Summary: Este artigo analiza a rección sintáctica do verbo informar nun corpus de lingua escrita do galego moderno (1837 - 2002). A análise céntrase nas estruturas trivalentes activas da acepción ‘ [ alguén ] dá noticias ou datos [ a alguén ] sobre [ algo ] ’, nas que informar selecciona semanticamente un Axente, un Destinatario e un Tema, respectivamente. Determínanse as expresións formais e sintácticas que enchen os ocos [ a alguén ] e [ algo ] e discútese a validez dos diferentes esquemas sintácticos para o galego estándar, segundo criterios de tradición, frecuencia e autoridade.

Sintaxe léxica, valencia de informar, esquema sintáctico, variación sintáctica, galego
Sumario 1. Obxectivos. 2. Corpus de traballo. 3. Acepcións e esquemas sintácticos de informar no TILG. 4. Réxime de informar como verbo de comunicación. 4. 1 Formalización do Destinatario e do Tema. 4. 2 Informar [ a alguén ] [ de algo ]. 4. 3 Informar [ a alguén ] [ que algo pasou ]. 4. 4 Informarlle [ a alguén ] [ de algo ]. 4. 5 Informarlle [ a alguén ] [ que algo pasou ]. 4. 6 Informar [ a alguén ]. 4. 7 Informar [ de algo ] e informar [ que algo pasou ]. 5. Conclusións: suxestións para o uso estándar. 6. Apéndice.
Contents 1. Objectives. 2. Corpus. 3. Syntactic schemes of informar in TILG corpus. 4. Syntactic government of informar in the sense of ‘communicating’. 4. 1 Ways of indicating Addressee and Theme. 4. 2 Informar a alguén de algo’ [ to inform someone of something ]. 4. 3 Informar a alguén que algo pasou [ to inform someone that ]. 4. 4 Informarlle a alguén de algo [ to inform someone of something ] 4. 5 Informarlle a alguén que algo pasou [ to inform someone that ]. 4. 6 Informar a alguén [ to inform someone ]. 4. 7 Informar de algo [ to inform of something ] and informar que algo pasou [ to inform that ]. 5. Conclusions: some suggestions for standard use. 6. Appendix.
1. O BXECTIVOS
No actual uso do verbo informar non é estraño atopármolo construído con esquemas sintácticos diferentes. As í, mentres que un xornalista pode despedirse dende o lugar da noticia con Informounos do suceso..., outro pode facelo como Informoulles do suceso... Igualmente, podemos ler nun correo electrónico Informamos de que xa están dispoñibles..., e seguidamente abrir outro que diga: Informamos que xa están dispoñibles... Incluso agora, na era das telecomunicacións, unha caixa de voz a través dun contestador automático pode anunciarnos: Telefónica infórmao de que non ten mensaxes... (nalgún tempo escoitouse tamén infórmalle que...), en tanto que un caixeiro automático de Caixa Galicia pode advertirnos: Informamos a vostede que a súa operación está sendo gravada. Ante esta variación de réximes, cabe a pregunta dun usuario do galego sobre qué complementos selecciona o verbo informar : alguén informa de algo a alguén, ou informa algo a alguén ? E cando informamos a alguén, informámolo ou informámoslle ? E a situación aínda se complica cando o algo é unha cláusula completiva: Informamos que ou de que... ?
No que segue analizamos os distintos esquemas sintácticos a que dá lugar o verbo informar como verbo de comunicación. Con este signi ﬁ cado informar selecciona tres argumentos cos papeis semánticos que denominamos ‘Axente’ [ alguén ], Tema [ algo ] e ‘Destinatario’ [ a alguén ] 1. Interésanos, sobre todo, ver como se codi ﬁ ca categorial e sintacticamente o Tema do que se informa e o Destinatario da información; dar conta da variación que xa bosquexamos; e, ﬁ nalmente, suxerir prioridades de uso no galego estándar, segundo criterios de tradición, gramaticalidade, frecuencia e autoridade. Tamén contrastaremos o que sucede en galego coas linguas do noso arredor.
2. C ORPUS DE TRABALLO
Co ﬁ n de ampliar a variedade de textos, o corpus analizado completouse con usos de informar en textos de Internet, sen dúbida, non tan plani ﬁ cados coma os contidos no TILG, posto que queriamos corroborar a percepción de que as construcións sintácticas tradicionais están a ser substituídas por outras innovadoras, ou conviven con aquelas, na lingua actual. Para iso, no mes de novembro de 2007, realizamos buscas selectivas en Google con formas
En total, obtivemos 335 novos exemplos que axuntados ós 687 do TILG suman en total 1022 esquemas analizados 4. Na táboa 3 rexistramos os esquemas sintácticos establecidos en cada acepción por orde de frecuencia, tanto no TILG coma en Internet: 4 Ademais do TILG, existe outro importante corpus lingüístico do galego, o CORGA (Corpus de Referencia do Galego Actual), desenvolto no Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades (http://cirp.es), que contén unha ampla tipoloxía de textos dende 1975 ata a actualidade. Por operatividade, non analizamos os datos de informar desta base de datos, xa que a súa consulta non se pode facer por lema. Queriamos advertir, por iso, que quizais o manexo dun corpus con maior número de textos xornalísticos, escasos no TILG e abundantes por exemplo no CORGA, podería facer variar as porcentaxes dalgunhas construcións. Asíe todo, coidamos que a variedade e o número de textos ﬁ nalmente analizados son su ﬁ cientemente representativos e reveladores da sintaxe deste verbo en galego.
3. A CEPCIÓNS E ESQUEMAS SINTÁCTICOS DE INFORMAR NO TILG
Despois da análise dos 687 exemplos contidos no TILG establecemos catro signi ﬁ cados fundamentais para o verbo informar. 1. Dar <unha cousa> forma [ a outra cousa ].
2. Dar <unha persoa> noticias ou datos [ a unha persoa ] sobre [ unha persoa ou cousa ]. 3. Dar <unha persoa ou organismo> noticias ou datos da súa competencia sobre [ unha cousa ]. 4. Buscar <unha persoa > noticias ou datos sobre [ outra persoa ou cousa ].
De todos as maneiras, os argumentos [ a alguén ] e [ de algo ] son potestativos; isto é, poden estar expresos os dous ou soamente un deles. Temos daquela os esquemas sintácticos SVCD Dto (só co Destinatario expreso) e SV-CP Tma (só co Tema). Pero informar pode ser tamén capaz de asumir no seu lexema os signi ﬁ cados que lle achegan os complementos e pasar asía ter
SV: qu’era pasase o espediente á comisión de policía pra qu’esta informe <F UL 016888 >
Por último, na acepción 4, informar é tamén bivalente, pero sempre en construción pronominal. O Tema formalízase nun CP maioritariamente, isto é, SVse-CP (39 casos), que con 5 Ademais de informar, o TILG rexistra 4 casos da variante popular enformar, que, por outra parte, é a forma medieval máis documentada. No Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega (TMILG) (http://ilg.usc.es/tmilg/) rexístranse 10 formas do verbo (5 activas e outras tantas pasivas), delas, 9 coa base enform - e só 1 coa cultista inform -, a máis moderna (1481). A documentación máis antiga no galego é de 1333 ; no castelán é de 1444. 6 Mantemos a forma de cita utilizada no TILG. Nas siglas <G SAEN s 963 >, as tres primeiras maiúsculas aluden ó título da obra, as tres seguintes ó autor e os tres números ó ano da obra. Vid. a lista destas referencias en http://www 4.usc.es/ TILG/. 7 Utilizamos as siglas C(P)q para referirnos á función sintáctica de Complemento Prepositivo, formalizado nunha cláusula completiva, ó que se suprimiu a preposición (vid. a epígrafe 4. 1. 2). 8 Somos conscientes de que tamén poderían ﬁ gurar nos esquemas correspondentes de SV-CD e SV. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
4. R ÉXIME DE INFORMAR COMO VERBO DE COMUNICACIÓN
4.1. Formalización do Destinatario e do Tema
A primeira cuestión que nos interesa saber é como se expresa categorialmente o Destinatario e o Tema nos exemplos que analizamos. Na táboa seguinte só temos en conta os exemplos que se inclúen nos esquemas da acepción 2 de informar.
4.1.1. O Destinatario
Dos datos anteriores, interésanos destacar que cando o Destinatario é un ti, el/ela ou vostede o galego dispón de clíticos pronominais diferenciados acusativo/dativo para marcar as funcións de CD/CI, respectivamente. Á vista dos datos, o galego opta amplamente por codi ﬁ car esa función sintáctica como un CD (o 75 % nestes casos), antes ca coma un CI (o 25 %) 9, isto é, prefírese informouno ou informeite, antes ca informoulle ou informouche 10. Nos casos de pronomes átonos que non posúen forma diferenciada de acusativo e dativo (me, nos, vos), optamos por analizalos sempre como CD (vid. epígrafe 4. 3). Por outra parte, se o Destinatario vén expresado por unha FN, agás 2 casos, esixe maioritariamente a presenza da preposición a 11. Considerámolos sempre CD, agás nos casos en que a+FN redobra nun clítico lle; nese caso asignámoslles CI 12. 9 Nos casos de acusativo son amplamente maioritarios os de 3 ª persoa (o/a, 90 % dos casos) fronte ós de 2 ª (te, 10 %). Nos de dativo tamén son maioritarios os de 3 ª (lle/lles, 92 %) fronte ós de 2 ª (che, 8 %). 10 Á hora de establecer os esquemas sintácticos e asignar as funcións de CD e CI, seguimos o criterio formal xa convencional de conmutación por un pronome de acusativo (o/a/os/as, te =CD) ou de dativo (lle/lles, che =CI). Non obstante, aínda que non é este artigo o lugar idóneo, cabería, cando menos, a discusión de se nalgún esquema (por exemplo, SV-CICP) o clítico de dativo non podería ser considerado como expresión dun CD animado; coma tal, non se observan grandes diferenzas de comportamento entre os Destinatarios o/lle nos modelos Informeino de que pasou isto / Informeille de que pasou isto. Nestes casos o Destinatario (marcado como o ou lle) admite na construción pasiva ser un suxeito paciente: El foi informado por min de que pasou isto. O feito de referírense a un CD de persoa, semanticamente Destinatario, facilita que o falante o formalice cun clítico de dativo ó interpretalo como CI. 11 Os datos da presenza case obrigada da preposición a contrastan coa tendencia actual na lingua estándar escrita de eliminala sistematicamente ante CD de persoa. No seu dicionario, Riveiro Costa (2002 : s.v. * informar a), a teor do exemplo, proscribe o seu uso (O presidente informou os conselleiros …). Pola contra, Fernández Salgado (2004 : s.v. INFORMAR), í ndica que en galego, a diferenza do que acontece no portugués, o verbo leva expresa a preposición a cando o CD é de persoa. 12 O redobro do CI en galego, sendo frecuente, non é obrigatorio en galego. Non obstante, optamos por entender que cando este redobro se produce, o sintagma a+FN animado (orixinariamente CD) ten máis consolidada a súa identi ﬁ cación como CI, polo menos para o falante. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
O Tema exprésase maioritariamente a través dunha frase prepositiva (o 60 % dos exemplos). A preposición preferida é de, aínda que cando o termo é unha FN poden aparecer sobre (ou a súa variante sobor) e, en menor medida, as locucións acerca de e en relación con. Canto ó termo da preposición, de cada 6 exemplos, 4 son FN e só 2 son cláusulas subordinadas substantivas, maioritariamente completivas con de que (45 casos), fronte ás nominalizadas de relativo (do que, 15 casos) e ás interrogativas indirectas (11 casos). A conxunción maioritaria que as introduce é a completiva que (63 casos), 3 casos son de se e 1 do interrogativo cómo. Estas construcións prepositivas analizámolas sintacticamente como CP.
Como xa dixemos, os contidos do Tema poden estar referidos baixo diferentes formatos de discurso directo (82 casos), que consignamos nos esquemas coas siglas :DD. Por último, o Tema exprésase tamén a través dunha cláusula maioritariamente introducida pola conxunción que, pero sempre coa preposición suprimida; isto é, casos de “queísmo” (16, 2 % dos exemplos) 13. Esta cláusula completiva presenta problemas sobre qué función asignarlle 14. O feito de que no esquema exista un Destinatario codi ﬁ cado como CI (informeille) facilita que a cláusula completiva sexa codi ﬁ cada como CD e pase a ocupar este oco baleiro; o que mesmo axuda a explicar a omisión da preposición (informeille que...). Pero asignarlle a esta cláusula a función de CD chocaría cos casos en que o Destinatario é codi ﬁ cado como CD (informeino que...), pois nese caso contraviríase o principio gramatical de que nunha mesma cláusula non poden coaparecer dúas funcións sintácticas iguais no mismo nivel xerárquico. O que parece apreciarse é certa tendencia a suprimir as preposicións que introducen cláusulas completivas de CP (o caso tamén do réxime informei (de) que), pero iso non implica que a cláusula pase a ser un CD. Dunha banda, esta cláusula Tema non admite a clitización por un pronome átono de acusativo (Informei que algo pasou > * informeino), nin sequera resulta natural cando o Destinatario se codi ﬁ ca como dativo (Informeille que algo pasou > * informeillo). Tampouco parece admitir a pasiva (Eu informeite que algo pasou > *Que algo pasou foite informado por min).
Xa que logo, esta cláusula completiva pode parecer un CD, pero non é. Por iso, en todos estes casos de “queísmo” optamos por seguir considerando que a cláusula ocupa a función de Complemento Prepositivo, iso si sen a preposición expresa. Para diferencialos dos CP en que a preposición si é reitora, empregamos nos esquemas as siglas C(P)q.
En suma, canto á expresión do Tema, o prototipo no galego é Informou de algo (máis numeroso ca Informou de que algo pasou e Informou que algo pasou). Diso poderiamos concluír que cando se expresan os dous argumentos o réxime habitual en galego é Informeino de algo (VCD-CP). Non obstante, poden producirse diferentes combinacións que dan lugar ós esquemas que imos comentar a seguir.
4.2. Informar [ a alguén ][ de algo ] : SV-CDCP
Como xa indicamos, o esquema SV-CDCP (167 casos) é a estrutura sintáctica máis documentada de informar no TILG (o 24, 3 % do total de exemplos), e tamén a máis numerosa (máis do 50 % dos casos) das estruturas sintácticas do signi ﬁ cado 2 en calquera dos períodos recentes da lingua 15. Canto á categoría do CP, os casos de prep+FN (108) case dobran ós de prep+cláusula (59): SV-CDCP: si chega a vir, xa o informarei do nagocio. < 1 M A 000877 > 13 Entendemos por “queísmo” a supresión dunha preposición, polo xeral de, que vén esixida por un elemento reitor (verbo, nome, adxectivo) diante da conxunción que. Pola contra, o “dequeísmo” consiste na introdución da preposición de ante a conxunción que cando aquela non está rexida. 14 Esta asignación afecta ós esquemas representados como SV-CDC(P)q (epígrafe 4. 3), SV-CIC(P)q (epígrafe 4. 5) e SV-C(P)q (epígrafe 4. 7). 15 Vid. no Apéndice a táboa 7. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 181196
SV-CDCP: a Santiago a informar do acontecido ás de SanctiPetri. <V ALMAX 880 > SV-CDCPq: informeino de que traballaba en sociedade <S TGSIL 976 >
Segundo as datacións do TILG, dentro dos trivalentes, é o único esquema que se rexistra nos textos do século XIX, o que en certo modo o lexitima. E é, asímesmo, o réxime que documenta na lingua medieval, a partir das estruturas activas e pasivas que analizamos nos exemplos do TMILG: por quanto eu fou enformada por lo procurador da çidade d’Ourense <V DF : 1446 > 16. Pedimos nos que vos enformedes da verdade e o libredes <V FD : 1481 > 17
Esta construción de SV-CDCP é a única recomendada pola Real Academia Galega (RAG) no seu dicionario (DRAG 1997 : s.v. I NFORMAR), como se ve da exempli ﬁ cación intencionada: Informárono de que tiña o premio... Nas correspondentes entradas de informar, rexistran e recomendan este mesmo uso para o estándar galego outras publicacións de carácter normativo e correctivo, coma o GDXL (2000), o dicionario de construcións de Riveiro Costa (2002) e o de usos e di ﬁ cultades de Fernández Salgado (2004).
Cando no Tema o termo da preposición é unha FN, este mesmo réxime é igualmente o preferido na lingua culta do portugués, español peninsular, catalán e francés. Asíe todo, como se comenta na sección seguinte, existe a tendencia á omisión da preposición cando o Tema é unha cláusula, que é obrigada en francés e catalán. Na busca realizada con Google, este esquema xa non é o maioritario nos textos de Internet:
SV-CDCP aparece en 3º lugar (64 ocorrencias de 331 exemplos), tras SV-CIC(P)q e SV-CICP.
4.3. Informar [ a alguén ] [ que algo pasou ] : SV-CDC (P)q
Desde o punto de vista normativo, trátase dunha construción “queísta” (eliminación da preposición de), con respecto ó esquema maioritario e tradicional SV-CDCP. O esquema representa o 5, 6 % do total dos exemplos, o segundo máis frecuente dos trivalentes (39 casos). O primeiro exemplo no TILG data de 1912, aparece outra vez na década dos cincuenta, e non volve asomar ata a dos setenta, onde boa parte deles se concentra nun único autor (<S TGSIL 976 >). Na década dos oitenta e noventa aumenta moito o seu uso, ata representar o 9 % do total (vid. táboa 7 no Apéndice).
SV-CDC(P)q: Verea e Aguiar nos veu a informar que [... ] tódolos tumulus <T ETBOI 912 > SV-CDC(P)q : pra que me informes si el ten coñecimentos <V LZNON 957 >
SV-CDC(P)q : Informamos ó cocheiro que tiñamos que quedar no tambo <R LOREL 991 >
Estamos ante un esquema que admitiría a discusión sobre a asignación doutras funcións. En tódolos exemplos, as categorías gramaticais que aparecen no Destinatario son sempre pronomes átonos (me, nos, vos) sen forma diferencial de obxecto (26 casos), e frases nominais de persoa con a (12 exemplos), polo que tamén poderían ser interpretados como CI 18. A nosa decisión ﬁ nal de asignarlles a función de CD fundamentámola en que a) as a+FN nunca aparecen dobradas co clítico de dativo (vid. nota 11); e b) estes CD de persoa parecen admitir ser suxeitos pacientes nas estruturas pasivas correspondentes. Nós fomos informados por Verea e Aguiar (que tódolos túmulos...) O cocheiro foi informado por nós (que tiñamos que quedar...) 16 En http://ilg.usc.es/tmilg/ poden consultarse as referencias textuais. A consulta é de xaneiro de 2008. 17 No primeiro exemplo, o suxeito paciente (eu) permítenos concluír que na estrutura activa era un CD. O segundo acláranos que enformar rexía un Complemento Prepositivo. 18 Por outra banda, o feito de que a cláusula que funciona como C(P) teña suprimida a preposición favorecería a interpretación do Destinatario como CI, e a cláusula Tema como CD. De aíteriamos un esquema SV-CICDq, que sen dúbida é o que actúa na gramática dalgúns falantes. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
Como xa se comentou, o esquema do tipo Informeino que é a construción estándar no francés e no catalán cando o Tema se expresa a través dunha cláusula. Por outra parte, no portugués, aínda que non é a preferida pola lingua académica, goza actualmente de moito uso e tolerancia, mesmo en ámbitos da lingua culta (vid. nota 33). Nas buscas selectivas en Internet, atopamos 15 exemplos deste esquema (o 4, 5 % dos casos), o menos frecuente dos trivalentes: A través deste correo infórmote que o vindeiro día 6 de outubro terá lugar... 19
4.4. Informarlle [ a alguén ] [ de algo ] : SV-CICP
Incluímos baixo este esquema os casos en que o Destinatario (CI) aparece referenciado polos pronomes átonos de 2 ª e 3 ª persoa de dativo: che, lle e lles. É un esquema pouco frecuente (o 2, 7 % do total) e de recente asentamento no galego. Dos 19 exemplos rexistrados, a maioría deles (16) localizámolos en textos posteriores a 1980 (vid. táboa 7 no Apéndice). As 3 testemuñas anteriores a esta data son:
SV-CICP: pregueille que de paso lle informase do meu propósito < M ANCOR 929 > SV-CICPq: Elvira informoulle a Pablo de que a raíz de aquel percance <P ZMDAE 936 > SV-CICP: O motivo desta carta é informarlle sobre o estado actual <A LNNGA 969 > 20
Este réxime é habitual no español peninsular, aínda que o lle se interpreta como dativo en función de CD ó se referir a un complemento de persoa. Por iso, coidamos que non é de descartar que a expresión castelá interferise na galega, aínda que só fose favorecendo a súa difusión. Non se deben descartar tampouco causas internas ó propio galego sustentadas nos reaxustes funcionais e de marcación que se están a producir neste verbo, en parte por sinonimia con outros verbos de comunicación, como logo comentamos noa epígrafe 4. 5.
As gramáticas galegas máis recentes aluden a este cambio. Freixeiro Mato (2000 : 147) inclúe informar no grupo de verbos que poden compatibilizar un CP cun complemento de persoa pronominalizado en dativo ou acusativo, e parece validar os dous usos: Informounos da situación / Informoulles da situación. Álvarez / Xove (2002 : 557) exempli ﬁ can estes cambios con avisar e advertir, de réxime semellante a informar, e observan un uso crecente das formas dativas cando o CD é de persoa; non obstante recoñecen que o uso do acusativo responde ó modelo tradicional: Advertinte de que / Advertinte / Advertinche de que / Advertinche. Pola súa parte, a construción aparece proscrita para o estándar por Sanmartín Rei (2006 : 31) no manual de uso do galego da Universidade da Coruña; asícorr í xese *Informámoslles do procedemento … para Informámolos/as do procedemento …
Nas buscas en textos de Internet atopamos 66 exemplos deste esquema SV-CICP. É o segundo esquema en frecuencia (20 % do total), o que dá mostras da súa actual vitalidade en comparanza coa que semella que tivo noutras etapas do galego (vid. táboa 7 no Apéndice).
SV-CICP: De seguido infórmolle dos acordos da sesión ordinaria... 21 SV-CICPq: Informámoslle de que debe dirixirse por calquer medio... 22 19 <www.listas.usc.es/cgibin/wa?A 2 =ind 0510 &L=uscpdi&P= 60 > 20 As tipoloxía e procedencia destes exemplos lévannos a ser cautos canto ó seu poder de autoridade: o de 1929 é dunha carta de Manoel Antonio (documento persoal), o de 1936 son unhas notas dun emigrante (A. Paz Domínguez), e o de 1969 localízase nas narracións orais galegoasturianas recollidas por Dámaso Alonso. 21 <www.ei.uvigo.es/orgacadem/privado/documentos/ 2 / 45 / 1166393946 _Acordos_ 01 - 12 - 06.pdf > 22 <www.fundacion.udc.es/upload/docs/BOLETIN_INSCRICION_CI.doc > © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
4.5. Informarlle [ a alguén ] [ que algo pasou ] : SV-CIC(P)q
Trátase do esquema trivalente de informar menos frecuente e máis recente dos rexistrados no TILG. Son unicamente 4 os casos en que o complemento referido ó Destinatario aparece expresado a través dun clítico de dativo, en todos os casos lle. Outra volta, o Tema é sempre unha cláusula completiva sen preposición introdutora. Os exemplos rexistrados son todos da década dos oitenta e noventa:
SV-CIC(P)q: podo informarlle que á primeira hora da mañán xa... <M RTBEI 983 >
Este réxime Informar a alguén que algo pasou é ata o de agora o último paso dun proceso de reasignación estruturalfuncional que se vén producindo nos esquemas trivalentes dende o tradicional SV-CDCP 23.
Proba da actual vitalidade de SV-CIC(P)q é que na pescuda de Google resulta ser o esquema sintáctico máis frecuente dos rexistrados nos textos de Internet: 138 casos de 331 totais (máis do 40 %): SV-CIC(P)q: Informámoslle que no BOE do sábado 11 de marzo... 24
SV-CIC(P)q: Infórmoche que as eleccións foron en febreiro... 25
Este reaxuste de funcións dende o tradicional SV-CDCP é posible porque o CD de persoa é interpretado polo falante como un CI, precisamente porque non se trata dun CD prototipo. Moi á contra, este CD comparte trazos semánticos e formais típicos co CI (papel semántico de Destinatario, ente +humano, frase prepositiva con a) 26, polo que pode nun momento dado asignarlle formalmente un clítico de dativo lle, a marca habitual de CI. Non obstante, isto é posible porque, asemade, o CP, semanticamente moi próximo ó CD, pode perder a marca prepositiva (de) que o diferencia del, sobre todo cando o termo da FPrep é unha cláusula (que xa ten un nexo conxuntivo), e pasar a ocupar no esquema sintáctico o oco da función de CD que quedara libre ó se interpretar o Destinatario como CI 27. En todo este reaxuste inflúe tamén o cruzamento sinonímico de informar con outros verbos de comunicación como indicar, comunicar, dicir, trivalentes igualmente, pero que seleccionan algo (CD) a alguén (CI). De feito, baixo o esquema SV-CDCP é nidio o signi ﬁ cado de informar como “dar noticia de algo”, en tanto que no de SV-CDC (P)q parece agocharse ‘anunciar, comunicar’. Por outra banda, na consolidación deste esquema non se debera desbotar tampouco o uso case ritual dalgunhas expresións formulísticas que encabezan os textos administrativos do tipo * Infórmolle que segundo a reunión..., onde se podería falar asemade da interferencia do castelán: Le informo que... No español actual, informar algo a alguén (CDCI) é aceptado academicamente á par do tradicional informar a alguén de algo (CDCP) (vid. RAE/AALE, s.v. informar(se)). A datación dos textos que nos ofrece o TILG permítenos aventurar como puido ser este proceso de variación sintáctica, tendo en conta as primeiras documentacións de cada esquema (vid. táboa 7 no Apéndice): 1877 : Informar [ a alguén ] [ de algo ou de que algo pasou ] 23 Esta mudanza parece ir consolidándose no galego nos últimos 25 anos e semella ter como destino un réxime Informar(lle) a alguén algo (SV-CICD). A nivel oral, segundo Pena Romay (2004), parece que nalgúns dialectos do galego xa se produciu. 24 <www.des.udc.es/index.php?id= 62 &no_cache= 1 &tx_ttnews% 5 Bpointer% 5 D= 7 > 25 <vello.vieiros.com/murguia/nova.php?Ed= 38 &id= 46480 &cm= 1 > 26 O CD tipo é un ente –animado, semanticamente Tema e categorialmente unha FN. 27 Este réxime admitiría, cando menos, a discusión dunha análise como SV-CICD; de feito esta proposta é a máis habitual na lingüística española. Para a nosa decisión, vid. a epígrafe 4. 1. 2. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
O chanzo derradeiro neste proceso sería a verbalización do Tema cunha FN 28, isto é Informarlle [ a alguén ] [ algo ] (xa que logo, SV-CICD), do cal xa atopamos esporadicamente algún exemplo en Internet 29 : SV-CICD: no centro de saúde de Viveiro, infórmolle o seguinte: Estanse a facer... 30
Para o galego, Sanmartín Rei (2006 : 31) proscribe * Infórmolle que … (que si é admitida no español e no brasileiro) en favor de Infórmoo de que...
4.6. Informar [ a alguén ] : SV-CD Dto
Segundo os nosos datos, cando algún dos complementos de informar non se realiza formalmente no enunciado, informativamente, exprésase máis veces só o Tema da información (100 casos), baixo os esquemas SV-CP e SV-C(P)q, do que o Destinatario da mesma (88 casos), que se verbaliza sintacticamente como SV-CD Dto. En Informar a alguén, o complemento de persoa aparece expresado inequivocamente cun clítico de acusativo en 18 exemplos (o/a 11 veces e te 7). Esta clitización única con pronomes acusativos repítese no esquema SV-CD:DD (6 casos de o):
SV-CD Dto : ¿E el é certo? -Non o informaron mal. <T AIAGR 956 > SV-CD
Dto : «¿Que te informase eu?» < M RTCHA 981 > SV-CD:DD: Non, non se me perdera nada, informeino.<M RTCHA 981 > O esquema alternativo SV-CI Dto, co Destinatario inequivocamente codi ﬁ cado con dativos (lle ou che), resulta estraño en galego. Nos textos de Internet é tamén raro (2 casos). No corpus do TILG só hai un 1 caso, e recente 31 : SV-CI: a este futuro xornalista que lles está a informar. <D URASA 998 >
4.7. Informar [ de algo ] : SV-CP e informar [ que algo pasou ] : SV-C(P)q
No esquema co Destinatario non realizado, o Tema aparece maioritariamente formalizado coa función sintáctica de CP (76 casos), fronte á que carece de preposición, C(P)q (23 exemplos). En SV-CP, a preposición de é a máis frecuente e o seu termo habitual é unha FN, agás en 7 exemplos que son cláusulas, todos a partir de 1980. Tamén o esquema SV-C(P)q é recente no galego moderno, de feito a primeira documentación no TILG é igualmente de 1980. Non obstante, a partir desta data resulta relativamente habitual 32. A cláusula é sempre unha completiva con que, agás un único caso de se : 28 A expresión do Tema como CD, a través dunha frase nominal, é habitual no español americano. 29 Asíe todo, nos exemplos que analizamos no noso traballo aínda non documentamos ningún caso de clitización en amálgama do pronome dativo e acusativo, do tipo Informeillo, o que nos fai pensar que neses casos a FN Tema aínda non é codi ﬁ cada totalmente polo falante como un CD. 30 <www.viveiro.es/documentos/P 020809 E.pdf> 31 Non obstante, despedidas de xornalistas do tipo Informoulles dende V... comezan a ser habituais actualmente nas radios e televisións en galego. 32 A aparición e difusión destas construcións neste momento ten que estar relacionada, sen dúbida, coa difusión masiva dos diferentes medios de comunicación, nos cales o verbo informar é un referente léxico fundamental. Repárese, na táboa 1 deste traballo, na diferenza de ocorrencias deste verbo nos distintos perídos do galego: máis de dous terzos dos exemplos analizados son de a partir da década dos oitenta. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
SV-CPq: o dono, que informou de que non houbo botes en Aguiño <M OREMB 989 > SV-C(P)q: tamén informa que F. Bouza Brey cita a existencia [ … ] <B ASCON 980 >
Á vista dos datos, nas últimas décadas parece que están a competir o réxime prepositivo e o nonprepositivo. Polo número de ocorrencias, os usuarios semellan inclinarse pola construción “queísta” informar que (23 casos entre 1980 - 2002), en detrimento da prepositiva informar de que (con só 7 casos no mesmo período). Repárese en que esta última é a continuadora da tradicional informei diso. Pola contra, o esquema informar que non ten paralelismo nun informar iso, pois os exemplos de que dispoñemos son anecdóticos.
A predilección pola construción “queísta” parece corroborar para o galego as conclusións que Gómez Devís (1997 : 316) tirou para o español, referentes a que o “queísmo” é mellor aceptado polos falantes do que o “dequeísmo”. Esta tendencia ó “queísmo” explícaa Gómez Torrego (1999 : 2139) por economía lingüística ó apreciaren os falantes redundancia nexual nas construcións con de que. Nestes esquemas que vimos comentando, nin francés, nin italiano, nin catalán agrupan nunca nexo preposicional e conxuntivo. Pola contra, portugués, galego e español si o aceptan. Asíe todo, nestes idiomas as preferencias por que ou de que parecen variar segundo estea expresado ou non o Destinatario. As í, cando só se expresa o Tema, o portugués europeo, mesmo nun rexistro culto, amosa tolerancia con informou que (fronte ó académico de que); pola contra cando coaparecen Destinatario e Tema, o bo uso portugués parece primar o tradicional informei - o de que sobre o innovador informeio que 33.
Pola súa parte, no español actual tanto informar de que como informar que son correctas, aínda que a RAE sempre amosou preferencia pola construción prepositiva tradicional, en base a que na península o réxime máis frecuente é a alguén de algo (CDCP), fronte ó habitual en América algo a alguén (CDCI), actualmente tamén consagrado no uso culto (vid. RAE/ AALE 2005 : sv informar(se)). Na súa investigación, Anaya Revuelta (2001) constata que tanto informar que como informar de que son usadas no español peninsular, pero observa un uso crecente de de que a partir dos anos 90 en comparación cos 70, nos que apenas aparecía. Indica que en América o habitual é, e sempre foi, informar que e que mesmo informar de que é sentido como “dequeísta”. Os exemplos galegos que analizamos no TILG parecen ir tamén nesa dirección que vimos anotando. Por unha banda, cando se expresan o Destinatario e o Tema, informeino de que —o réxime tradicional e promocionado academicamente—, é máis empregado ca informeino que; pero cando só se expresa o Tema (xa cun signi ﬁ cado próximo a ‘anunciar’), informei de que é moito menos frecuente ca informei que. O datos poden verse na táboa 5 :
Informar +Dto+Tma Nº de ex. Informar +Tma Nº de ex. Informeino de que 59 (60 %) Informei de que 7 (25 %) Informeino que 38 (40 %) Informei que 23 (75 %) Táboa 5. Casos de “queísmo” con informar no TILG Malia estes datos, a observación de Anaya Revuelta de que en español están a aumentar os casos de de que parece ser válida para o galego nos últimos anos, se facemos caso dos exemplos obtidos a través de buscas en Internet: 33 Agradézolle estas indicacións á profesora Elisabete Pais de Jesús, lectora de portugués na Universidade de Vigo, que me viñeron con ﬁ rmar os datos tirados de dicionarios e manuais de corrección. Nas correspondentes entradas de “informar”, o DLPC da Academia das Ciências (2001) só dá cabida a Informou os presentes de que... ; pola contra, no Dicionário do português básico coordinado por M. Vilela (1990) recóllese Informaram o pai que… No de construcións de Busse (1994) rexístranse todos os usos: Informou os alumnos de que …, Informou ainda (de) que … e Informei os alunos que … Pola súa parte, na súa guía, Estela et al. (2003 : 136) recollen Informou os operadores de que..., pero O ministro informou que … En buscas selectivas co Google en páxinas portuguesas, os casos de “informeio que” sempre dobran os de “informeio de que”, o que indica que no uso común a construción “queísta” se está a impoñer. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 209223
(2001 : 329 - 31) non localiza no peninsular máis ca nun exemplo, pero sinala que si é normal en Hispanoamérica, onde constitúe a segunda estrutura en frecuencia tras informar que.
5. C ONCLUSIÓNS : SUXESTIÓNS PARA O USO ESTÁNDAR
Á luz das explicacións anteriores, podemos suxerir algunhas indicacións sobre o uso de informar para o estándar galego. Na acepción 1 etimolóxica, informar é un verbo bivalente que esixe un CD, igual ca na 3, onde tamén pode rexer un CP con sobre no sentido de ‘emitir un informe’.
O signi ﬁ cado 2 de ‘dar noticias a [ alguén ] sobre [ algo ] ’ é o que máis dúbidas sintácticas suscita entre os usuarios pola variación na formalización do [ alguén ] e do [ algo ]. Ó noso ver, a construción Informouno de algo (CDCP) debe ser a preferida por ser o modelo tradicional. Documéntase na lingua medieval e é, fronte ós outros posibles esquemas trivalentes, a única que rexistramos nos textos modernos do XIX. É tamén a forma máis frecuente nos textos manexados do TILG e a recomendada dende as institucións académicas. Cando o de algo é unha cláusula, a construción con de que cremos que debe seguir sendo a recomendada, en paralelo á construción nominal, sobre todo cando o Destinatario a alguén aparece tamén expresado: Informouno de que pasou algo. Esta é tamén a construción preferida da lingua culta portuguesa.
O réxime Infórmoo que pasou algo é innovador e aparece con pouca frecuencia en galego, aínda que o número de exemplos asíconstru í dos está a medrar. É a construción habitual do francés e catalán e no portugués é cada vez máis usada nun rexistro medio, e mesmo tolerada no culto. Para o galego estándar coidamos que por “queísta” non debe ser preferida á tradicional de Infórmoo de que.
Só nos tempos máis recentes, comezan a verse nunha porcentaxe alta usos de dativos (lle máis ca che) para referirse ó a alguén, sobre todo en textos de Internet e en usos rituais de textos administrativos, do tipo Infórmolle... Isto ocasionou a aparición de esquemas alternativos ó tradicional, como Infórmolle de algo, Infórmolle de que algo pasou e Infórmolle que algo pasou, que ó noso ver, aínda que se poidan explicar estruturalmente desde o propio galego por reasignación de funcións, coidamos que non deben ser promocionados na lingua estándar, en parte porque pensamos que nalgúns deses usos está detrás a influencia da construción paralela española (Le informo...), onde a pronomninalización con lle do Destinatario é moi frecuente cando o CD é de persoa. Estas pronominalizacións en dativo non se dan no portugués peninsular, pero si no brasileiro. Por outra parte, cando só se expresa o Destinatario a alguén, a única opción válida no galego é a do caso acusativo: Infórmoo e Infórmote, nunca * Infórmolle nin * Infórmoche.
Por último, cando informar rexe unha cláusula que textualiza o Tema, sen estar expresado o Destinatario, tanto Informo de que... como Informo que... poden ser válidos para o rexistro culto do galego. A construción Informei de que é, como xa se dixo, seguidora da tradicional e académica Informei de algo, e a súa frecuencia está a medrar actualmente en detrimento de informei que (a máis habitual noutras épocas da lingua aínda recentes), quizais por reacción cultista. Malia ser unha construción “queísta”, coidamos que informou que non se debe anatematizar, porque, socialmente, os propios falantes son tolerantes con ela. Ademais, lingüisticamente, parecen existir causas gramaticais e léxicas internas que explican este cambio, como poden ser a economía lingüística (redución de que > que por recarga nexual), o cruzamento sinonímico de informar con outros verbos de comunicación (comunicar, anunciar …), que si rexen unha completiva con que, e mesmo razóns de non marcación prepositiva de caso cando outras funcións sintácticas próximas non están explícitas na cláusula. De por parte, a redución estase a dar tamén no portugués e mais no español, e noutras linguas coma o francés ou o catalán a secuencia de que non é tolerada. De últimas, lémbrese que entre as poucas documentacións medievais de informar xa se rexistra un informou que, o que nos di que o fenómeno do queísmo é xa antigo no idioma.
6. A PÉNDICE
Na seguinte táboa pode verse a diacronía dalgúns dos esquemas sintácticos establecidos a partir do corpus do TILG:


Summary: Alúdese á importancia dos valores na formación dos máis novos e expóñense as bases teóricas das que se parte neste traballo, entre as que sobresaen as achegas de Shalom Schwartz, ademais de referirse á idoneidade da literatura para a transmisión de valores. Sinálase que Agustín Fernández Paz sempre apreciou as potencialidades da literatura neste sentido e anúnciase que se vai abordar como este docente de profesión introduciu e enfocou os valores nas súas obras infantís máis representativas. A selección de obras proposta responde á calidade literaria e é analizada ao redor de dous valores moi latentes na súa produción: a protección do medio ambiente e a xustiza social. Detense en como estes valores son tratados ao fío das historias e en como se plasman a partir de unidades perceptivas presentes no texto e de unidades semánticas abstraíbles a partir dos feitos narrados e a intervención dos personaxes. Finalízase cunha serie de conclusións que sintetizan as ideas principais desta aproximación á narrativa infantil de Fernández Paz desde a perspectiva dos valores.

VALORES NA OBRA INFANTIL DE AGUSTÍN FERNÁNDEZ PAZ
DATA DE RECEPCIÓN:05/06/2017 DATA DE ACEPTACIÓN:19/07/2017 109
VALORES EN LA OBRA INFANTIL DE AGUSTÍN FERNÁNDEZ PAZ
VALUES IN THE CHILDREN'S WORK OF AGUSTÍN FERNÁNDEZ PAZ
 : Agustín Fernández Paz, narrativa infantil, valores, ecoloxía, xustiza social.
Resumen: Se alude a la importancia de los valores en la formación de los más pequeños y se exponen las bases teóricas de las que se parte en este trabajo, entre las que destacan las aportaciones de
Agrelo Costas, María Eulalia (2017). “Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz”.
Elos. Revista de Literatura Infantil e Xuvenil, 4, "Artigos", 109127. ISSN 2386 -7620. DOI http://dx.doi.org/10.15304/elos.4.4094
Introdución: referentes teóricos, textos de análise e obxectivos propostos
Os valores supoñen unha peza clave da formación da infancia e da mocidade como se revela no tratamento que se lles dispensa na documentación reguladora do sistema educativo, na existencia de numerosas referencias bibliográficas ao respecto e na atención que se lles presta nos catálogos e nas guías de lectura. A súa definición segue a entrañar unha gran complexidade, debido a que os valores mudan en función das coordenadas espazotemporais que nos situemos. Cada sociedade, en estreita comuñón coa súa cultura e contexto político, establece a súa escala de valores para orientar e xulgar as accións do seus membros, que, á súa vez, experimenta unha serie de modificacións impulsadas polo transcorrer do tempo e as mudanzas que se suceden. Non obstante, no ámbito da Literatura Infantil e Xuvenil son varios os estudosos que aceptan a definición proposta por Santiago Yubero, Elisa Larrañaga e Pedro Cerrillo que, na introdución do monográfico Valores y lectura, explican que os valores han de entenderse “como creencias básicas a través de las cuales interpretamos el mundo y damos significado a los acontecimientos e, incluso, a nuestra propia existencia” (Yubero, Larrañaga e Cerrillo, 2004: 10). Os valores recollen, polo tanto, o noso xeito de entender a realidade e de actuar ante ela, aínda que, cando son asumidos dun modo xeralizado, pasan do ámbito subxectivo ao colectivo e convértense en valores sociais, a partir dos cales organizar e garantir a estabilidade nun determinado contexto cultural. Os enfoques desde os que se clasificaron os valores son tamén múltiples, aínda que o acometido principal deste traballo centrado na análise dos valores latentes na produción infantil de Agustín Fernández Paz (VilalbaLugo, 1947Vigo, 2016) aproxímanos a unha perspectiva psicosocial. Neste sentido parécenos rendible a xerarquía de valores establecida por Shalom Schwartz (1992, 2001), quen os considera crenzas transituacionais e acolle aqueles que pautan o comportamento dos individuos, así como aborda os de carácter transcultural. A súa categorización recoñece dez tipos motivacionais (poder, logro, hedonismo, estimulación, autodirección, universalismo, benevolencia, tradición, conformidade e seguridade), aos que se asocian unha restra de valores 1 que, atendendo ao seu carácter, provocan relacións de conflito ou de
Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz compatibilidade entre as dez categorías. Así mesmo, estas forzas de atracción e de repulsa permitíronlle a Schwartz dividir estas tipoloxías en catro grandes áreas xerais: a autotranscendencia 2, a conservación 3, a autorealización 4 e a apertura ao cambio 5. A necesidade de socializar que teñen os individuos para garantir a súa supervivencia e preservar a harmonía do grupo xustifica a posta en práctica dunha serie de estratexias para a educación en valores, entre as que destacamos a lectura e a análise de textos, debido a que son unha fonte de aproximación á información, ao entretemento e á estética, ao mesmo tempo que son unha fonte xeradora de valores (Ramírez, 2000: 152). Na opinión de Juan Senís (2006: 80), a Literatura Infantil e Xuvenil cumpre á perfección “estas condiciones –atractivo, riqueza en temas y potencialidad en debates y actividades posteriores a la lectura, familiaridad con el lector, literariedad–”, porque como xa anunciaba Marisa Bortolussi (1985: 88):
La obra literaria infantil manifestará, si no explícitamente, por lo menos implícitamente, las prohibiciones, las prescripciones, en fin, el conjunto de símbolos que definen una sociedad o cultura determinada. El aprendizaje de los valores opera mediante la asociación repetida entre signo (palabra, concepto abstracto, objeto), y su significado.
Este mesmo parecer é recollido no artigo “Os valores na literatura infantil e xuvenil” por Agustín Fernández Paz (1997: 427436), que se fundamenta nun traballo de Rafael Grasa (1988), para quen na infancia e na adolescencia a descuberta dos valores se produce a miúdo mediante experiencias significativas encarnadas en persoas, ademais de destacar que para a súa aprendizaxe a técnica educativa básica é a de analizar e discutir dilemas morais recollidos nas historias. Desde estes parámetros, Fernández Paz insiste en que a literatura, especialmente a dirixida ás primeiras idades, abre unha vía privilexiada para poñernos en contacto con outras vidas, conflitos e situacións cos que identificarnos e mesmo sentir como propios, alén de proporcionar unha selección de obras de calidade que ofrecen a posibilidade de abordar a súa historia desde a perspectiva da aprendizaxe de valores.
Plenamente convencido da función socializante da Literatura Infantil e Xuvenil, Fernández Paz afrontou a escrita dun abano de obras asentadas na calidade literaria e no atractivo das súas ficcións, amais de plasmar nelas a súa ollada persoal do mundo e as particularidades do seu
contexto vital, sen deixar de introducir valores que estimaba esenciais, tal e como se enuncia na acta que certificaba a concesión do VII Premio Iberoamericano de Literatura Infantil e Xuvenil
Una vez debatido ampliamente se decidió otorgar el Premio por mayoría a Agustín Fernández Paz por su extensa obra narrativa que aborda una gran diversidad de géneros y temas. El autor construye personajes entrañables explorando aquello que los hace irrepetibles y ambientes donde se destaca la presencia del misterio en la vida cotidiana. En su obra se enlaza el uso de las convenciones de género con la innovación literaria para niños y jóvenes. Se distingue su compromiso con los valores humanos universales y su papel determinante en la construcción de una literatura infantil y juvenil en lengua gallega.
Ese compromiso cos valores humanos universais é notorio nas súas narracións destinadas a un lectorado infantil para o que, segundo ten sinalado o mesmo Fernández Paz (Primeras lecturas, 2005: 83), é moito máis difícil escribir se se quere facer ben. Nas seguintes páxinas trataremos os valores observables nestas narracións guiados polo modelo proposto por Schwartz e fixarémonos nas súas unidades de significación, atendendo ás de carácter perceptivo (a palabra e a oración) e
semántico (o tema, os personaxes e os sucesos).
Deterémonos, en concreto, nas obras infantís de Fernández Paz máis relevantes pola súa excelencia, por seren premiadas ou por recibiren unha atención máis notoria da crítica e do lectorado, así como por situaren deteminados valores como eixes centrais do seu argumento. Textos literarios que poden ser considerados obras de calidade por cumpriren, tal e como sinala Teresa Colomer (1998: 137), un duplo obxectivo: o educativo e o literario. Referirémonos aos valores que aparecen de xeito explícito na microestrutura e a aqueloutros implícitos que se han de extraer tanto da microestruta coma da macroestura mediante a observación da intervención dos personaxes e o desenvolvemento dos feitos. Con esta aproximación aos valores expostos na produción literaria infantil de Fernández Paz queremos tamén facilitarlle ao mediador unha selección de obras que favoreza “un conocimiento a la vez crítico, relacional y, por qué no, placentero” (Mula, 2007: 155) da sociedade actual, da que o vilalbés foi un perspicaz observador e denunciou as inxustizas e agresións que percibía a través das súas historias. De aí que fora cualificado de “escritor ideolóxico”: Todas as obras de creación teñen unha forte carga ideolóxica, as miñas e as doutros escritores, porque reflicten unha visión do mundo e da sociedade. A min aplícaseme ese cualificativo porque, en bastantes dos meus libros, abordo cuestións sociais dende unha perspectiva transformadora (Roig e Soto, 2008: 176). Este encadre tan actual fai que as obras de Fernández Paz adquiran un maior carácter
A protección do medio ambiente
Na área da autotranscendencia, o valor central do universalismo defínese pola comprensión, respecto, tolerancia, aprecio e preocupación polo benestar das persoas e da natureza, trazos que tamén comparte o valor da benevolencia, que se caracteriza pola preservación e mellora do benestar das persoas próximas. Este binomio de valores é fundamental na escrita infantil de Fernández Paz e asóciase a outros valores concomitantes nas súas ficcións.
Dentro do universalismo sobresae a súa proclama constante a favor da protección do medio ambiente, que se percibe desde a súa primeira entrega narrativa e que xa anunciara nalgún dos textos publicados nos manuais escolares da serie “O noso galego”. A cidade dos desexos (1989) parte dun dos recursos máis identificativos da escrita de Fernández Paz, que se asenta na entrada da fantasía nun contexto real para poder ensanchar os seus límites e expresarse dun modo máis verdadeiro (Roig Rechou e Soto, 2008: 166167). Esta técnica liberadora e transformadora, que bebe de Gianni Rodari, vinculouna con outros elementos dos contos populares, aos que lles deu un uso ideolóxico (Roig e Ferreira, 2010), para referirse á degradación do medio natural.
Un narrador en terceira persoa sitúa no escenario dunha cidade moi deteriorada unha moderna fada e un grupo de rapaces, só preocupados por cuestións banais. A intervención de Ana fainos reflexionar sobre as verdadeiras necesidades, o que determina que lle soliciten a recuperación das árbores tronzadas pola especulación urbanística, pois “a cidade está fea [...]. De
seguro que con moitas árbores había ser unha cidade ben bonita” (Fernández Paz, 1989: 35). A
este desexo engádenlle a petición de que regrese o rechouchío dos paxaros expulsados e de que as palabras dos habitantes malhumorados deixen de ser grises e negras. As conversas con Ana e a súa intervención activa na rexeneración da cidade favorecen a adquisición por parte dos integrantes da panda de valores asociados coa benevolencia, como son a servicialidade e a responsabilidade, para acadar outro valor universal como é a harmonía coa natureza, ao que se chega no remate da historia e se sintetiza no seguinte treito: “Porque resulta difícil estar triste cando dende o balcón podes tocalas pólas dunha cerdeira ou cando polas mañás espertas e tes unha bubela a te mirar dende o peitoril da fiestra” (Fernández Paz, 1989: 47).
Eses mesmos valores vinculados coa autotranscendencia reaparecen na obra gañadora do Premio Merlín de Literatura Infantil, As flores radioactivas (1990), na que seguiu reflexionando sobre a convivencia do home e da natureza, aínda que agora desde o polémico asunto dos vertidos tóxicos na Fosa Atlántica e desde o activismo dos colectivos que alertaron sobre os ataques indiscriminados á natureza tras a catástrofe nuclear de Chernobil. A partir do recurso ao binomio fantástico de Rodari, Fernández Paz uniu as palabras “flor” e “mar” nun relato de aventuras, que se sostén na alternancia das anotacións confesionais da intrépida protagonista e as intervencións dun narrador omnisciente. A través das súas respectivas voces, contrapóñense dúas perspectivas ideolóxicas antitéticas –a dos militares e a dos ecoloxistas– ao redor das misteriosas flores que aboiaban nas augas da costa galega. Esta oposición suscita a reflexión sobre o modus operandi de certas institucións políticas e militares, así como a crítica contra os valores do poder e do logro que as definen e se integran na categoría da autorealización. Nesta liña Marc Candela (2005: 30) expón que
Aquest llibre és, doncs, un bon instrument per a despertar l´esperit crític i aventurer dels nostres infants, no solament davant les agressions constants dels humans sobre el medi ambient, sinó també sobre els foscos interessos dels governs i dels poders fàctics mundials per mantenir l' statu quo actual i fugir de les oportunitats de transformar el món den un lloc més habitable.
Unha crítica que se fai a partir do humor e que, xunto á imaxinación, son as armas das que se serviu Fernández Paz para encarar moitos dos conflitos presentes nas súas historias, xa que, como el mesmo sinalou, “A literatura infantil, se quere chegar realmente ós rapaces, debe empregar aquel humor que se atope entre o amable e o acedo corrosivo” (Fernández Paz, 1990: III). Así, tras sufrir os efectos das misteriosas flores, os militares
María Eulalia Agrelo Costas de deter (Álvarez Núñez, 1990).
Para que prospere ese mundo ideal, a obra, como artefacto ideolóxico, potencia os significados que emite e que son susceptibles de seren exemplares coa inclusión duns anexos con documentación científica para informar e sensibilizar aínda máis sobre o estado da Fosa Atlántica, a enerxía nuclear, os residuos radioactivos e o papel exercido ao respecto por Adega e Greenpeace. Todas estas alusións son tan relevantes para os fins educativos coma o mesmo discurso literario tal e como ten explicado Juan Senís (2006: 87) nun estudo sobre manuais escolares:
los paratextos condicionan la lectura del texto y orientan la recepción hacia determinados territorios, que pueden estar formados por contenidos puramente lingüísticos, literarios o relacionados simplemente con la comprensión del texto, pero también con su interpretación y con la puesta en relieve de los valores del texto.
O seu compromiso coa causa ecolóxica e a denuncia de certos comportamentos sociais reaparecen en O laboratorio do doutor Nogueira (1998), coa que Fernández Paz pagaba as débedas contraídas cos artistas do cómic, que lle deixaron unha profunda pegada na súa escrita e que lle
Hitler ou o darwinismo social: eliminar as causas para atallar os efectos.
Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz Outro dos valores máis salientables na escrita infantil de Fernández Paz é a xustiza social que, máis alá de ser definida por F. Javier Murillo e Reyes Hernández (2011: 20) como un proxecto dinámico, nunca completo, acabado ou alcanzado “una vez y para todos”, pode relacionarse con diferentes reivindicacións. No mundo actual Nancy Fraser (2008: 83) sinala dous tipos: o primeiro, que é o máis coñecido, está integrado polas reivindicacións redistributivas, que pretenden unha distribución máis xusta dos recursos e da riqueza; un segundo, cada vez máis palpable, plásmase na política de recoñecemento, cuxo obxectivo se centra en acadar un mundo que acepte a diferenza, no que a integración na maioría ou a asimilación das normas culturais dominantes non sexa o prezo dun respecto igual. Nesta segunda liña céntrase un feixe de obras do escritor vilalbés, nas que promoveu a equidade das persoas, malia pertenceren a grupos sociais e a etnias diferentes, co propósito de seguir dándolles azos aos valores asociados co universalismo, nomeadamente, a xustiza social e a igualdade. Fernández Paz dispúxose a aguilloar conciencias por medio do relato da memoria dun presente sobre o que deitou unha ollada perspicaz e, en certo modo, un tanto mesiánica, debido a que captou con anticipación problemáticas futuras, como as que derivarían da brutal crise económica dos primeiros anos do século XXI. Un tren cargado de misterios (2001), que supón unha reescritura ampliada do relato Ana e o tren máxico (2001), retrata as diferenzas existentes na realidade mediante o paso de Ana polos vagóns dun tren moi especial. Un narrador omnisciente en terceira persoa conta esa viaxesoño de Ana repleto de intriga, fantasía e xogo de palabras por un mundo diverso, no que nos vagóns se atopa con xente de diferente escala social ou proveniente de puntos xeográficos distantes como reflicten as súas roupas e os seus trazos físicos, ademais das paisaxes que se poden contemplar desde as xanelas. Nesta viaxe transcultural e onírica non se observa ningunha intención condenatoria explícita, senón que se trata de advertir o lector da existencia dun mundo integrado pola diversidade e a desigualdade. En obras posteriores criticou o desprezo experimentado polos marxinados socialmente, como acontece en O meu nome é Skywalker (2003), Premio O Barco de Vapor, na que a nena protagonista é a máxima expoñente de valores fundamentais como son o universalismo e a benevolencia. Desde a psicoloxía infantil de Raquel, Fernández Paz artellou unha metáfora da traumática experiencia dos que padecen os desfavorecidos nunha sociedade deshumanizada. A súa orixe está nunha escena presenciada ás portas dun supermercado da súa cidade de residencia (Vigo), no que un home pedía esmola ante a impasibilidade dos viandantes. A partir de aí, un
María Eulalia Agrelo Costas narrador omnisciente recrea a fermosa amizade entre Raquel e un home de estraña aparencia, que permite achegarse ao abandono ao que están condenados os sen teito. Un argumento que se asenta nun punto único e que prescinde de tramas secundarias, porque a forza da narración céntrase no difícil equilibrio entre a fascinante aventura, que a nena imaxina, e a crúa realidade, que se lle desvela ao lector aos poucos. Todo un acerto para aproximarse a un tema tan duro como é o da marxinación e que fai de O meu nome é Skywalker un relato redondo e convincente, porque desde esta formulación
Consigue así tres cosas: intrigar al lector con un denselace no previsible; evitar el dramatismo fácil –la niña recordará siempre a su amigo de otro planeta–, y algo más importante: dar una inusual visión respetuosa y compasiva de los marginales, esas personas molestas para la sociedad, a quienes se suele prejuzgar y a quienes entre todos convertimos en “invisibles” (CLIJ, 2003: 65).
Para non ferir a sensibilidade de Raquel, o home de chaqueta rechamante farase pasar por un visitante das estrelas de nome Skywalker que está na Terra para estudar os humanos, aínda que esta historia alternativa está a piques de descubrirse cando á nena lle parece que está a durmir no chan entre cartóns ao pé doutros sen teito. Unha estampa da mendicidade que lles resulta ben incómoda aos pais que, como parte dunha sociedade indolente, se eximen de responsabilidades e esgrimen outras razóns para xustificala. Mentres a nai mostra certa condescendencia e polo baixo comenta: “Por Deus, ¿é que non poden acollelos nun albergue, ou algo así?” (Fernández Paz, 2003b: 64), o pai evidencia un maior cinismo: “Moitos veñen aquí a durmir a borracheira, fíxate cánto cartón de viño hai. ¡Dá vergonza ver isto en pleno centro da cidade!” (Fernández Paz, 2003b: 64).
Ante o temor da descuberta, Skywalker comunícalle á nena que a súa misión na Terra rematou e, como última mostra da súa amizade, intercámbianse uns agasallos e un intenso abrazo. Lonxe de Raquel, a voz narrativa desenmascara a dramática realidade dese home estranxeiro que, nun novo xesto de altruísmo, se afasta de quen si o respectou para non magoala, acompañado doutros “homes invisibles coma el, a maioría de pel intensamente escura [...]. Todos viaxeiros anónimos daquel tren de carga que atravesaba as inmensas chairas e que os acabaría deixando
nalgunha estación ignorada, outra cidade descoñecida” (Fernández Paz, 2003b: 88). En tan poucas liñas, tres adxectivos – “anónimos”, “ignorada” e “descoñecida” – condensan a esgazadora realidade dos sen teito, que resultan invisibles ante unha sociedade que desoe a chamada de auxilio que, desde o silencio, lanzan sumidos nunha total desesperación, pero a quen Fernández Paz lles quixo restituír a dignidade. O autor vilalbés volve afastarse conscientemente dos temas máis ao
Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz uso na produción infantil e faino pasando unha realidade tráxica e cruel polo filtro da tenrura e do lirismo e mesturándoa coa fantasía, unha fórmula que desemboca en varios niveis de lectura: desde a perspectiva adulta, o retrato dun comportamento habitual que chega a estremecer; e desde a infantil, a ventura que entraña o coñecemento dun ser invisible, só descuberto pola intelixencia dunha nena (Soto, 2013). As nefastas consecuencias de moitos dos valores que abraza a autorealización, así como a insistencia na conveniencia daqueloutros que implican a tolerancia e a solidariedade co próximo, xustifican que Fernández Paz se preocupase por denunciar as duras experiencias dos inmigrantes en Lúa do Senegal (2009), cuxa xénese está nesa imaxe retida dun emigrante de cor negra e nacionalidade descoñecida subido á estadea dunha obra, que conservou nun dos seus diarios ata transformala nunha narración. A imaxinación agora esvaécese e a realidade máis núa exponse mediante o relato introspectivo de Khoedi, que reflicte o conflito emocional daqueles que abandonan o seu lugar de nacenza e son rexeitados no país de adopción. Tanto as dedicatorias como as citas anuncian os parámetros ideolóxicos desta obra, na que a voz de Khoedi e a dun narrador externo sosteñen a experiencia migratoria desta nena senegalesa que viaxa coa nai e a irmá a España para reunirse co pai.
Por medio deste relato confesional dirixido á lúa, Fernández Paz pon ao descuberto o sentimento de perda que senten os emigrantes, amais da azarosa travesía de moitos africanos polo
deserto ata que embarcan nunha pateira e ven os seus soños afundirse ante a bravura do mar e o ríxido control policial. Xa na “Terra das Ausencias”, exemplifica en Khoedi as privacións que afrontan e os temores que os asedian por non comprender a lingua e sentirse desprezados. Unha muller branca aparta o fillo de Khoedi cando tenta tocala e súa nai é increpada coa expresión “negra de merda” (Fernández Paz, 2009b: 43). Ante estas agresións, os emigrantes auxilian os seus compatriotas, polo que na casa da nena hai un “cuarto de acoller” para os senegaleses que chegan a Vigo e seus pais colaboran coa Asociación Senegalicia. Esta dramática experiencia, xunto aos acenos relativos á historia e riqueza cultural do Senegal, ansía sensibilizar sobre a situación dos emigrantes e expoñer as causas que motivan a fuxida, por veces mortal, dun país espoliado polos occidentais. Incluso para potenciar a empatía con eles, alúdese á condición emigrante dos galegos e á poesía de compromiso de Rosalía de Castro, que se relaciona coa de Léopold Sédar Senghor, un dos grandes poetas negros, que foi un dos artífices do movemento da negritude e impulsou o renacemento da cultura negroafricana e a emancipación política dos seus pobos. Máis alá do pesimismo que percorre as páxinas de Lúa do
Senegal, no final late a ilusión, pois Khoedi non quere esquecer a súa terra de nacemento, pero tamén sabe que ha de integrarse:
Eu seguirei correndo nos meus soños polos camiños de Oussuye e polas rúas de Ziguinchor, o Senegal irá sempre comigo no corazón. Mais tamén quero facelo polas rúas de aquí, sentilas tan miñas coma as de aló, acabar incorporándoas aos meus soños. Aínda que aquí me chamen estranxeira, aínda que haxa persoas que todos os días se encarguen de lembrarmo (Fernández Paz, 2009b: 180).
A preocupación de Fernández Paz polo rexeitamento cara aos máis desfavorecidos reaparece no álbum Valados (2009), no que a amizade de Helena e Xoel se ve interrompida ao
Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz
Moitos dos aspectos suxeridos nesta historia son amplificados con acerto polas logradas ilustracións de Xan López Domínguez. Texto e ilustración convidan á reflexión e buscan concienciar sobre o absurdo da exclusión de calquera índole, a partir da promoción dos valores da xustiza social, da igualdade, da paz e da amizade verdadeira, mentres son reprobados aqueles vinculados co grupo da autorealización como son o poder social e a autoridade, que pretenden dominar as persoas e os recursos materiais. A vitoria do universalismo e da benevolencia aséntase, de novo, na intervención duns personaxes que cren neses valores, pero que tamén rexeitan aqueles máis conservadores e se deixan orientar polos valores da estimulación e da autodirección.
Só o atrevemento e a creatividade de Helena e Xoel lles permitirá defender os valores que favorecen o benestar entre as persoas.
Conclusións
O éxito da transmisión deste valores radica sobre todo na capacidade de sedución das historias e de identificación do lector co personaxe, pretensións acadadas por un Fernández Paz que traballou a trama e o discurso das súas narracións con sumo esmero, porque para el era fundamental facer lectores, pero tamén cidadáns comprometidos co seu tempo. As súas narracións infantís non perden a conexión coa realidade máis próxima e suscitan a reflexión e a
María Eulalia Agrelo Costas discusión, coa finalidade de espertar conciencias e promover o pensamento crítico. De aí que formen parte dese repertorio de obras para os máis novos que serven tanto para a educación literaria coma para a educación social, porque, seguindo as palabras que inician o artigo “Literatura con valores”, de Ana Garralón (1990: 26), intégranse nesa literatura infantil y juvenil que intenta educar en el ejercicio tolerante de la libertad; que desecha los viejos roles machistas; que postula un ideal de paz como única arma posible para ganar el futuro; que intenta establecer una relación no depredadora con el medio ambiente; que rechaza la marginación social, el racismo, el abuso indiscriminado de las minorías. Existe, en definitiva, una literatura infantil y juvenil que huye de visiones idílicas y proporciona a niños y jóvenes una lectura más certera. Son libros para interpretar la realidad.
Referencias bibliográficas
AGRELO COSTAS, E. (2015). Da institución escolar ao centro do canon: Agustín Fernández Paz.
Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela. Tese de doutoramento. Consultado reconocimiento y participación”. Revista de Trabajo, 6, 8399. Consultado o 14 de abril de 2017, http://www.academia.edu/29529757/La_justicia_social_en_la_era_de_la_pol %C3%ADtica_de_identidad_redistribuci%C3%B3n_reconocimiento_y_participaci
galega”. En Roig Rechou, B.-A., I. Soto López e M. Neira Rodríguez (Coords.). Reescrituras do conto popular 20002009 (pp. 83105). Vigo: Edicións Xerais de Galicia/Fundación Caixa Galicia. Consultado o 16 de abril de 2017, http://www.usc.es/export9/sites/webinstitucional/gl/proxectos/lijmi/descargas/ BVC_reescriturasdo-contopopular-20002009.pdf ROIG RECHOU, B. A. e SOTO, I. (2008). “En Santiago de Compostela con Agustín Fernández Paz”. Boletín Galego de Literatura, 38 (2º semestre 2007), 161178. Consultado o 14 de abril de 2017, https://minerva.usc.es/xmlui/bitstream/handle/10347/7584/pg_154171_bgl38.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Valores na obra infantil de Agustín Fernández Paz advances and empirical test in 20 countries”. En Zanna, M. P. (Comp.). Advances in Experimental Social Psychology (pp. 165). Nueva York: Academic Press. SCHWARTZ, S. H. (2001). “¿Existen aspectos universales en la estructura y contenido de los valores humanos?”. En Ros, M. e V. L. Gouveia (Coords.). Psicologia social de los valores humanos (pp. 5377). Madrid: Biblioteca nueva. SENÍS FERNÁNDEZ, J. (2006). “Valores y lectura(s)”. Ocnos, 2, 7990. SOTO, I. (2003). “De seres invisíbeis e olladas tristes”. LG3. Literatura. Consultado o 17 de abril de 2017, http://culturagalega.org/lg3/extra_recension_xenero.php? Cod_extrs=156&Cod_prdccn=118 SOUSA, S. (2008). “Valores y formación en la literatura infantil y juvenil actual”. Espéculo. Revista de estudios literarios. Consultado o 20 de abril de 2017, http://www.ucm.es/info/especulo/numero39liteinfa.html TARRÍO VARELA, A. (1994). Literatura galega: Aportacións a unha Historia crítica. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. YUBERO, S., E. LARRAÑAGA e P. CERRILLO (2004). Valores y lectura. Estudios multidisciplinares. Cuenca: Ediciones de la Universidad de CastillaLa Mancha.


Summary: A través deste artigo búscase facer visible o proxecto de investigación dunha tese de doutoramento que abarca o eido da elaboración de materiais didácticos no ámbito municipal. Dunha banda, sitúanse os procesos de creación de materiais didácticos, co que isto supón paralelamente de avaliación do modelo pedagóxico, do modelo de profesionalidade docente, das finalidades educativas e das estratexias didácticas, e doutra banda, sitúase o rol que asumen as administracións locais da provincia de A Coruña nos procesos de creación de materiais didácticos, que implican un análise das políticas de elaboración e difusión, da natureza dos materiais, do uso planificado e ‘real’, do perfil profesional e formativo das autoras e dos autores dos materiais, así como a influencia dos orzamentos e da lexislación en materia local na permanencia a longo prazo de políticas de impulso e creación de materiais didácticos territorializados. Preséntanse a continuación os apartados propios do informe parcial do proxecto de investigación: definición, xustificación, obxectivos, hipóteses, mostra, metodoloxía e primeiros resultados.

PROXECTO DE INVESTIGACIÓN DUNHA TESE DE DOUTORAMENTO: INFORME PARCIAL SOBRE MATERIAIS DIDÁCTICOS E ADMINISTRACIÓN LOCAL
RESEARCH PROJECT OF A DOCTORAL THESIS: RESEARCH PROGRESS REPORT ABOUT EDUCATIONAL MEDIA AND LOCAL GOVERNMENT
carmendenebola.alvarez@usc.es

No contexto da Didáctica os materiais teñen alcanzado un lugar significativo debido fundamentalmente ao énfase posto neles no discurso político e psicopedagóxico despregado en torno á Lei Orgánica de Ordenación Xeral do Sistema Educativo e pola vertixinosa evolución que teñen sufrido as tecnoloxías da información e da comunicación (TIC). Ademais a investigación e a publicación sobre materiais didácticos lles ten conferido relevancia como elemento nos procesos de mediación didáctica, especialmente o valor de evitar deixar as decisións en mans da improvisación. Mais a problemática dos materiais para o traballo educativo vense facendo cada vez máis complexo ao tempo que entran en xogo [novos] intereses educativos, culturais e económicos.
Por exemplo, na sociedade do século XXI é cada vez máis frecuente que a educación teña lugar fóra da escola, sexa independente desta e se faga explícita e visible; de xeito que o sistema escolar xa non se contempla como o único sistema educativo, senón que a Educación Social da conta de múltiples contextos comunitarios. Ao tempo, dende os anos 80 vense desenvolvendo, dun xeito desigual no territorio español e no galego, a filosofía de Cidade Educadora e, polo tanto, os concellos están a asumir novas responsabilidades independentemente das competencias transferidas polo Estado e polas Comunidades Autónomas.
Unha das funcións que as administracións locais están a asumir é a participación, dende diversos roles, na creación de materiais didácticos contextualizados territorialmente e que buscan dar resposta a necesidades específicas. Mais, como puxo de manifesto o libro coordinado por Area, Parcerisa e Rodríguez (2010), existe unha ampla potencialidade e diversidade de posibilidades nos contextos comunitarios, entre os que se atopa o municipal, pero falta moito camiño que percorrer en tanto á reflexión e á difusión das experiencias existentes.
1. DEFINICIÓN E XUSTIFICACIÓN DA INVESTIGACIÓN
Na actualidade, sabemos que o análise dos recursos pensados para o ámbito comunitario é aínda incipiente e descoñecemos as características didácticopedagóxicas dos materiais elaborados con apoio da administración local e tamén descoñecemos cales son as decisións tomadas nas Administracións Locais en relación co apoio á creación de materiais didácticos na provincia de A Coruña. Situámonos así fronte á necesidade de querer comprender aos Concellos que están a producir materiais didácticos, pero tamén de querer estudar que funcións desempeñan eses materiais.
Con tal finalidade levouse a cabo unha revisión bibliográfica das investigacións existentes e das liñas de investigación abertas entorno á tecnoloxía educativa, á elaboración e avaliación de materiais didácticos e ás accións educativas municipais. Atendendo aos criterios citados elaboráronse tres preguntas específicas que guíen o análise documental, a elaboración dos instrumentos e a interpretación (ver ilustración nº 1): que discurso sosteñen as Administracións Locais que apoian a produción de materiais didácticos? Que dificultades e facilidades atopan as Administracións Locais no camiño? Que implicacións didácticas teñen os materiais didácticos creados co apoio da Administración Local?
Ilustración nº 1. Bloques de contido da investigación
Máis alá de se o destinatario é a comunidade ou a escola, o papel nos procesos educativos dos materiais e recursos didácticos con referencia no local e con apoio dos municipios é un campo aínda sen investigar en profundidade e do que, sen embargo, comezamos a ter mostra da súa relevancia a través das experiencias existentes nas que as administracións públicas teñen apostado pola creación de recursos educativos (en Galicia atopamos referencias como o Proxecto Ulla Elemental, o Proxecto Terra, Climántica, o conxunto de materiais do Concello de As Pontes de García Rodríguez ou a Colección Santiago: Cidade Educadora) e tamén a través das implicacións dende o mundo académico (Area Moreira, Parcerisa Arán e Rodríguez Rodríguez, 2010; Schmidt e Braga García, 2006).
“A relación educativa intencional se establece na relación entre quen pretende educar e quen aprende. Esta relación se produce nun contorno ou ambiente de aprendizaxe e sérvese de recursos e materiais que fan de mediadores entre as intencións educativas e a consecución dos aprendizaxes. Polo tanto, o papel dos recursos e dos materiais didácticos é moi importante, posto que constitúen os medios que concretan os obxectivos educativos. […] Hoxe en día, a institución escolar segue cumprindo unha función moi importante pero, a diferenza do que ocorría non fai demasiados anos, comparte a súa influenza educativa con outras institucións, os medios de comunicación, etc.
a preocupación pola educación é actualmente moi ampla e son moitas as entidades e institucións que se preocupan e ofrecen actividades e recursos con obxectivos educativos” (Parcerisa Aran, 2010:11).
Na actualidade temos evidencias de que algunhas administracións locais están apoiando a creación de materiais didácticos contextualizados no territorio, pero descoñecemos o contexto discursivo no que se produce esta realidade. Manifestándose, dunha banda, a relevancia dos concellos na creación de materiais didácticos e, doutra banda, a evidencia do interese por estudar os materiais no ámbito municipal a través da avaliación dos propios recursos e da elicitación e representación do que fan e do que pensan os profesionais (políticos e técnicos) das administracións locais. Vinculando así un mellor coñecemento da situación coa mellora do proceso de creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal.
Os resultados desta investigación permitirannos coñecer mellor as características pedagóxicas e as funcións dos materiais didácticos nos contextos educativos municipais, a través do estudo das políticas adoptadas pola administración local, así como dos materiais publicados e o seu uso. A proposta será de gran axuda no momento de pensar en atender á diversidade de situacións e contextos sociais existentes e contribuirá a abrir novas perspectivas de dinamización nos contornos comunitarios a través do emprego das TIC nos municipios da provincia de A Coruña.
2. OBXECTIVOS
En relación cos aspectos que se desexa indagar e coñecer trázase a seguinte meta de investigación: describir e comprender as accións adoptadas, funcións, procesos de elaboración e características dos materiais didácticos en soporte impreso e dixital creados co apoio da administración local. Este obxectivo xeral concrétase en sete obxectivos específicos que favorecen a identificación das partes que compoñen o problema obxecto de estudo e que se expoñen a continuación. Ademais, na ilustración nº 2 pode verse un mapa de relación entre problema, preguntas de investigación, obxectivos xerais e obxectivos específicos:
• Describir e analizar as accións educativas emprendidas polos Concellos galegos en relación coa elaboración e publicación de materiais didácticos. • Clarificar o discurso ideolóxico que sustentan as Administracións Locais que apoian a produción de materiais didácticos. • Analizar as implicacións económicas que se destinan en relación coa creación, elaboración, publicación, produción e difusión de recursos educativos dende a Administración Local na provincia de A Coruña. • Elicitar e representar o pensamento dos profesionais e sectores implicados pola creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal.
• Identificar os factores ou aspectos que interveñen no procesos de elaboración de materiais didácticos con apoio da administración local. • Avaliar e catalogar os materiais didácticos de produción municipal que se poñan a disposición do estudio. • Identificar debilidades, ameazas, fortalezas e oportunidades na creación de materiais didácticos dende as Administracións Locais.
3. HIPÓTESES DE INVESTIGACIÓN
A continuación exprésanse as ideas de partida que son resultado da particular visión e interpretación das distintas evidencias que atopáronse na revisión documental e que van a ser expostas en frases a modo de hipóteses que as conclusións da investigación inducirannos a confirmar, modificar ou rexeitar.
➢ Hipótese 1: Na provincia de A Coruña existe unha gran pluralidade nas accións desenvolvidas polos diversos municipios en relación cos materiais didácticos.
As administracións Locais na provincia de A Coruña parten de contextos socioeconómico‑culturais moi diversos e a xestión política está en diverso modo influída polos modelos organizativos da Administración Local. A unión destas dúas observacións da lugar a un mapa de políticas locais moi variado. No caso específico dos materiais didácticos, este mapa variado de políticas locais da lugar a unha situación de alta discrepancia entre os municipios que non teñen apoiado a creación de ningún material didáctico e aqueloutros municipios que son asiduos á práctica da creación de materiais didácticos. Os factores que se interpoñen entre un caso e outro aparentan ser a dispoñibilidade económica e a disposición para apoiar os materiais didácticos focalizados no territorio. Sendo así que entre un extremo e outro atopamos múltiples posibilidades. ➢ Hipótese 2: O xeito de participación dos concellos pode resumirse en catro roles: potenciador habitual, potenciador esporádico, colaborador e inactivo. Dacordo co establecido na hipótese 1, sinálase a seguinte categorización para clasificar o rol asumido polos concellos galegos respecto da produción de materiais didácticos: – Potenciador habitual: Concellos que mostran unha preocupación constante pola creación de materiais didácticos e que desenvolven políticas específicas a medio‑longo prazo. – Potenciador esporádico: Concellos que non teñen unha preocupación constante pola creación de materiais didácticos, pero que ante situacións puntuais desexan, con iniciativa propia, crear materiais didácticos. – Colaborador: Concellos que non potencian a creación de materiais didácticos, pero que ante unha proposta externa están dispostos a participar, fundamentalmente dende un papel económico.
Fonte: elaboración propia Ilustración n.º 2. Relación entre problema de investigación, preguntas de investigación e obxectivos
– Inactivo: Administracións Locais que nunca teñen participado na creación de materiais didácticos. Resulta difícil establecer porque non o teñen feito. Establécese tamén unha relación entre periodicidade das políticas e a motivación das mesmas. Ao falar de motivación intrínseca ou extrínseca quérese facer referencia á procedencia dos fundamentos polos que é positivo elaborar materiais didácticos contextualizados. Enténdese que no caso dos Concellos colaboradores as persoas ou entidades externas que presentan a idea deben achegar tamén os motivos polos que esta é beneficiosa, sen embargo nos casos dos Concellos potenciadores, aínda que a idea sexa externa non precisa ser presentada xunto a unha fundamentación educativa. Se ben é certo, que presuponse que nos potenciadores habituais a xustificación está máis arraiga que nos potenciadores esporádicos. ➢ Hipótese 3: A maior dificultade que afrontan as Administracións Locais para poder planificar a longo prazo proxectos educativos de apoio á creación de materiais didácticos é a falta de concreción das competencias obrigatorias en materia educativa. A Lei Reguladora de Bases de Réxime Local (LRBRL, 1985) non atribúe competencias obrigatorias en materia educativa ás Administracións Locais máis alá do mantemento de infraestruturas escolares e da dotación de determinados servizos como a existencia dunha biblioteca pública. Isto implica a falta de partidas orzamentarias específicas para a creación de materiais didácticos, o que a priori inflúe nas posibilidades de planificar accións a longo prazo e polo tanto desemboca na inexistencia de recursos específicos (ver
ilustración nº 3). Fonte: elaboración propia Ilustración nº 3. Representación da secuencia hipotética desencadéante da non existencia de competencias específicas.
A carencia dunha planificación estratéxica a medio – longo prazo para o apoio á creación de materiais didácticos pola administración local pode provocar que o traballo dos profesionais e das institucións que comparten un mesmo ámbito se desenvolva illadamente e sen un obxectivo común, o que á súa vez poderá derivar en traballo descoordinado, reiterativo, solapado e infrutuoso sobre unha mesma cuestión, mesmo eludindo responsabilidades ao quedar ocos e lagoas. A planificación a longo prazo favorece a existencia de proxectos interdisciplinares e equipos multiprofesionais traballando cohesionados.
➢ Hipótese 4: A creación de materiais didácticos non é unha prioridade para as Administracións Locais. Ao tempo, existe un maior interese e preocupación cando os concellos dispoñen dun técnico de educación. A maioría dos municipios teñen áreas ou departamentos de educación, pero para os políticos estas distan bastante de seren o obxectivo primordial da lexislatura e non soen ser as que dispoñen de maiores partidas orzamentarias. Se concretamos máis, dentro do ámbito educativo a creación de materiais didácticos non é un ámbito prioritario, senón que prevalecen outras accións que si son, explicitamente, competencias educativas dos municipios. Particularmente a xestión da conservación, reparación e mantemento de centros escolares públicos e a xestión de servizos como os comedores ou o transporte escolar. Unha situación de ‘precariedade’ na priorización de accións, que vese incrementada cando a Concellaría non é particular de educación, senón que comparte servizos con outras áreas como as de cultura e deporte. Dentro da idiosincrasia dos concellos galegos nos que existe unha gran variabilidade do número de habitantes, do tipo de dedicación dos políticos ao seu cargo ou da existencia de persoal técnico, é esperábel que naqueles casos en que existe un técnico de educación, os Concellos mostren un maior interese e preocupación polo apoio á creación de materiais didácticos. Unha hipótese fundada en que os técnicos terán maior sensibilidade por
Nesta hipótese susténtase que é difícil xeneralizar cal é o perfil formativo e profesional das persoas que desempeñan a función de deseño e elaboración do material didáctico cando este é producido pola Administración Local. Dunha banda, hai materiais didácticos que xorden dunha iniciativa do ente municipal, pero os Concellos non teñen persoal específico para o deseño de materiais didácticos, polo que esta función é asumida por un técnico (do departamento de educación ou doutros departamentos), por outro persoal laboral ou funcionario do Concello (por exemplo persoal de escolas infantís municipais ou persoal de museos municipais) ou por persoal externo contratado ex profeso. Doutra banda, hai outros moitos materiais didácticos que proveñen de iniciativas externas á Administración Local nas que os principais actores soen ser principalmente profesorado do ámbito escolar, profesorado do ámbito universitario ou [membros de] asociacións. Indico estes e non outros porque na súa actividade diaria desenvolven iniciativas en relación coa ensinanza ou coa difusión e polo tanto próximas nalgúns casos ao interese de crear materiais didácticos específicos que, ás veces, resultan xeitosas e interesantes para seren publicadas por unha Administración Local. Se ben resulta complexo delimitar os perfís profesionais, dentro de cada un dos colectivos sinalados atopámonos unha nova disparidade de perfís formativos. Soamente centrándonos no profesorado temos un amplísimo recorrido de titulacións, que non é menor respecto do persoal laboral ou funcionario dos Concellos, nin respecto do amplísimo espectro de asociacións. En definitiva, créese que vai resultar difícil determinar cales son os perfís profesionais e formativos das persoas que desempeñan as funcións de deseño e desenvolvemento de materiais didácticos apoiados pola Administración Local e que, en todo caso, o aspecto común será a escasa formación didáctica. ➢ Hipótese 6: Na maioría de experiencias de apoio á creación de materiais didácticos por parte da Administración Local céntranse os esforzos na elaboración e deseño e descóidase a difusión. Ao longo da comunicación veño sinalando que nos Concellos galegos prevalece a diversidade. A diversidade respecto de calquera cousa, incluídos os modelos de elaboración de materiais didácticos. Atoparémonos dende modelos moi completos con diversas fases a modelos simples que só se centren na elaboración, mais presúmese un punto en común: na meirande parte dos casos céntranse os esforzos na elaboración e na produción dos materiais didácticos, pero non se presta atención a todo o que significa difusión, distribución, formación para o seu uso, introdución en programas educativos… ➢ Hipótese 7: Os materiais didácticos creados no ámbito municipal seguen estruturas semellantes aos recursos deseñados para o ámbito escolar. Martínez Bonafé (2002a, 15) preguntábase “teñen cambiado –moito ou poucoos libros de texto en relación aos cambios sociais, culturais e educativos producidos nos últimos tempos?”. É posible que os libros de texto non teñan cambiado significativamente, pero os materiais didácticos creados dende os concellos son unha porta aberta para a adaptación ás realidades concretas sexan cales sexan os cambios sociais, culturais e educativos. Sen embargo, é real que os materiais didácticos producidos con apoio municipal dan resposta as novas necesidades e promoven procesos educativos máis abertos á adaptación? Ou se cadra existe unha correspondencia cos medios de ensinanza elaborados para o ámbito escolar na estrutura formal e de contidos? É posible que esta correspondencia no aspecto formal sexa máis frecuente cando o material vai destinado a escolares ou a sistemas de formación regrados e que vencellemos a idea de material didáctico con aspectos curriculares, mentres que os recursos creados sen intencionalidade instrucional para ámbitos comunitarios recorran a outro tipo de formatos. Sospeito que os aspectos de fondo non serán tan semellantes en dobre medida: dunha banda, resulta factíbel que as persoas interesadas polo potencial de creación de materiais didácticos dende o ámbito municipal están sensibilizadas coas críticas aos libros de texto e, doutra banda, as temáticas e os contidos abordados son máis globais favorecendo o traballo por proxectos, metodoloxías máis activas e diversidade de tarefas. Compre pois valorar se o parentesco entre materiais didácticos creados no ámbito municipal e os deseñados para o ámbito escolar cínguese só ao formal, só ao fondo ou a forma e ao fondo, así
como comprender a que se debe esta hipotética situación.
4. MOSTRA
A mostra do estudo sairá dos concellos galegos da provincia de A Coruña. No estudo global serán obxecto de análise os 93 concellos e no estudo en profundidade seleccionaranse aqueles que protagonicen prácticas recomendables (segundo o que se estableza como conceptualización adecuada de boas prácticas para esta investigación) ou sexan casos únicos no deseño, elaboración, publicación e/ou difusión de materiais didácticos.
Poderán complementar esta mostra outros informantes chave, non necesariamente vinculados aos municipios obxecto de estudo, como representantes políticos da Concellería de Educación, da Deputación Provincial da Coruña ou da FEGAMP ou como os profesionais das editoriais e os autores dos materiais didácticos.
5. METODOLOXÍA
A investigación divídese en catro fases de recollida e análise de información. Unha primeira fase de análise documental que da inicio ao proceso investigador e que permanece activa durante todo o estudo retroalimentándose pluridireccionalmente das fases empíricas. E tres fases de estudo empírico: rastrexo, estudo global e estudo en profundidade. A primeira destas tres ten como obxectivo tratar de precisar que administracións locais da provincia de A Coruña están realizando ou teñen realizado algún material didáctico en consonancia co referente conceptual manexado na investigación. O obxectivo da segunda é dobre, dunha banda, dispoñer dos materiais didácticos existentes para catalogalos e avalialos e a partir de aí elaborar unha guía de recursos existentes, e doutra banda, describir o corte xeral de actuación das administracións con relación á publicación de materiais didácticos. Finalmente, o obxectivo da terceira das fases empíricas é coñecer en profundidade as experiencias ou casos máis representativos da produción de materiais didácticos contextualizados na provincia de A Coruña.
6. RESULTADOS
Actualmente tense desenvolvido o estudo documentando, estando en proceso o estudo empírico e a piques de acadar os primeiros resultados no marco da catalogación dos recursos educativos e materiais didácticos existentes que tiveron sido planificados, deseñados, publicados e/ou divulgados por administracións locais da provincia de A Coruña. O estudo documental divídese en tres capítulos, un xeral de revisión da literatura que contempla os epígrafes: os contextos municipais ou comunitarios; concellos e educación; a dimensión educadora da sociedade e o papel dos materiais didácticos nos contextos comunitarios; o desenvolvemento profesional nos contextos comunitarios e a elaboración de materiais didácticos; un segundo capítulo de conceptualización e clasificación de medios, recursos e materiais didácticos que comeza pola revisión bibliográfica do concepto de material didácticos, continúa coa interpretación de medios e materiais didácticos e remata cunha referencia á clasificación e papel nos procesos educativos dos materiais didácticos no contexto comunitario; e un terceiro capítulo que relaciona as administracións locais coa creación de materiais didácticos, en primeiro termo a través do marco normativo e das competencias transferidas á administración local e en segundo termo a través do esclarecemento do rol dos municipios nos procesos de elaboración de materiais didácticos. Unha primeira aproximación ao estudo documental foi defendido na comunicación “O papel dos concellos nos procesos de deseño, elaboración e difusión dos materiais didácticos” (Álvarez Seoane, 2011).
BIBLIOGRAFÍA