido toponímico de ‘val, depresión do terreo’ e, posteriormente, os de ‘recipiente’ e ‘embarcación’, que remiten á idea de concavidade, afín ao significado do topónimo. O propio Bascuas establece evolucións semánticas idénticas para artesa e outras formas tiradas de linguas indoeuropeas que veñen reafirmar a súa hipótese.
Á luz dos topónimos que neste traballo interesan, Dorna e Monte de Dorna, resulta axeitado asumir a súa proposta, pois ambos os lugares se sitúan na valgada en que asenta a parroquia, ao pé do río Té. O mesmo pensa Cabeza Quiles (1992: 184), que asegura que os topónimos galegos Dorna e variantes se atopan sempre dando nomes a ríos e vales. A localidade aparece mencionada nun manuscrito do TToxosoutos (635) datado en 1170: Durna (Martínez Lema 2008: 276).
3.8. [Lomba, A]
Os orotopónimos (A/s) Lomba/s e (O/s) Lombo/s, habituais na toponimia maior e na microtoponimia de Galicia (NG; PTG), dan nome a elevacións do terreo, xeralmente alongadas (Navaza 2007a: 69). Son casos de linguaxe metafórica aplicada ao relevo, que evocan a semellanza entre este tipo de formas topográficas e o lombo humano: lat. lŭmbu (m) > lombo ‘costas’ > lomba ‘elevación do terreo’ (Marqués 2004: 207208).
3.9. Monte de Dorna
3.10. [Montiño, O]
É diminutivo de monte, do latín mŏnte (m), con pechazón da vogal pretónica nun grao por influxo da nasal trabante. Monte e Montiño son topónimos recorrentes en Galicia que atopamos designando dúas realidades distintas: ben elevacións do terreo, ben terras sen cultivo poboadas de árbores e vexetación espontánea. Neste caso, atopámonos ante o segundo significado.
3.11. Moroso, O
É un topónimo problemático do punto de vista da súa etimoloxía. Se facemos caso á opinión popular, que se manifesta en brincadeiras a respecto dos veciños da localidade, a forma procede de moroso ‘[persoa] que demora en exceso o pagamento dunha débeda’, á súa vez do latín morōsu (m) ‘ malhumorado’. É obvio que, desde unha perspectiva lingüística, non podemos aceptar que exista relación entre o topónimo e a devandita palabra, non só porque se trataría dun caso insólito na toponimia iberorrománica, senón porque, en realidade, as formas son homógrafas, pero non homónimas: o adxectivo presenta vogal tónica medio pechada mentres que o nome da localidade se pronuncia con vogal tónica medio aberta: Mor [ ɔ ] so. Neste sentido, cómpre subliñar que a identificación entre o topónimo e o adxectivo moroso no imaxinario popular non provocou, polo momento, que a vogal tónica de Mor [ ɔ ] so pechase na fala da parroquia. O mantemento desa diferenza resulta especialmente útil do punto de vista da pescuda etimolóxica, pois, en principio, permite desbotar que o topónimo sexa resultado dun proceso derivativo mediante o sufixo adxectival – oso, que en galego presenta [o]: aband [o] so, ansi [o] so, arxil [o] so (DPLG).
Unha posibilidade considerada por lingüistas coma Moralejo Laso (1977: 119) e Nieto Ballester (1997: 246247) para os derivados da raíz moré que procedan de * mŏra, variante tardía do latín * mōrum ‘ amora’. Rivas (1982: 87) descarta esta posibilidade baseándose na orixe foránea da moreira, que, segundo o autor, chegou serodiamente de AlAndalus a medida que os cristiáns avanzaron na Reconquista. El apunta na dirección dunha raíz indoeuropea * mor - ‘ rocha, monte’, que tamén se atoparía por detrás de formas con ditongo do tipo Mourente ou Moura, por cruzamento con mouro (< latín maŭru ‘invasor’), solucións formalmente próximas e con certa afinidade semántica (lembremos que na mitoloxía popular galega, os mouros eran os lendarios habitantes dos castros, edificacións situadas polo regular en terreos elevados, Martínez Lema 2007: 8687).
Gonzalo Navaza (2006: 355357) contravén a Rivas, adianta a chegada dunha especie de moreira á época romana e recoñece como fitotopónimos derivados de * mŏra formas coma Moreiras, Moreda ou Morás. Con todo, o propio Navaza (2007 a: 123) recoñece a pertinencia de reconstruír unha raíz prerromana * mor – para outros nomes de lugar. O radical atópase ben atestado na toponimia de dentro e fóra da Península e, ademais, en galego parece estar por detrás de lexemas coma morea ‘cantidade de cousas, especialmente as agrupadas en forma de montaña’ ou morouzo ‘montón de pedras miúdas’ (DRAG).
Morouzo, e tamén Morozo, existen como topónimos en Galicia (Navaza 2007a: 123). Hubschmid (1955: 22) recoñece en morouzo un sufixo indoeuropeo – oukjo, ao lado de – ouko, que puido desditongar. Deste xeito, cabe ver en Moroso unha variante con seseo e redución do ditongo de Morouzo, aínda que estraña a abertura da vogal tónica. Sexa como for, parece oportuno rexeitar no noso caso a hipótese fitotoponímica e entender o nome do lugar como orotopónimo, máxime cando a localidade se sitúa nunha elevación do terreo que concorda co sentido da raíz * mor –. Non contamos con rexistros do lugar na documentación medieval nin tampouco se menciona no catastro de Ensenada nin no dicionario de Madoz.
3.12. Outeiro
Un outeiro é unha pequena elevación do terreo illada e de pouca extensión (DRAG). O termo é sinónimo de lomba (cfr. § 3.8) e designa unha realidade orográfica constante na xeografía galega, o que explica o seu éxito como topónimo, con máis de 500 resultados no NG e unha frecuencia altísima na microtoponimia (PTG). O apelido derivado atópase entre os vinte máis frecuentes de Galicia, se ben se conserva esencialmente na súa forma deturpada: Otero (CAG).
Outeiro é, probablemente, unha formación romance creada sobre outo ‘alto’ (< latín altu) e o sufixo – eiro (Álvarez Maurín 1994: 8889). No entanto, a tese clásica parte dun radical * altariu, orixinado a partir de altaria, plural do neutro altare ‘ altar’, derivado de altus ‘ alto, elevado’ (Oríg. 408; García de Diego 1985: 460). O topónimo rexistrámolo xa no ano 922, nun documento incluído no Tombo de Celanova, onde figura a forma Auteiro, aínda sen asimilación (CODOLGA).
Con respecto á nosa aldea, menciónase por vez primeira en 1457, no LNotasRianxo (115):
Diego d’Out ey ro de Taragoño.
3.13. Paradela
Trátase do diminutivo de parada, pola súa vez de parata, forma feminina do participio de presente do verbo latino parare ‘ preparar’. Cabeza Quiles (2000: 299) atribúelles aos topónimos Parada e Paradela, numerosos en Galicia, o significado de ‘descanso orográfico’, o que concorda coa xeomorfoloxía do lugar aquí tratado.
A localidade aparece mencionada na documentación medieval: Paradela (LNotasRianxo: 92, 94, 103, 162, 182, 188).
4. a grotopónImos
4.1. Campo da Feira, O
O substantivo masculino campo ‘superficie extensa de terra máis ou menos plana, onde non hai vivendas e que en xeral se pode dedicar ao cultivo’ (DRAG), de enorme difusión na toponimia galega, procede do latín campu (m), con idéntico significado. Pola súa parte, feira ‘mercado público’ é tamén un substantivo de orixe latina que deriva de fēria, con metátese do iode.
O topónimo O Campo da Feira dá nome a entidades de poboación sitas nos concellos de Carballo, Cerceda, Friol, A Mezquita, O Páramo, A Pobra do Caramiñal, Salvaterra do Miño, Santa Comba, Val do Dubra, Vilasantar, Vimianzo, Xermade e este do concello de Rianxo (NG). Tamén se rexistra como microtopónimo (PTG). Refírese a espazos onde se celebra ou celebraba a feira parroquial. O mercado de Taragoña, dedicado fundamentalmente á venda de gando vacún, esmoreceu na década de 1960.
Non se menciona en Ensenada nin Madoz. Tampouco posuímos atestacións máis antigas.
4.2. Campo(s) de Pazos
Pazo representa o resultado patrimonial do latín palātium : palātiu (m) > paaço > pazo. A forma palacio, incorporada á lingua tardiamente, é solución semiculta. Para a etimoloxía de campo cfr. 4.1. Non é necesario recorrer á existencia dun pazo señorial na localidade para xustificar o topónimo. Segundo Elixio Rivas (1976: 363), a forma palātium, con herdanza abondosa na toponimia de Galicia, facía referencia á casa do dono dunha granxa ou propiedade rural (as coñecidas como vīllae) en época romana e xermánica. Moralejo Álvarez (2007: 296297), en cambio, prefire reconstruír un indoeuropeo * palatio, termo que designaría antigas paraxes onde os pastores recollían o gando da intemperie, harmonizando co sentido etimolóxico de Pastoriza (cfr. § 4.5). En calquera caso, ha ser ao longo da Alta Idade Media cando a forma paaço perfile o seu significado para pasar a sinalar a edificación onde reside unha familia nobre, acepción que conserva na actualidade. Malia existir nas proximidades do lugar un pazo señorial, do que hoxe só se conserva a capela, non parece probable que a motivación orixinal do topónimo asente nel, tendo en conta que Pazos, forma plural, referencia necesariamente un conxunto de elementos. Cómpre sinalar que na fala local o topónimo vacila entre as formas Campos de Pazos e o singular Campo de Pazos, talvez hoxe máis frecuente. A aldea carece de atestacións antigas.
4.3. [Curral, O]
Un curral é un espazo situado preto dunha casa labrega onde se ceiban certos animais domésticos, se gardan os apeiros ou o carro, a leña ou o toxo etc. (DRAG). No DCECH (v. II: 202206) barállase a relación entre curral e curro ‘curral, xeralmente de pequenas dimensións’ (cast. corral e corro) e chégase á conclusión de que curro, máis raro na Idade Media e menos extenso do punto de vista xeográfico, é derivación regresiva de curral. Deste xeito, proponse como étimo máis probable o latín vulgar * cŭrrale, procedente do latín carrus. Corominas/Pascual tentan explicar o [u] de curral e curro a partir dunha presumible acción metafónica de –o en curro, logo estendida a curral. Semella máis sensato, no entanto, ter en consideración un fenómeno fonético que conta con plena vitalidade na fala galega moderna: a inestabilidade da vogal posterior en posición pretónica, perfectamente ilustrada no par covelo / cuvelo, xa tratada neste mesmo traballo (cfr. § 3.5). De feito, a vacilación curral / corral mantense viva no territorio galegófono (García 1985: 245), cun predominio de curral sobre corral que se remonta xa á Baixa Idade Media (TMILG). Podemos afirmar, polo tanto, que o cambio analóxico se produciu de curral a curro, e non á inversa, como pensaban Corominas e Pascual. Existen, con todo, outras teorías. Krüger (1956: 125146) presupón a existencia dunha raíz * corr - ‘ círculo’, talvez celta, a xulgar pola existencia dunha base * cor - en dialectos celtas co mesmo significado. A escolla do nome da localidade debe proceder dunha primeira currada en torno á cal foi medrando a aldea, nun proceso metonímico altamente rendible na xeración de toponimia delexical (cfr. § 5.2). O lugar, ausente no NG, carece de atestacións medievais e tampouco se rexistra en Ensenada e Madoz.
4.4. Senra, A
Os substantivos comúns senra e seara contan con plena vitalidade na fala popular, onde podemos atopalos co sentido xenérico de ‘campo sementado de trigo ou outros cereais’ ou co máis específico de ‘parcela de monte roturada para sementar trigo ou outros cereais’ (DRAG; Navaza 2007a: 57). Corresponden co leonés senara e co castelán serna.
Corominas/Pascual fan derivar a palabra de * senara ‘ campo que se labra á parte’, composto de ar - ‘ labrar’ e sen -, prefixo que indica separación (DCECH v. V: 221). Estes autores cren que a orixe do termo é celta, pois só se rexistra no norte e centro da Península, mentres que é descoñecido en aragonés e catalán. Contra o que opinan Corominas e Pascual, para quen senra e seara esixirían do étimo unha cantidade vocálica de seu, consideramos que a evolución * senăra > * séara xustifica sobradamente ambos os resultados: senra reflicte a síncope da vogal postónica mentres que en seara permea un deslocamento acentual cara ao núcleo vocálico máis aberto dos dous que forman o hiato (cfr. exemplos similares en Martínez Lema 2010).
As dúas variantes constitúen formas rendibles na toponimia galega, con máis de trinta resultados para cada unha no NG e un número maior na microtoponimia (PTG). Non existe un estudo de carácter xeolingüístico que confronte senra e seara, mais os resultados que nos ofrece a toponimia non nos permiten distinguir áreas dialectais definidas. De feito, as dúas solucións parecen convivir nun mesmo territorio. Por exemplo, na parroquia de Ferreira, concello de San Sadurniño, atopamos dúas entidades de poboación chamadas A Senra e A Seara (NG). O mesmo sucede en Porto do Son, onde existen senllas terras chamadas As Senras e As Searas (PTG). Será que representan variantes formais dun mesmo semema ou serán lexemas con matices semánticos distintos? Limitámonos a achegar este dato á espera de que un traballo de campo verta luz sobre esta cuestión.
A localidade aparece mencionada no dicionario de Madoz (18461850 v. XIV: 590).
4.5. Pastoriza
O substantivo pastoriza pertence á mesma familia de pasto (< pastu) e pastor (< pastōre), cun sufixo – īcĭa, feminino de – īcĭus, tamén presente en vacariza e porcariza (Navaza 2006: 400). A motivación orixinal do topónimo podería responder a calquera dos dous sentidos que a lexicografía galega clásica lle atribúe ao termo: ‘terreo de pasto abundante’ e ‘albergue para pastores’ (DdD). A localidade, estremeira co concello de Lousame, atópase ben afastada doutras entidades de poboación de Taragoña, monte arriba. A xeomorfoloxía da aldea e o seu carácter de enclave illado lévannos a pensar que outrora fose lugar de pastoreo e é moi probable, en consecuencia, que daquela acollese casetas para uso dos pastores.
Pastoriza é un topónimo frecuente en Galicia. Dálle nome a un concello da comarca da Terra Chá, a dúas parroquias dos concellos de Arteixo e Pastoriza e 16 localidades das provincias da Coruña, Lugo e Pontevedra (NG). De xeito consecuente co seu significado etimolóxico, abunda tamén como microtopónimo (PTG), O lugar aparece mencionado no catastro de Ensenada e no dicionario de Madoz (18461850
5. e cotopónImos
5.1. Castriño, O
Diminutivo de castro, do latín castru (m) ‘ castelo, fortaleza’. Designa un tipo de asentamento prehistórico característico do NO peninsular, se ben pode referirse tamén a outra clase de edificacións de características semellantes ou mesmo a unha elevación do terreo onde existise ou puidese existir un castro (Martínez Lema [2012]). Os motivos que impulsaron á escolla do topónimo están claros, pois a aldea asenta sobre os restos dun castro, hoxe apenas perceptible por mor da
construción de casas no lugar.
Aparece mencionado no dicionario de Madoz (18461850 v. XIV: 590).
5.2. Igrexa, A
Igrexa procede do latín ecclēsia, cunha evolución anormal – cl – > – gr –, contra o máis habitual – cl – > [ ʎ ], coma en apĭcula > apic ’ la > abella. É, con todo, forma patrimonial, aínda que estivo suxeita ao influxo cultista da institución eclesiástica, que a apartou da deriva habitual.
5.3. [Porto, O]
Do latín pŏrtu (m) ‘porto’, pronunciado con vogal tónica media pechada por acción metafónica de – u. O lugar esténdese desde o camiño que baixa da localidade da Igrexa cara ao porto de Taragoña.
5.4. [Torre, A]
Coñécese como A Torre un lugar da parroquia de Taragoña situado nas inmediacións da praia do mesmo nome que se estende a carón da desembocadura do Té (tamén coñecido como Río da Torre) na ría da Arousa (cfr. § 7.4).
O topónimo remítenos automaticamente ao latín tŭrre (m) ‘torre’. Non hai problema ningún para suxerir o tal étimo, sobradamente recoñecible na toponimia románica e para o cal podemos atopar unha motivación orixinal sensata, pois a praia e o lugar así chamados asentan preto do lugar onde outrora se erguía o castelo da Lúa, probablemente erixido por Paio Gómez Chariño no século XIII e derruído polos Irmandiños na segunda metade do XV. Con todo, a existencia dun río homónimo obríganos a considerar outras perspectivas.
É sabido que os nomes dos ríos visibilizan moitas veces lexemas de estadios lingüísticos remotos que sobreviven ao paso do tempo e que nos fornecen información valiosísima sobre as linguas que se falaban antes da romanización. Eles dan lugar, en moitos casos, a hidrotopónimos que pasan designar as terras próximas ao curso da auga, como acontece con Té (río) > Té (localidade). Pois ben, aplicando esta tendencia ao caso que nos ocupa, o lóxico sería pensar que o nome orixinal (A) Torre sexa o do río, referencia que nun segundo momento empregaría a poboación para nomear a praia e o lugar. Daquela, cabe a posibilidade de que detrás do nome desta corrente de auga (e a partir del o da praia e a localidade) se atope un herdeiro da raíz prerromana * tur (r)- ‘fonte, río’, que segundo Adrados (2001: 571574) dispuxo de valor apelativo ata o século X e acabou confundíndose co substantivo torre. A presenza do artigo, inusual en raíces hidronímicas deste tipo, pode xustificarse sen problema polo cruzamento co substantivo romance.Con todo, Edelmiro Bascuas (2005: 288290) ve problemas na hipótese de Adrados, pois os
topónimos que el recolle como supervivente de * tur (r)- poden ser explicados a partir de tŭrre (m). No que aquí interesa, debemos ter en conta que río da Torre é unha denominación alternativa e secundaria con respecto a Té, moito máis frecuente (cfr. § 7.4). Sería estraño que dúas denominacións tan antigas, provenientes ambas de raíces prerromanas, sobrevivisen á contemporaneidade para nomear o mesmo curso de auga. É máis doado asumir que o nome río da Torre, creado xa en época romance, xurdise como alternativa ao principal, este si prelatino, por ser o río que desemboca na praia homónima.
A localidade non figura no NG nin dispoñemos de documentación antiga en que se mencione. Ou será que aquel Jo ha n Rro drige s da Torre citado nun documento do LNotasRianxo (116) relativo á parroquia de Taragoña fai referencia ao lugar?
6. l ItotopónImos
6.1. Corques
Paulo Martínez Lema (2010: 155161) achega na súa tese de doutoramento unha hipótese etimolóxica plausible para este topónimo, caso único no NG, que permanecía sen estudar. O lingüista pon en relación Corques con outros nomes de lugar coma Corcubión, Corcoesto (Cabana de Bergantiños) e Córcores (Avión), por citar só os galegos, e a partir deles propón unha raíz prerromana * kork -, cuxo significado, no entanto, non é doado inferir. Martínez Lema ofrece dúas posibilidades: ben que estea relacionada co indoeuropeo *(s) ker - ‘xirar, curvar’, ben que entronque co radical prelatino * kar (r)- ‘ pedra, rocha’. Ao autor chámalle especialmente esta última opción, que encaixa ben coas características físicas da forma que a el máis lle interesa, isto é, Corcubión, aínda que apunta á necesidade de constatar os trazos orográficos nas entidades de poboación asociadas ás distintas expresións toponímicas arriba mencionadas. O nome da nosa localidade, lugar pedregoso, semella darlle a razón. Martínez Lema suxire que Corques puido contar cunha fase previa * Corcas, con posterior relaxamento de a postónico final, fenómeno que neste traballo se lle supón tamén ao topónimo Cuvide (< * Covida) (cfr. § 11.1). De todos os xeitos, a ausencia de atestacións medievais obriga a ser cautelosos neste terreo.
O lugar aparece mencionado no dicionario de Madoz (18461850 v. XIV: 590).
Laxe ‘pedra lisa e de grandes dimensións’ procede do latín hispánico lagĕna, talvez de orixe celta (DCECH v. III: 560). A evolución lagĕna > lágẽa permite explicar os dous resultados que atopamos hoxe en galego: laxe e laxa. É forma frecuentísima na toponimia galega, en consonancia coas características orográficas dun país pedregoso, con máis dun cento de resultados no NG.
A carón da Laxe, ás veces chamada A Laxe Grande, especialmente en contextos ambiguos, sitúase outra localidade coñecida como A Laxe Pequena. É probable que as denominacións A Laxe de Arriba e A Laxe de Abaixo, hoxe desaparecidas en favor de A Laxe Pequena e A Laxe, respectivamente, fosen dominantes noutro tempo, pois así se recollen no dicionario de Madoz (18461850 v. XIV: 590): Lage de Arriba, Lage de Abajo. No Nomenclátor só figura A Laxe. O lugar rexístrase na documentación consultada desde o século XVIII, no catastro de Ensenada.
6.3. [Laxe Pequena, A]
6.4. Pedriñas, As
O substantivo pedra e variantes (pedriña, pedroso, pedreira, pedregal, pedrouzo etc.) ofrécennos, en Galicia, un repertorio extenso de nomes de lugar, que supera a barreira do medio milleiro de rexistros no NG. Formas frecuentísimas tamén na microtoponimia (PTG), o éxito dos sobrevivintes galegos do latín pĕtra asenta nas características xeolóxicas do territorio. Son, pois, formas semanticamente transparentes. Nalgúns casos, a orixe da denominación asenta nunha rocha ou conxunto de rochas que destacan no espazo local, como semella claro en exemplos coma
A Pedra Grande (Santa María de Pastoriza, Arteixo) ou Pedras Brancas (Guísamo, Bergondo). No entanto, cremos que a motivación do nome da nosa aldea non responde tanto a un conxunto de rochas definidas na paisaxe como á mesma constitución do terreo. Neste sentido, o topónimo, non por acaso marcado en diminutivo plural, entraría en relación directa cos varios (A / s) Pedreira(s) e (O) Pedregal que se reparten polo territorio galego e que sinalan terreos cubertos de pedra.
Non dispoñemos de atestacións medievais da localidade nin se menciona no catastro de Ensenada nin no dicionario de Madoz.
7. H IdrotopónImos
7.1. Fonte Susán
Fonte ‘lugar onde mana a auga’ e, máis especificamente, ‘construción por onde sae a auga’ (DRAG: 567) procede do latín fŏnte (m). Pola súa parte, Susán deriva do latín vulgar * susana ‘ de arriba’, derivado de sūsum ‘ cara a arriba’, equivalente de sūrsum (Moralejo Laso 1977: 107). Etimoloxicamente, Fonte Susán significa, pois, ‘fonte de arriba’.
Susán representa a forma occidental herdeira de * susana, de acordo cunha evolución do tipo * susana > susãa > susán, paralela á dos femininos irmán (< germana) e Fontán (< fontana). O resultado esperable no centro e oriente de Galicia, con perda total da nasalidade, rexistrámola en formas coma Susá ou Vilasusá.
Na relación de localidades da parroquia de Taragoña, o dicionario de Madoz menciona Fuente e Susán como topónimos individuais (Madoz 18461850 v. XIV: 590). Trátase simplemente dun erro.
Os topónimos galegos rematados en – obre contan cunha longa tradición de estudo que se remonta ao Onomástico de Sarmiento, quen os daba por xermánicos, suevos ou visigodos (Moralejo Laso 1977: 50). Hoxe sabemos que a súa antigüidade foi maior. Os traballos aparecidos ata o momento coinciden en sinalar o seu carácter prerromano, concretamente celta. A tese clásica debémoslla a M. H. d’Arbois de Juvainville, que no limiar do século XX considerou formas do tipo Canzobre, Fillobre ou este noso Iñobre como derivados de anteriores en – o – briga, quere dicir, compostos do lexema celta briga ‘altura fortificada’ (Moralejo Laso 1977: 50). Malia a opinión de Menéndez Pidal (1968: 186187), que vía neles un etnónimo da antiga tribo celta dos ártabros tornado sufixo adxectivador, a opinión máis aceptada na actualidade parte das premisas de d’Arbois e entende a terminación – obre como herdeira de briga. Así o pensan Moralejo Laso (1977), Búa/Lois (1995), Villar (1995) e Blanca Prósper (2002). Tendo en conta a afinidade semántica do celta briga co latín castrum, podemos concluír que estes topónimos designan o tipo de asentamento prehistórico que coñecemos co nome de castro (Navaza 2011: 1213) (cfr. § 5.1).
Sobre o primeiro elemento desta forma existen máis dúbidas. Prósper (2002: 377) propón unha raíz indoeuropea * (p) en – yo ‘pantano’, con caída de p – inicial, como é habitual en celta, comparable a (Rego da) Iña (Cerceda, Ordes, A Coruña) ou ao nome do río austríaco Inn. A percepción de Iñcomo raíz hidronímica encaixa ben co sentido doutro topónimo formalmente moi próximo, Illobre, que é doado de vincular co substantivo illó ‘manancial, braña’, se ben Prósper ve en Illobre unha raíz ilio - ‘inflando, turxente’. Á falta dun traballo máis extenso sobre a materia, a tese de Prósper debe ser ofrecida como provisional.
A localidade aparece mencionada nun documento do TToxosoutos (609) do ano 1289: Ignoure, Ygnoure (Martínez Lema 2008: 276). No LNotasRianxo (92, 93, 133) figura como Inobre e Ynobre (a. 1457).
7.3. Taragoña
O nome da parroquia reflicte unha raíz indoeuropea * ter – ‘fretar, atravesar’, con variante * tar –, que detectamos en hidrónimos europeos (Bascuas 2005: 237242). Con todo, nas rías de Arousa e Muros existen unha serie de nomes de lugar que comparten con Taragoña a presenza dun radical tar –, mais que non parecen posuír valor hidrotoponímico: San Xián de Tarás (Outes), Tara (Ribasieira, Porto do Son), As Taras (Posmarcos, Pobra do Caramiñal) e os diminutivos A Tarela e Tarela, localidades das parroquias de Noal e Queiruga (Porto do Son). Edelmiro Bascuas (2005: 262) cre que este grupo de topónimos se relacionan co substantivo feminino tara ‘relevo rochoso’, que no Apéndice ao Diccionario enciclopédico gallegocastellano, de Eladio Rodríguez, figura como forma propia do Courel (DdD), mais que debeu ser un lexema xeral na Península, a xulgar pola pegada toponímica. Aceptada a hipótese de Bascuas segundo a cal tara procede da raíz * ter – arriba mencionada, concluímos que os nomes de lugar herdeiros do indoeuropeo * ter – /* tar – poden ter sentido ora hidronímico, ora oronímico. De entrada, a Taragoña acáelle mellor a categoría de hidrotopónimo, pois, do punto de vista lingüístico, os sufixos ko + on + io son frecuentes na lingua da hidronimia e, dunha perspectiva xeográfica, a parroquia érguese sobre o val dun río. Emporiso, supoñerlle valor oronímico non é absurdo, dado que a freguesía conta con puntos de altitude relativamente importantes e, por outra banda, o sentido harmoniza coa toponimia veciña.
En todo caso, podemos reconstruír sen problemas unha forma prerromana * tarakoniu, emparentada directamente co catalán Tarragona. A forma medieval, en consonancia co étimo proposto, era Taragonio, con – o final. Bascuas (2005: 264) explica a evolución Taragoño > Taragoña a partir dunha solución intermedia * Taragoñe, coa vogal átona final debilitada, coma en Pedrido / Pedride. Afirma o autor: "En este proceso puede mantenerse durante mucho tiempo la vacilación entre la forma originaria y la debilitada, llegándose con frecuencia al olvido de la primera" (Bascuas 2005: 264). Esquecida a solución primitiva, Taragoña xurdiría dunha ultracorrección, como acontece cos topónimos Tarnas (< Tarnes) e Tállara (< Taliar < * Taliare).
O cambio debeu producirse cara a finais do século XV, comezos do XVI. Ata a segunda metade do XV só rexistramos a solución etimolóxica. Así, en 1457, o LNotasRianxo (93, 110, 115, 118, 129131, 133, 144, 162163) recolle sistematicamente a solución con – o. O mesmo sucede con senllos documentos inéditos do Arquivo Catedralicio de Santiago dos anos 1465 8 e 1485 9. Con posterioridade a esta última data, polo menos desde 1539 10, a forma moderna xa é a regular e, no sucesivo, única. Quere isto dicir que nun período comprendido entre 1485 e 1539 tivo que producirse a evolución Taragoño > Taragoña. Por maior abastanza, debemos ter en conta que a evolución – oño > – oña tamén se produce en Carantoña (< Carantoño), aínda que neste caso a mudanza pódese explicar por analoxía co substantivo feminino carantoña ‘aceno que deforma o aspecto normal do rostro’, xa recollido por Sarmiento (TILG). No canto de reconstruír unha forma intermedia * Taragoñe, non documentada, está xustificado concibir o fenómeno coma un caso máis sinxelo de disimilación, apoiado na harmonía coas vogais pretónicas e a analoxía con palabras do léxico común coma vergoña, cegoña ou o propio carantoña.
Tense afirmado que a primeira mención documental da parroquia se remonta ao capítulo
LXX do libro primeiro da Historia Compostellana (s. XII). Nel recóllese unha doazón da raíña 8 Sinatura: P 001 fols. 355r355v. 9 Sinatura: LD 16 fols. 11r11v. 10 Lida a forma Taragoña nun documento inédito do Arquivo Catedralicio de Santiago con signatura P. 12/1 fols. 461r462v.
Urraca á igrexa de Santiago onde se menciona unha localidade da terra de Postmarcos chamada Trenonzum (HC 125). Mais Trenonzum ben puidese referirse á aldea de Trevonzos, freguesía de San Vicenzo de Cespón (Boiro, Barbanza). Por este motivo, consideraremos que o primeiro testemuño seguro de Taragoña se atopa nun documento do TToxosoutos datado en 1139: Taragonio (TToxosoutos 608).
Té é o nome dun río, tamén chamado da Torre (cfr. § 5.4), que nace ao pé do Monte Muralla, na parroquia do Araño, e que atravesa as parroquias de Taragoña, Asados e Rianxo ata morrer na ría da Arousa. Ademais, é o nome dun lugar da parroquia de Taragoña, estremeiro coa de Rianxo, que se sitúa á beira do río. O hidrónimo e o hidrotopónimo derivado deben reflectir un radical paleoeuropeo * tā - ‘ derreterse, fluír’, con variante * te -, que permea por detrás do nome do río Tea, afluente do Miño, de nomes de lugar coma Teaño (Santa Baia de Boiro, Boiro; Estacas, Cuntis), Teaio (San Xoán de Laíño, Dodro) ou Teáns (Oleiros, Salvaterra de Miña) e mesmo do substantivo tea, nome dun peixe que Santamarina recolle en Arcade, zona próxima ao río homónimo (Bascuas 2005: 5556, 106).
A localidade menciónase no catastro de Ensenada e mais no Diccionario geográficoestadístico-histórico de Madoz (18461850 v. XIV: 590).
8. H odotopónImos
8.1. Cruceiro, O
Un cruceiro é unha gran cruz de pedra, lisa ou con figuras esculpidas, sobre unha longa columna asentada nunha plataforma, que se sitúa principalmente nas encrucilladas, á beira dos camiños, nos límites das parroquias e nos adros das igrexas (DRAG). Deriva de cruz. Sobre a motivación, significado e extensión do topónimo cfr. § 8.2.
É vocábulo semiculto. Procede do latín crŭce (m) ‘ cruz’, con apócope de – e e mantemento de ŭ como [u], con certeza por influencia eclesiástica. Como topónimos, (A) Cruz e (O) Cruceiro, nomes semanticamente afíns, abundan en toda Galicia. O NG ofrécenos máis de cen resultados para cada lexema e son frecuentísimos tamén como microtopónimos (PTG). Navaza (2007a: 53) dá no cravo da dificultade para coñecer o significado exacto destes dous nomes de lugar:
Os substantivos cruz e cruceiro están moi presentes na toponimia, se ben en moitos casos non é doado coñecer con precisión a motivación e o significado orixinarios dos topónimos que os conteñen, pois unhas veces aluden a unha cruz erixida no lugar, de pedra ou doutro material, e outras veces simplemente fan referencia a unha encrucillada viaria, cun uso tradicional do substantivo cruz hoxe ameazado na fala polo castelanismo cruce. Dado que era habitual erguer os cruceiros nas encrucilladas dos camiños, ambos os significados van unidos con frecuencia e non sempre podemos saber cal deles deu orixe ao topónimo.
caso deste último, na súa forma castelanizada, Crucero.
8.3. [Revolta, A]
Formado a partir de volta, resto participial do latín vulgar * voltare ‘facer rodar’, ‘facer ir e vir’, ‘desenvolver’, latín clásico vŏlvĕre (m arqués 2003: 838). O topónimo pode ter o sentido de ‘parcela cultivable, xeralmente no monte’ (terras de revolta) ou ben designar un cambio de dirección nun río ou camiño (Navaza 2007a: 52). A teor da situación xeográfica do lugar, é obvio que a motivación do nome asenta neste segundo sentido, concretamente no viario.
É un nome de lugar especialmente abundante como microtopónimo (PTG). De acordo co Nomenclátor, designa, ademais, unhas 37 entidades de poboación da Comunidade Autónoma de Galicia, entre as cales non se inclúe a aldea que aquí tratamos (NG).
Non dispoñemos de documentación medieval onde se mencione a localidade. Tampouco se rexistra en Ensenada nin en Madoz.
9. f ItotopónImos
9.1. [Brañas, As]
Unha braña é un terreo moi húmido que pode ser prado ou monte baixo (DRAG). É unha forma recorrente na toponimia, con 54 resultados no NG (incluídos derivados coma Brañal e compostos coma Brañamoura) e máis de 500 no PTG. En Taragoña, dá nome a dous lugares diferentes: un que se sitúa na zona comprendida entre Fachán e O Poste e outro que asenta nun camiño que conecta O Burato coa Torre. Ningún dos dous figura no NG. Porén, non son lugares habitados en data recente, como acontece, por exemplo, co Curuto (cfr. § 3.6). Malia a que non podemos precisar se se trata dunha localidade ou da outra, xa o dicionario de Madoz recolle en Taragoña unha entidade de poboación chamada Brañas, polo que un dos dous lugares estaba habitado, cando menos, desde mediados do século XIX (Madoz 18461850 v. XIV: 590).
O substantivo é voz presente no léxico do NO peninsular: Galicia, Asturias, León e Cantabria. Non se rexistra na toponimia maior de Portugal (Navaza 2006: 102). A súa orixe é discutida. Carolina Michäelis, seguida por Menéndez Pidal, MeyerLübke e Piel, entre outros, propuxo unha base veranēa, derivada de ver ‘verán’. Para García de Diego, en cambio, procede de vorago, - inis ‘terreo húmido, tremedal’. Pola súa parte, Corominas/Pascual e Elixio Rivas pensan que é un vocábulo prelatino: os primeiros sinalan unha forma celta * brakna ‘ lugar húmido’ mentres que para Rivas o lexema reflicte unha raíz hidronímica, tamén celta, * bar - ‘auga’(Palacio Sánchez 1981: 355357).
9.2. [Bugallón, O]
É aumentativo de bugallo ‘excrecencia que se forma en certos vexetais, coma os carballos’. Sobre a orixe do termo, forma propia do galego, portugués e leonés, non existe acordo entre os etimológos. Menéndez Pidal pensa nun cruzamento entre o latín bŭlla ‘ burbulla’ e galla ‘ galada’ (DCECH v. I: 690) mentres que Elixio Rivas (1982: 153), seguindo a García de Diego, considera que o cruzamento se produciu entre baca ‘baga’ e galla ‘ galada’. Pola súa parte, Corominas/Pascual apuntan ao celta * bullaca ‘ bocha’ (DCECH v. I: 690). Ningunha destas propostas logran explicar a presenza da lateral palatal (Navaza 2006: 112).
Bugallo, ao lado do feminino bugalla, de idéntico significado, son formas produtivas na toponimia galega, con derivados coma (O / A) Bugallal, (A) Bugalleira, Bugallido, Bugalledo, Bugallelas ou este noso O Bugallón, que tamén identifica un lugar da parroquia de Cervás, en Ares. En total son 19 casos no NG e máis de corenta microtopónimos presentes no PTG.
Cabe a posibilidade de que bugallón, en orixe aumentativo, callase na toponimia xa como unha forma plenamente lexicalizada. Merino (1980 v. I: 44; v. III: 503) recóllea como denominación de dúas especies de ranúnculo: o Ranunculos Steveni, tamén chamado herba dos mendigos, e o Ranunculus flammula. En todo caso, a natureza fitotoponímica de O Bugallón semella garantida (Navaza 2006: 112113).
9.3. [Devesa, A]
Unha devesa é un terreo poboado de árbores, adoito valado ou cercado e xeralmente dedicado ao pastoreo (DRAG). Palacio (1981: 200) e Navaza (2006: 230) atribúenlle o significado máis restrinxido de ‘bosque de carballos’. En calquera caso, a idea de ‘terreo acoutado’ parece estar por detrás da súa motivación orixinal, pois os traballos etimolóxicos ata hoxe trazados coinciden en indicar a súa procedencia do latín tardío defensa, participio de defendere ‘ prohibir’ (DCECH v. II: 435).
No catastro de Ensenada menciónase un lugar chamado Cova da Devesa, onde na altura había un muíño. É difícil concretar se esa devesa se corresponde coa da nosa localidade.
10. a ntropotopónImos
10.1. Cartomil
Trátase dun nome de lugar herdeiro do antropónimo xermánico cartomirus / cartemirus, composto da raíz Cart –, talvez relacionada co substantivo gótico gards ‘casa’, ‘granxa, curral’, e mais de – mirus, procedente de mêreis ‘famoso’ (HGNB 106107, 146; Boullón 1999: 169, 234). En Galicia existen as variantes Cartemil (Nogueira de Miño, Chantada; Román, Vilalba), Cartimil (Ventosa, Agolada; Siador, Silleda) e Cartamil (Amil, Moraña) (NG).
Ramón Barros Silvelo (1875) fixa no lugar a situación da mansión romana grandimiro do Itinerario de Antonino. Malia que non existen datos fiables que confirmen esta hipótese, a presenza dos romanos na parroquia está sobradamente documentada, pois a calzada per loca maritima, que unía Caldas de Reis con Betanzos, desenvolvía parte do percorrido por territorio de Taragoña (Comoxo/Santos 1997: 14).
A localidade recóllese no Diccionario geográficoestadístico-histórico de Madoz (18461850 v.
10.2. Chorente
O topónimo provén do antropónimo latino florentius, derivado de florens, - entis, participio de presente de floreo ‘ florecer’. Florentius debeu ser un nome frecuente na Gallaecia altomedieval, a xulgar pola pegada documental (CODOLGA) e os resultados na toponimia, con seis rexistros para Chorente no NG: San Fiz de Amarante, Antas de Ulla; San Lourenzo de Nogueira, Meis; Moraime, Muxía; Nemenzo, Santiago de Compostela; Ribas Pequena, Bóveda. Como a meirande parte dos topónimos galegos procedentes de antropónimos latinos, Chorente deriva dunha estrutura nominal con núcleo villa ou fundus modificado polo antropónimo en caso xenitivo. Co tempo, o elemento nuclear villa (ou outro semanticamente afín) acabaría esvaecendo, de tal maneira que o topónimo, na súa forma moderna, só reflicte a forma antroponímica. Esquematicamente: (villa) florenti (i) ‘vila de Florentius’ > Chorente (Piel 1947a: 72; Kajanto 1982: 116, 233).
A localidade aparece nomeado por vez primeira en 1170, nun documento do TToxosoutos (635): Churenti. Figura, tamén, no LNAP (92): Chorẽte (92).
10.3. Ourille
Este topónimo tense considerado herdeiro de aurelii, xenitivo de aurelius, prenome latino que deriva dunha gens romana de orixe antiquísima relacionada cunha divindade solar (Boullón Agrelo 1999: 145). A denominación orixinaria do lugar debeu ser *(villa) aurelii, con posterior caída do elemento villa (ou outro similar), na liña do visto para Chorente (cfr. § 10.2). De feito, a forma composta consérvase nos topónimos asturianos Villaorille (Las Agüeras, Quirós), Villaoril (Piñera, Navia; Taladrid, Ibias), Villaoril de Bimeda (Bimeda, Cangas del Narcea) e Villaoril de Sierra (San Pedro de Coliema, Cangas del Narcea). Na toponimia maior de Galicia só rexistramos a solución Ourille (Remesar, Bóveda; Verea), ao lado de Ourille de Arriba (San Pedro de Ourille, Verea) (NG). Debemos sumar, aínda, os norteños Ouril (Segude, Monção) e Ourilhe (Celorico de Basto), en Portugal, e mais Orellana la Vieja e Orellana de la Sierra, municipios da provincia de Badajoz, probables descendentes dunha vila romana aureli - ana (Piel 1947a: 178179).
Son moitos os autores que defenden a pertinencia de remitir todos estes nomes de lugar ao antropónimo aurelius. Entre eles, cabe destacar a Piel (1947a: 178179), para quen Ourille, por unha banda, e Ouril/Oril, pola outra, reflicten evolucións diverxentes do xenitivo aurelii : nun caso produciuse a palatalización da lateral alveolar seguida de /i/ (aurelii > Ourille) e no outro a apócope de – i latino final (aurelii > aureli > Ouril/Oril). Machado (2003: v. III, 1107) non acredita nesta hipótese, dado que non explica a presenza da vogal i nos resultados romances, contra a máis esperable, que sería e. Certamente, de aureli (i) deberan xurdir unhas formas románicas * Ourelle e * Ourel. No entanto, o CODOLGA fornécenos varios rexistros documentais que, desde o século VIII, dan constancia da existencia dunha forma aurilius, paralela a aurelius, na Gallaecia altomedieval, o que permite salvar as eivas apostas por Machado.
De máis difícil resolución se presenta o problema derivado da presenza documental antiga da nosa localidade. No LNotasRianxo (110111, 119) (a. 1457) menciónase, en varias ocasións, a Juã d’Ouril, morador na freguesía de San Salvador de Taragoña. Se, como parece desprenderse da documentación citada, ese Ouril se corresponde co moderno Ourille, como se xustifica a evolución do topónimo? Aceptemos, pois, a hipótese de Piel e fagamos un breve repaso histórico pola denominación da aldea. O lugar sería bautizado, nun primeiro momento, como * villa aurelii. Co paso dos séculos, conxuntamente co devir do latín galaico en lingua románica, ese * villa aurelii (ou mellor, aurilii) tornaría Ouril, forma que atopamos, aínda, a finais da Idade Media. É dicir, de acordo cos datos que manexamos, o paso Ouril > Ourille tivo que producirse en época
posmedieval. E esa evolución é dificilmente xustificable do punto de vista lingüístico. Como non dispoñemos de máis referencia documental cá do LNotasRianxo, poderiamos pensar que o devandito Ouril alude a un outro topónimo da parroquia, vivo aínda no século XV e desaparecido hoxe. En apoio desta teoría cabe apuntar un dato: non é estraño que dúas localidades compartan nome dentro das estremas dunha mesma freguesía; en Taragoña, poñamos por caso, temos o exemplos das Brañas (cfr. § 9.1). Porén, é altamente improbable que dous topónimos que designan lugares moi próximos (inscritos, ambos, nunha mesma fala local) compartan étimo e, ao mesmo tempo, reflictan camiños evolutivos diverxentes. Sen outra posibilidade que barallar, limitámonos aquí a presentar o problema, coa certeza de que a descuberta de novos rexistros documentais poden contribuír a resolvelo.
10.4. Ourolo
Piel (1947 a : 38) ofrece este topónimo como herdeiro do nome de posesor latino auriolus, ao lado de aureolus, diminutivo de aureus, derivado de aurum ‘ouro’ (Kajanto 1982: 340). a sí pois, Ourolo provén do mesmo étimo ca Ourol, nome de varias entidades de poboación da provincia de Lugo (NG). Partindo dun xenitivo *(villa) aurioli chegamos por vía regular a Ourol, pero non Ourolo, dato non tido en consideración por Piel (1947 a : 38). Con todo, o sufixo diminutivo latino – ŏlus, que participa na creación do antropónimo aureolus a partir de aureus, consolidou en galego, talvez por cruzamento con – elo (< – ĕllus), un resultado – olo (paiolo, ferreirolo, cabezolo), presente na lingua desde os primeiros momentos, paralelo á solución esperable –ó (* aviŏlus > avó) (Ferreiro Fernández 1997 v. II: 187188). Nalgunhas formas, – olo convive coa variante – ol, coma en pedrolo / pedrol ‘tipo de verme’, barolo / barol ‘balor’ e mesmo ouriolo / ouriol, nome dun paxaro (tamén chamado vichelocrego) que procede da mesma base aureolus ca Ourolo (DdD).
Cremos que desta maneira podemos xustificar o resultado romance sen necesidade de botar man de hipóteses máis conxecturais, como a proposta por Cabeza Quiles (1992: 322323), para quen Ourolo reflicte unha base prerromana * or ou * oro ‘monte, costa, val, altura’, relacionada co posible preindoeuropeo * or - r ‘ val entre montañas’ e o grego óros ‘monte, montaña, altura’.
11. t opónImos de orIxe Incerta
11.1. Cuvide
Caso único no NG e no PTG, o nome desta localidade de Taragoña presenta unha etimoloxía escura, feito ao que contribúe a ausencia de atestacións medievais. Cabe a posibilidade de que sexa un derivado de cova (< * cŏva) (cfr. § 3.4), con pechazón da vogal pretónica nun grao igual á que se produce en topónimos afíns como Covelo/Cuvelo (cfr. § 3.5). Fala a favor desta tese a produtividade de cova na toponimia galega e o feito de existiren no dominio iberrománico solucións análogas con o pretónico: Covide (Braga e Porto), Covides (Burgos). Por outra banda, a situación xeográfica da localidade encaixa ben co sentido orográfico de * cŏva ‘depresión no terreo’ (cfr. § 3.4). De ser certa esta teoría, o topónimo reflectiría un sufixo – ide (< – ida < – ēta), frecuente na formación de nomes de lugar: Pedride, Ermide, Escouride etc (Navaza 2006: 224225).
Ningunha destas hipóteses é, en todo caso, definitiva. A falta de rexistros documentais antigos pode ser suplida no futuro e vir darnos novas pistas que inclinen a balanza nun sentido ou no outro.
O DRAG recolle o substantivo facho coas acepcións (1) ‘lume que se acendía antigamente para guía dos mariñeiros’, (2) ‘lugar elevado onde se acendía unha fogueira para guiar os barcos’ e (3) ‘fachuzo’. Este último significado compárteo co feminino correspondente facha. Son formas que tamén existen en portugués e que se identifican respectivamente co castelán hacho e hacha.
Corominas/Pascual (DCECH v. III: 301303) fan derivar facha de * fascŭla, variante de facŭla, diminutivo de fax, - cis ‘ fachuzo’. É necesario supoñer que nalgún momento existise no latín hispánico unha forma * fascŭla para xustificar o resultado romance, pois o grupo cl que agromou da síncope da vogal postónica (* fascŭla > * fasc ’ la) só puido dar africada en posición forte, isto é, posconsonántica. Os autores explican a devandita forma por cruzamento entre facŭla e fascis ‘ feixe, monllo’, facilmente relacionables do punto de vista semántico. Así pois, a base da cadea de formación debe ser facha e facho forma derivada que se especializou para referir as fogueiras prendidas para guiar os barcos. A existencia duns significados idénticos para o castelán hacha e hacho reforzan esta idea.
No entanto, o padre Sarmiento (DdD) dá noticia da voz facho empregada co sentido de ‘lume que se prende nas atalaias para alertar da chegada de inimigos’. Segundo o erudito, os fachos prendíanse en puntos elevados próximos á costa para avisar a poboación dun ataque por mar, aínda que tamén se podían empregar nas zonas interiores de fronteira coa mesma finalidade. Sarmiento insiste en diferenciar os significados de faro e facho e de ningunha maneira lle recoñece a facho o sentido de ‘fogueira acendida para guiar os mariñeiros’.
Coas precaucións enriba trazadas, podemos supoñer que a cadea de formación sexa a seguinte: * fascŭla ‘ fachuzo’ > facha ‘fachuzo’ > facho ‘lume prendido nun punto elevado (ben para a guía de barcos, ben para avisar da chegada de inimigos)’ > facho ‘lugar elevado onde se prende o facho (para guiar os barcos ou alertar dun ataque)’. Martínez Lema (2007: 193194) e Fernández González (2007: 131132) consideran que a forma Facho cristalizou na toponimia con este último sentido. É, polo tanto, un orotopónimo que define puntos altos do relevo.
Os nomes de lugar derivados de facho non son estraños en Galicia: Fachelas, Os Facheiros, O Fachal, A Fachita. O nome da nosa localidade cadra ben nese grupo. Fachán podería ser resultado dun proceso derivativo dese lexema mediante o sufixo – anus, – a, – um, como en font - anu (< Fontán, Fontao). Non existen argumentos lingüísticos que contraveñan esa posibilidade. No entanto, ben é certo que non rexistramos ningunha forma galega do tipo * Fachao, * Fachau ou similar que veña confirmar esa hipótese. Tampouco existe ningún * Fachão en Portugal nin * Hachana ou * Hachano en España. Fachán é topónimo único. A ausencia de parentes directos leva a que, mesmo sendo certa a teoría que propoño, nin sequera poidamos saber se en orixe era solución masculina (orixinada a partir de – anu) ou feminina (creada desde – ana), pois o resultado local dese sufixo non permite distinguir formalmente a oposición de xénero. A ausencia de artigo tampouco dá para diferenciar. Por se isto fose pouco, carecemos de atestacións documentais antigas e o sentido toponímico de Facho ‘terreo elevado’ encaixa só relativamente coa xeomorfoloxía da localidade, encadrada nunha subida, pero que non constitúe un enclave demasiado alto.
Polo momento, ofrezo a hipótese dun posible étimo * fasculanu ou * fasculana, á espera de que outros etimólogos expresen a súa opinión e vertan teses de seu.
‘ berrar o castrón’, que se relacionaría cun culto autóctono paralelo ao de Dioniso ou Atis.
Ambas as hipóteses contan con problemas de orde lingüística difíciles de resolver, mais, no que aquí importa, semella posible que o nome da localidade de Taragoña O Meco teña xénese nese mito, ben directamente, referindo de xeito explícito a personaxe, ben indirectamente, a través das acepcións que numerei como 2, 3 e 4. O sentido de ‘boneco que se queima ao acabar o Entroido’ parece moi probable para unha entidade de poboación así chamada de Santiago de Compostela, cidade que bota ao lume o Meco cada mércores de Cinza. Cabe tamén a posibilidade de que o topónimo reflicta o alcume dalgún antigo veciño do lugar, adeallo que se basearía en calquera dos sentidos que o adxectivo posúe en galego: ‘birollo’, ‘de ollos claros’, ‘sen unha orella, parte dela ou sen as dúas’ e ‘moreno’. Na zona, meco tamén é o nome dun tipo de embarcación, hipótese que non podemos descartar como motivación orixinal e que tamén parece posible para un accidente costeiro de Porto do Son chamado O Cocho do Meco (PTG). Menos probable parece a relación co topónimo madrileño Meco, cuxo sufixo – eccu lle dá aparencia de forma ibera (Galmés de Fuentes 1996: 36).
11.4. [Périto, O]
A interpretación popular atribúe a orixe do nome deste lugar situado a escasos metros do mar á profesión dun veciño que, segundo os fregueses máis vellos, morou na localidade tempo atrás e que exercía de perito, é dicir, enxeñeiro. Malia que un caso de etimoloxía popular non goza, en principio, de ningunha fiabilidade científica, neste caso pode estar no certo. Non existe problema lingüístico ningún que contraveña a hipótese, pois a palabra, cultismo tomado de pĕrītus ‘ experto’, manifesta popularmente unha dislocación do acento que a converte en proparoxítona, caso análogo ao de estántiga, méndigo ou cántiga (Ferreiro Fernández 1997 v. I: 212). Polo tanto, é posible que, como pensa o pobo, o nome da aldea proceda da profesión dalgún antigo veciño ou mesmo responda a un alcume orixinado a partir do sentido máis xeral de ‘sabio, erudito’.
11.5. [Poste, O ]
É un topónimo de orixe problemática. En principio parece derivar do substantivo masculino poste ‘obxecto alongado que se chanta verticalmente para servir de apoio ou de sinal’, en galego probablemente cultismo ou semicultismo, do latín p ǒ ste (m) ‘ xamba dunha porta’ (DCECH v. IV: 619). Iso pensa Bértolo Ballesteros (2007: 238), quen fai derivar o nome dun microtopónimo de Soutelo dos Montes (Forcarei) así chamado “dun poste con transformador, que se puxo alí cando se trouxo desde Trasdomonte a luz eléctrica”. O caso semella anecdótico de máis como para explicar as, cando menos, catro entidades de poboación e trece zonas non habitadas que en Galicia se chaman Poste ou compostos (NG; PTG).
Ares (1995: 68) relaciona o topónimo co substantivo feminino posta ‘lugar de parada situado nas estradas e camiños onde antigamente se efectuaba o cambio de cabalos das dilixencias’. Segundo o autor, a confusión entre poste e posta puido producirse por mediación do francés poste, de significado idéntico ao galego posta, un galicismo que atoparía entrada no Camiño Francés. Aínda, Gonzalo Navaza (2007a: 3637) relaciona o elemento postede Postemirón (Vilaboa) e Posteporón (Catoira) con Busto, cuxo sentido é o de ‘lugar onde pace o gando vacún’.
O presente traballo debera completarse coa recollida e estudo da microtoponimia de Taragoña, que de seguro achegaría datos lingüísticos de interese, alén de información relevante sobre o transcurso da vida na parroquia ao longo dos séculos. É tarefa pendente e de máxima urxencia, pois a urbanización paulatina do territorio e a morte dos veciños máis vellos ameazan con facer caer no esquecemento unha parte importante do patrimonio inmaterial da comarca e, en consecuencia, do país mesmo.
Agradecementos
Quero mostrar a miña gratitude a Ana Boullón e Paulo Martínez Lema, pola lectura atenta e as oportunas suxestións. O meu recoñecemento tamén para Ramón Lorenzo, que me deu as claves para interpretar Ourolo, e a Gonzalo Navaza, por abrirme os ollos co Périto. Por último, debo agradecerlle ao ILG, e especialmente a Raquel Vila Amado, que me facilitasen material inédito do ALGa para complementar as achegas deste traballo.
r eferencIas bIblIográfIcas Álvarez Maurín, María del Pilar (1994): Diplomática asturleonesa. Terminología toponímica. León: Universidad de León. Álvarez, Rosario / Xosé Xove (2002): Gramática da lingua galega. Vigo: Galaxia.
y Deportes. <http://pares.mcu.es/Catastro/servlets/ServletController> CCT = Comisión de Toponimia (2007): “Criterios da Comisión de Toponimia”, en Luz Méndez / Gonzalo Navaza (eds.), Actas do I Congreso Internacional de Onomástica Galega “Frei Martín Sarmiento”. Santiago de Compostela: Asociación Galega de Onomástica, 809811.
Galicia. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega.<http://ilg.usc.es/cag/> CODOLGA = José Eduardo López Pereira (1994–): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. <http://corpus. cirp.es/codolga/)> DdD = Antón Santamarina (dir.) (2003): Diccionario de diccionarios. A Coruña: Fundación Barrié de la Maza. <http://sli.uvigo.es/ddd/index.html> NG = Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia (2004): Nomenclátor de Galicia. Toponimia oficial das provincias, concellos, parroquias e lugares. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. <http://www.xunta.es/nomenclator/busca.jsp> PTG = Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia (2000–): Proxecto Toponimia de Galicia (microtoponimia). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. <http://sitgaideg.xunta.es/buscadoravanzado/> TILG = Santamarina, Antón (dir.) (1986–): Tesouro Informatizado da Lingua Galega. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega. <http://ilg.usc.es/tilg > TMILG = Xavier Varela Barreiro (dir.) (2004–): Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega. <http://ilg.usc.es/tmilg>


Summary: O proxecto Telémaco 1.

propón “abandonar o proceso construtivo da narrativa lineal e a obsesiva reverberación de nós como un *eu*”, deixando atrás o vello paradigma textual. Fala dun “texto expandido” procedente da fonte creativa da* noosfera* e inspirado por ideas como o *software* libre, o código aberto ou o procomún.
de hoxe, os paradigmas lineais de creación autoral, os modos monohermenéuticos de comprensión do real e a aliteración compacta do modotexto nun proceso convexo cara tendencias monolíticas estratificadas están caendo en proporción inversa ao avance das novas plataformas dixitais que achegan novos criterios e posibilitan unha transformación do “sistema cognitivo” cara a outras dimensións inexploradas até o de agora. Esta humilde contribución atinxe á emerxencia a día de hoxe dunha orde no sistema dinámico complexo
Toda Literatura (como experiencia do ser a través do “relato”) vivénciase como un proceso abstracto que, codificado no “sistema cognitivo humano”, estabelece unha trama de ensoñación, unha fabulación que desprega un horizonte semántico, unha visión xeral do universo: cada horizonte semántico é un universo en si.
As formas en que os seres humanos creamos a nosa realidade deberían darnos que pensar acerca da condición mesma do antrophos. A fabulación, por exemplo, debería ser a condición operante dun novo discurso sobre o ser humano. Ademais, entendendo isto así, non podemos estruturar unha física categórica das regras lóxicas que ditaminarían o sentido do noso ser; isto é, toda fabulación pretendidamente empírica (como vemos agromar actualmente por todos os lados: sociobioloxía, psicoloxía xenética, neurofilosofía... verbi gratia, reduccionismo pseudoempírico, unha e outra vez: ¿acaso non nos temos curado xa desa enfermidade?) non é senón un relato máis ou menos acubillado no acontecer orixinante do mundo, na medida en que o ser humano enfoca un determinado aspecto deste (un determinado proceso elemental) e o universaliza no relato constructivo da súa existencia. Ninguén nega a validez empírica das constatacións de verdade: Ninguén nega a Tarski. Pero: Todo proceso narrativo humano é, en si, unha episteme. Difícil sería, deste xeito, crer que unha Literatura sexa unha mera evasión, así como tamén é case imposíbel concibir que esta sexa un factor excedente (un potlach ritual) que emana da superabundancia do ser no seu crear mundo, vida, realidade. Ninguén esqueceu aínda como as narrativas están creando o mundo actual: ninguén esqueceu aínda a Biblia, por dicir algo. A Literatura nace cunha determinación recombinante: crear un espazotempo de ensoñación e de axuste vital deste ensoño nun mundo posíbel. Naturalmente toda ensoñación porta un sentido, un relato, que pode ser de calquera tipo: filosofía, ciencia, arte, historia... Todo son relatos. Relatos que pesan. E producen mundo.
primeira, máis coñecida, é a Xeosfera (o ámbito xeolóxico da terra), a segunda, a Biosfera (o ámbito das formas de vida deste planeta), pero habería un terceiro ámbito ao que chamou a Noosfera, procedente do grego nous (“intelecto”, “mente”, “pensamento”) e sphera, e que sería o ámbito mental ou intelectual que circunscribe todas as formas de vida da Terra. Así, todo ser vivo áchase conectado a e ao mesmo tempo é unha urdime enerxética que produce (indirectamente) unha esfera de acción intelectual. Se todo é noosférico, isto é, se -como James Lovelock entendeuGaia (a Terra) porta unha sorte de intelixencia, entón cada acto desenvolto en algún dos sectores desa Noosfera é, en certo modo, unha emananción do todo, un proceso emerxente que resulta dun sistema dinámico complexo de carácter autoconsciente, en certo grao de realidade. Neste paradigma ou visión, cada proceso emerxente que acontece no mundo nace cunha determinación “comunal” que constitúe o ser mesmo do real. Se concedemos que hai un grao de realidade enerxética que prefigura e forma os aconteceres e volicións de cada forma de vida, e que estes criterios teñen un carácter “comunal”, hai que aceptar tamén a idea de que a Literatura é unha manifestación máis, conxénita, da orde de realidade noosférica do humano. Isto é, a Literatura é un grao manifestado de realidade da Noosfera feito conciencia articulativa a través do ser humano. 1 http://www.synergeticpress.com/vernadsky.html
proposta
Abandonar o proceso construtivo da narrativa lineal (tanto no sentido da trama que se narra como no modo en que esta se narra; por exemplo, transcendendo os límites da ferramenta ortogramatical), así como a obsesiva reberveración de nós como un “eu”. Estes dous elementos constitúen os piares fundamentais da cosmovisión literaria moderna e serios impedimentos para unha apertura do ser humano cara ao propósito da religazón co universal que ampara a idea da Noosfera. Experimentar e aprender novos modos de narrar e novos suxeitos que colectivicen a experiencia humana do ensoñar e do crear mundos, ideas, perspectivas. Quitarlle o cuño á narrativa, e desprexuizarse (Derrida, logocentrismo) para abrirse ao entendemento de discursos non ortogramaticais, a discursos (mantras) non silábicofónicos. Cantos “eus” poden compor a canción? De cantos modos se poden vislumbrar os universos que soñamos? Cantos alfabetos podemos crear?
* Proxecto definido no seo de Axóuxere (Editora e Productora Cultural 2.0: axouxerestream.com), propiciado por un cúmulo de pensadores, tecnólogos e creadores que ven interese no fenómeno das creacións transfonteirizas que abre a rede internet e os novos criterios de creación textual que se derivan das plataformas hipermedia. Como proceso en desenvolvemento vai metamorfoseándose ao longo da súa existencia e polo tanto implica unha versión de configuración, como versión (metaforicamente) de software. A etapa na que agora estamos é a versión 1.1. A etapa da configuración arquitectónica da teoría. A día de hoxe, e dende o século XIX, a meirande parte da produción literaria, musical, audiovisual, etc., fundaméntase nun ©, no “rexistrado”, na “propiedade intelectual”, “autoría definida”. Todo está marcado, todo son renglóns que sinalan as bestas que pacen nos bosques, sinais que inscriben o trazo de algo “apropiado, meu, non teu”. Considérase a “orixinalidade” como o máis alto valor creativo da época, e o “orixinal” aquilo que nos fai diferente do outro, e tanto máis alta sexa a diferenza, maior é o valor do obxecto que a contén. É a regra que emana dun capitalismo cognitivo e creativo que nos aboca ao solipsismo. Mais esquécese que “orixinal” é aquilo que nace na orixe, e a “orixe” non é un obxecto de mercado, finalizado, exposto e presto a ser consumido, senón un xerador no cal “se orixinan” mundos. Liberando o código da Literatura libérase á palabra desta predeterminación que a fixa; ábrese o logos e expande a súa potencia creadora a través das singularidades individuais que o acubillan, xa non como entidades esteadas no “meu, teu”, apropiadoras de discursos monolóxicos de cátedra que se instauran dogma, alimentados pola autocompracencia, senón como arquitectuadoras de novas posibilidades de recoñecemento do ser humano como ente creador. Deste xeito, T elémaco 1.1, * como proceso autopoiético en construción, consciente da caducidade e decadencia dese vello paradigma, e apoiándose en ideas como a do Software Libre ou o Código Aberto, propón: