Summary: A crise financeira recente provocou unha importante transformación dos sistemas financeiros nacionais, en especial, no que se refire ao protagonismo dalgúns grupos institucionais tradicionalmente importantes. É o caso do sector das caixas de aforros en España, o cal viuse afectado de forma moi significativa, e por enriba do acontecido noutros grupos institucionais, polas tempestades financeiras dos últimos anos. Coñecer os cambios que se produciron neste importante sector do noso país, tanto a nivel estrutural como de operativa e de presenza no territorio nacional, e tratar de buscar o seu paralelismo cos doutros países nos que estas entidades teñen unha maior relevancia son os obxectivos perseguidos por este traballo.

5 CRISE FINANCEIRA E REESTRUTURACIÓN DAS CAIXAS DE AFORRO EN ESPAÑA, 20032013
Irene MARTÍN DE VIDALES CARRASCO
: crise económica e financeira; reestruturación bancaria; caixas de aforro;
España. The Financial Crisis And The Restructuring Of The Saving Banks In Spain, 20032013.
JEl codes:
1. Introdución: as orixes da crise financeira
A grave crise financeira que fixo estragos nos últimos anos sobre a economía real global e provocou unha gran desconfianza nos mercados financeiros, xerou a maior intervención coordinada por parte dos policy makers na historia económica recente. Malia que a súa orixe se establece na crise das hipotecas subprime nos Estados Unidos en agosto de 2007, elas non foron a súa única causa, senón que o primeiro síntoma evidente foi o estoupido da burbulla crediticia que, durante máis dunha década, foi afoutada pola Reserva Federal dos Estados Unidos (Servizo de Estudos de La Caixa, 2008). O crédito fácil, o financiamento barato, o comportamento das dúas grandes axencias hipotecarias estadounidenses (Fannie Mae e Freddy Mac) antes da crise, unido á reacción posterior da Reserva Federal perante o aumento da inflación, con elevacións dos tipos de interese, provocaron unha espectacular caída do prezo da vivenda, un incremento dos impagos hipotecarios, dos embargamentos e a creba dos fondos do banco de investimento Bear Stearns no verán de 2007.
A partir de entón, o peche do financiamento interbancario e o agravamento das tensións nos mercados financeiros internacionais, obrigaron ás autoridades económicas aos dous
Neste contexto de crise, o impacto exterior da situación americana, unido ao propio comportamento do sistema bancario dalgúns outros países, en liña co realizado polo de Estados Unidos, provocou que, desatada a crise, as entidades bancarias e, en especial, as caixas de aforro no caso de España, se atopasen en graves problemas de estabilidade e solvencia, que contribuíron a agravar a delicada situación dos seus datos macroeconómicos.
2. Actuacións en España antes do rescate bancario
O sistema bancario español, suxeito a unha regulación e supervisión baseadas nunha aplicación prudente e rigorosa dos estándares internacionais, sobrelevou razoablemente ben a primeira fase da crise financeira global que estoupou no sector da vivenda nos Estados Unidos no verán de 2007, xa que non participou na comercialización e investimento de produtos crediticios complexos ou “tóxicos”, o que o situou nunha posición moi favorable, con respecto ás grandes economías avanzadas, en termos de rendibilidade, eficiencia, volume de provisións e niveis de capital.
Porén, durante a alongada etapa de expansión económica dos anos anteriores (19962006), o noso sistema bancario e, en especial, o sector das caixas de aforro, acumulou importantes desequilibrios en diferentes ámbitos da súa actividade, que se puxeron claramente de manifesto cando a conxuntura macroeconómica cambiou e a crise financeira trasladouse á economía real. En efecto, os problemas máis relevantes que afectaron ás caixas españolas 2 foron a elevada exposición ao sector de promoción e construción inmobiliaria; a gran dependencia dos mercados de financiamento maiorista, xa que os depósitos captados ás familias e empresas non eran suficientes para soster un ritmo de crecemento do crédito tan intenso; o exceso de capacidade instalada, que se fixo patente ante a menor demanda de servizos financeiros pola economía real a partir de 2008; a excesiva fragmentación do mesmo sector, integrado por un significativo número de caixas de aforro; e, por último, a perda de rendibilidade do negocio bancario, provocada polas estruturas sobredimensionadas, o aumento dos activos non rendibles e a persistencia de restricións de liquidez e de dificultades de acceso aos mercados de financiamento alleo e de capitais.
Así pois, todos estes desequilibrios indicados afrouxaron as dúbidas sobre a viabilidade futura dalgunhas caixas de aforro, o que esixiu, finalmente, a posta en marcha de diversas medidas para reforzar os seus niveis de eficiencia, liquidez e solvencia, que se reduciron, nun primeiro momento, ao ámbito interno, co peche de oficinas, redimensionamento de cadros de persoal, captación de depósitos e xeración de plusvalías a través da venda de participacións empresariais e de activos, que non foron, en máis casos dos desexables, suficientes, e que fixeron necesario o inicio dun proceso de transformación no sector que incluíu as actuacións detalladas no cadro 1, no Anexo. Unha das principais medidas adoptadas para emprender a reconversión do sistema bancario español e, en concreto, do sector das caixas de aforro, foi a creación do Fondo de
Reestruturación Ordenada Bancaria (FROB) mediante a aprobación do Real DecretoLei 9/2009, do 26 de xuño, no que se deseñaron os mecanismos necesarios para promover unha reestruturación ordenada do sistema bancario e evitar, deste xeito, a posibilidade de que os problemas de viabilidade dalgunhas entidades puideron xerar un potencial risco sistémico no sistema financeiro nacional.
O FROB desenvolve basicamente dúas funcións 3 : en primeiro lugar, apoiar os procesos de integración entre entidades viables que voluntariamente acorden participar en fusións ou outros procesos análogos que comporten unha mellora da eficiencia, unha racionalización da súa administración e un redimensionamento da súa capacidade produciva; e, en segundo, facilitar a resolución da crise de entidades non viables, no caso de que non se poida acadar unha solución no marco tradicional de actuación dos Fondos de Garantía de Depósitos (FGD) 4 (véxase o cadro 2 no Anexo).
Coa súa intervención facilitouse a resolución, ou alomenos a moderación, de varios dos desequilibrios acumulados polas caixas de aforro antes sinalados, pois se reduxo considerablemente a súa dimensión global e a súa excesiva fragmentación, mellorouse a capacidade de acceso aos mercados de financiamento, avanzouse cara unha maior eficiencia e rendibilidade e acelerouse o saneamento dos riscos problemáticos do investimento crediticio, asociados, fundamentalmente, á carteira de promoción e construción inmobiliaria.
Otro fito importante neste proceso de reestruturación foi a aprobación do Real DecretoLei 11/2010, do 9 de xullo, que contempla a reforma máis fonda do rexime xurídico das caixas dende 1977 5, tratando de afrontar as principais debilidades de carácter estrutural que definían, así mesmo, unha conxuntura moi desfavorable para o sector 6 : estrutura de gobernanza complexa e ríxida, que non favorecía a aplicación das mellores prácticas internacionais de goberno corporativo; e restricións para obter recursos propios de primeira calidade (core capital) por unha vía que non fora a retención de beneficios.
De certo, esta nova Lei de caixas contiña dúas líñas básicas de actuación: en primeiro lugar, a reforma do rexime xurídico destas entidades, procurando un menor peso dos cargos de representación pública no seu goberno corporativo e, polo tanto, unha maior profesionalización dos membros dos seus órganos de goberno; e, en segundo, o reforzo da súa capacidade para atraer capital exterior en igualdade de condicións coas outras entidades de crédito, pois o único instrumento dispoñible, as cotas participativas, pola súa escaseza de liquidez e ao non contar con dereitos de voto, xeraron importantes dúbidas sobre o atractivo que puideron ter para os investidores, o que impediu o seu desenvolvemento.
Ata ese momento, os procesos de integración no sector materializáronse exclusivamente en fusións tradicionais, nas que as alianzas deron lugar a unha única caixa con personalidade xurídica independente das que se uniron, e en acordos de constitución de
Sistemas Institucionais de Protección (SIP), fórmula de cooperación que permite compartir a liquidez e o risco de crédito entre entidades, para o que é necesario un sistema común de información, contabilidade e auditoría que facilite a avaliación común do risco que asume cada entidade e que, compartido, reduce os custos de cada unha delas. 7 Ademais, no verán de 2010, o Banco de España, despois de esixir dende novembro de 2009 ás entidades de crédito a publicación do detalle da súa exposición ao crédito ao sector da construción e promoción, así como información ampla sobre as súas estratexias de financiamento, deu un claro impulso á consecución de maior transparencia sobre a situación das nosas entidades, como un elemento chave para manter ou recuperar a confianza dos investidores, a través de dúas importantes medidas: en primeiro lugar, mediante a publicación dos resultados das probas de resistencia realizadas 8, baixo a coordinación do Comité de Supervisores Bancarios Europeos (CEBS), á totalidade das caixas de aforro e bancos españois cotizados, que confirmaron a firmeza do noso sistema bancario, pois das 27 entidades e grupos analizados, só 4 agrupacións de caixas 9 debían aumentar os seus recursos propios para acadar o 6% de capital Tier 1 esixido por CEBS; e, en segundo, mediante a modificación da normativa contable de saneamento de activos (provisións), co obxectivo prioritario de establecer marxes de prudencia maiores á hora de conceder créditos e máis cautelas para valorar de forma realista e actualizada as garantías achegadas.
Posteriormente, perante a maior incerteza xerada por unha nova fase da crise, agora pola débeda soberana da Eurozona, que provocou unha gran desconfianza sobre os países da chamada “periferia” nos mercados financeiros, que volveron resultar de difícil acceso para numerosas caixas de aforro, o Goberno aprobou unha nova reforma normativa, o Real DecretoLei 2/2011, do 18 de febreiro, que garantiu unha elevación do nivel de solvencia de todo o sector bancario 10, co obxectivo último de recuperar a necesaria confianza e certeza sobre a súa capacidade para seguir contribuíndo eficazmente á canalización do crédito cara á economía real. Porén, o Goberno español, perante a persistencia das restricións crediticias e dos problemas de credibilidade no noso sistema financeiro, que demostraron a escasa profundidade dos cambios anteriores, tivo que afrontar unha nova fase no proceso de reforma do sector, que levou á aprobación do Real DecretoLei 2/2012, do 3 de febreiro, e da Lei 8/2012, do 30 de outubro, que, ademais dun novo cambio no rexime xurídico das caixas de aforro e limitacións ás retribucións dos directivos e administradores das entidades que precisaron ou necesiten no futuro apoio financeiro público, contempla un plan integral de saneamento do sector bancario e, especialmente, das caixas, establecendo requerimentos de provisións e capital engadidos para cubrir o forte deterioración nos balances ocasionado polos activos en situación de risco
A pesar de que todas estas reformas tiveron consecuencias moi significativas para o sector das caixas de aforro en termos de saneamento, consolidación, redución da capacidade instalada, novo modelo societario, mellora da gobernanza, incremento dos requerimentos de solvencia e capitalización, o Banco de España viuse obrigado a intervir catro entidades que experimentaron un deterioración da súa solvencia tan relevante que fixo necesaria a aplicación de medidas cautelares especiais previstas no noso ordenamento (Lei 26/1988) 11 : - Caja CastillaLa Mancha (CCM). Tras un intento de fusión con Unicaja, a nosa autoridade supervisora acordou a substituición dos seus administradores o 29 de marzo de 2009, antes, polo tanto, da creación do FROB, polo que o tratamento da crise realizouse coa participación do Fondo de Garantía de Depósitos en caixas de aforro, que concedeu axudas por importe de 3.775 millóns de euros, que se desagregaron en 1.300 millóns de participacións preferentes e 2.475 millóns de garantías adicionais sobre o valor dos activos. 11 Véxase: Banco de España (2011a) e Calvo, A. e outros (2014).
10 - Cajasur. O 21 de maio de 2010 o Consello de Administración da entidade comunicou ao Banco de España a non aprobación do proxecto de fusión con Unicaja, polo que a Comisión Executiva determinou ese mesmo día que procedía á súa reestruturación ordenada coa intervención do FROB, que foi nomeado o seu administrador provisional, concedendo axudas por valor de 392 millóns de euros, instrumentadas mediante un esquema de protección de activos. - Caja de ahorros del Mediterráneo (CAM). O 22 de xuño de 2011, o Banco de España, a petición do Consello de Administración da CAM, substituiu aos administradores da entidade polo FROB para capitalízala e abrir un proceso competitivo para a súa adxudicación, inxectando 2.800 millóns de euros mediante a subscrición de accións e outorgando unha liña de crédito de 3.000 millóns de dispoñibilidade inmediata. - SIP Bankia. Prodúxose porque o Consello de Administración do Banco Financeiro e de Aforros, que realiza a actuación directa do grupo, comunicou, o 9 de maio de 2012, ao Banco de España a súa decisión de non recomprar, nas condicións establecidas, os títulos emitidos por valor de case 4.500 millóns de euros que subscribiu o FROB. A partir de entón, o Estado converteuse no maior accionista da entidade, levándose a cabo a conversión dos devanditos títulos en accións ordinarias. Ademais destas intervencións, nesta primeira fase, a reestruturación global das caixas de aforro españolas plasmouse, como podemos comprobar detalladamente no cadro 3, en 12
procesos de integración (7 fusións ou adquisicións e 5 SIP), que baixaron notablemente o número total de entidades, de 45 a 17, permitindo corrixir, como xa sinalamos, a excesiva fragmentación do sector e reforzando, desta maneira, a súa posición competitiva e a eficiencia do seu modelo de negocio.
3. O rescate bancario español: a transformación das caixas de aforro en fundacións bancarias
Todas estas medidas implementadas no sistema bancario e, especialmente, no sector das caixas de aforro, amosáronse claramente insuficientes, pois durante o primeiro trimestre de 2012, a forte deterioración da actividade económica no noso país, así como o aumento das tensións nos mercados de débeda soberana europea, que ocasionaron un considerable aumento da rendibilidade esixida á débeda pública española e da prima de risco, dificultaron notablemente a capacidade de axuste orzamentario e as posibilidades de recuperación.
Ante esta situación, o 25 de xuño de 2012, o Goberno español viuse obrigado a solicitar asistencia financeira externa no contexto do proceso en curso de reestruturación e recapitalización do seu sector bancario. Esta asistencia foi aprobada polo Eurogrupo no Cúmio celebrado en Bruxelas o 29 de xuño e recollida no Memorando de Entendimento sobre condicións de política sectorial financeira 12, ratificado polo Consello Europeo o 20 de xullo, que, conforme unha folla de ruta ou calendario establecido, contiña as medidas a adoptar para reforzar aínda máis a estabilidade do sistema financeiro mediante unha maior transparencia dos balances bancarios para facilitar unha menor exposición ao sector inmobiliario, o restablecemento do financiamento baseado no mercado, a redución da dependencia do Banco Central para asegurar a liquidez e o perfeccionamento dos mecanismos para controlar riscos e evitar futuras crises financeiras. De certo, o compoñente chave do programa de asistencia financeira consistiu nunha revisión dos segmentos vulnerables do sector financeiro español e constou de tres elementos fundamentais 13 : 12 Véxase: Ministerio de Asuntos Exteriores e de Cooperación (2012). 13 Para máis información, pódese consultar: Banco de España (2012).
1. Determinación das necesidades de capital de cada entidade mediante unha análise xeral da calidade dos seus activos e unha proba de resistencia banco por banco (análise bottomup) ante unha severa deterioración adicional da economía. Este exame, realizado por Oliver Wyman, incluiu unha valoración exhaustiva e pormenorizada das carteiras crediticias e dos activos adxudicados, así como da capacidade para absorber perdas nos seguintes tres anos, de 14 grupos financeiros que representan en torno ao 90% do noso sistema bancario. Os seus resultados, publicados o 28 de setembro de 2012 14, confirmaron que o sistema bancario español era maioritariamente solvente e viable, incluso nun escenario macroeconómico extremadamente adverso e altamente improbable, pois, como podemos comprobar detalladamente no cadro 4, os maiores problemas concentrábanse, de novo, no sector das caixas de aforro. En función destes resultados e despois de valorar os plans de recapitalización, clasificáronse as entidades bancarias españolas en catro grandes grupos, conforme ao establecido no Memorando de Entendimento: -O grupo 0, formado polos bancos que non necesitaron axuda externa nin que requiriron outras actuacións engadidas. Como estaba previsto, os dous principais grupos financeiros do noso país, Santander e BBVA, así como Caixabank e Banca Cívica, Kutxabank, Sabadell e CAM e Bankinter, non precisaron aumentar o seu capital, nin sequera para enfrontarse ao escenario macroeconómico adverso formulado pola consultora. A este grupo 0 sumouse tamén o Banco Popular. - O grupo 1, xa predefinido e integrado polas entidades que foron nacionalizadas polo FROB con anterioridade á solicitude do rescate bancario, é dicir, BankiaBFA, Catalunya Banc, NCG Banco e Banco de Valencia. - O grupo 2, do que formaron parte os bancos con déficit de capital, segundo o test de estrés, e que non puideron afrontar o devandito déficit de forma privada e sen axuda estatal: Caja 3, Banco Mare Nostrum, Banco Ceiss e Liberbank. - O grupo 3, que finalmente quedou baleiro, xa que ningunha entidade con necesidades de capital puido presentar un plan fiable de recapitalización sen recorrer á axuda do Estado. 2. Recapitalización, reestruturación e/ou resolución das entidades máis vulnerables, en función de plans que aborden os déficits de capital detectados na proba de resistencia, co fin primordial de garantir a estabilidade do sistema financeiro e a disciplina do mercado, asegurar unha utilización eficiente dos recursos públicos e protexer aos clientes das entidades de crédito.
Para dar cumprimiento a este segundo precepto incluído no Memorando, o Goberno español aprobou a Lei 9/2012, do 14 de novembro, de reestruturación e resolución de entidades de crédito, que tivo como principal obxecto regular os procesos de actuación temprá, aplicable ás entidades en caso de incumprimiento real ou potencial de requerimentos de solvencia, liquidez, estrutura organizativa ou control interno, sempre que se atopen en disposición de retornar ao cumprimento polos seus propios medios; reestruturación, no caso de que a entidade requira apoio financeiro público para garantir a súa viabilidade e existan elementos obxectivos que fagan razoablemente previsible que o devandito apoio será reembolsado ou recuperado; e resolución, cando a entidade sexa inviable e, por razóns de interese público e estabilidade financeira, resulte necesario evitar a súa liquidación concursal.
3. Segregación dos activos problemáticos ou que poidan danar o balance das entidades bancarias que precisen apoio público para a súa recapitalización e transferencia dos mesmos a unha sociedade externa de xestión de activos (“banco
13 mao”), facilitando, deste modo, a súa xestión e conseguindo que, dende a súa transmisión, se produza unha translación efectiva dos riscos vencellados a estes activos.
Así, para abordar este último requisito previsto no Memorando, o Goberno aprobou o Real Decreto 1559/2012, do 15 de novembro, no que se regulou o rexime de organización e funcionamento da Sociedade de Xestión de Activos Procedentes da Reestruturación Bancaria (Sareb), constituída como sociedade anónima (ao 45% con fondos públicos e ao 55% con capital privado) o 28 de novembro de 2012 para liquidar, nun prazo máximo de 15 anos, os activos financeiros e inmobiliarios procedentes dos bancos españois que recibiran axudas públicas, tratando de obter o máximo valor por eles, e permitindo, desta forma, a devolución da súa débeda, avalada polo Estado español.
Finalmente, tralo compromiso do Goberno español de corrixir a situación de déficit público excesivo e implementar as reformas estruturais necesarias, e despois da aplicación dunha serie de condicións horizontais esixidas para reforzar o marco regulador o de supervisión do noso sector bancario, entre as que destacaron novos requerimentos de información periódica e transparencia, un reforzo engadido da gobernanza das caixas de aforro e dos bancos controlados por elas, unha revisión da normativa de provisións por insolvencias, un incremento do Common Equity Tier 1 ao 9%, e unha modificación do marco de concentración de riscos e operacións con partes vencelladas, foron transferidos, dende o Mecanismo Europeo de Estabilidade (MEDE) ao FROB, os dous tramos do rescate bancario: - O primeiro tramo, 0 12 de decembro de 2012, que ascendeu a 39.468 millóns de euros. Desta cifra, como podemos comprobar no cadro 4, os catro bancos nacionalizados (grupo 1) recibiron 36.968 millóns, dos que case a metade, 17.960 millóns, destináronse a Bankia, namentres que 9.080 millóns foron para Catalunya Banc ; 5.425 millóns para NCG Banco e outros 4.500 millóns para Banco de Valencia. Así mesmo, realizouse tamén unha inxección de liquidez de ata 2.500 millóns para a Sociedade de Xestión de Activos Procedentes da Reestruturación Bancaria (Sareb). - O segundo tramo, en forma de bonos, o 5 de febreiro de 2013, que se destinou a recapitalizar as entidades do grupo 2 (véxase o cadro 4): Banco Mare Nostrum (que recibiu 730 millóns), Banco Ceiss (604 millóns), Caja 3 (407 millóns) e Liberbank (124 millóns).
Porén, unha última condición a cumprir por parte das nosas autoridades, establecida no Memorando de Entendemento e seguindo a tendencia doutros países europeos, foi a aprobación da Lei 26/2013, do 27 de decembro, de caixas de aforros e fundacións bancarias, que contempla unha fonda reforma do seu rexime xurídico, pois pretende conxugar os valores tradicionais destas entidades, é dicir, o seu carácter social e forte arraigo territorial, coa necesidade de garantir a súa estabilidade financeira e, polo tanto, do conxunto do noso sistema bancario. Para acadar este obxectivo, inclúense tres
importantes disposicións 15 :
- A delimitación da actividade das caixas de aforros, que se orientará exclusivamente á captación de depósitos e á concesión de impréstitos nun ámbito de actuación restrinxido a unha Comunidade Autónoma ou a provincias limítrofes (un
máximo de 10). Desta forma, preténdese evitar que as caixas teñan un tamaño excesivo que puidera xerar un posible risco sistémico no conxunto do sistema financeiro, e, ademais, vencellar a súa función social a unha área xeográfica cunhas características, peculiaridades e necesidades comúns. 15 Véxase: Ceca (2015) e Servicio de Estudos de La Caixa (2014) para unha análise máis detallada.
- O endurecemento do rexime de incompatibilidades, xa que non poderán ser membros dos órganos de goberno das caixas os cargos executivos de partidos políticos, sindicatos e asociacións profesionais, así como os cargos electos e altos cargos de Administracións Públicas, ou que o foran nos dous anos anteriores. - A posible transformación de caixas de aforros en fundacións bancarias 16, dirixidas á atención e desenvolvemento da súa obra social e á xestión da súa participación na entidade, en cuxo caso, a caixa terá que traspasar a súa actividade financeira a unha entidade de crédito se o valor do seu activo excede de 10.000 millóns de euros ou a súa cota de mercado en depósitos na súa Comunidade Autónoma supera o 35%. Unha vez rematado o Programa de Asistencia Financeira a España o 23 de xaneiro de 2014, produciuse un fondo cambio na estrutura do sector das caixas de aforro españolas, que foi obxecto, como analizamos ao longo deste traballo, dun intenso proceso de consolidación e redimensionamiento. Así, dun total de 45 caixas de aforro con licenza para operar a comezos de 2010, 43 participaron ata o momento nalgún proceso de integración, o que en volume de activos medios representa o 99, 9% do sector, que pasou de contar con 45 entidades, cun tamaño medio de 29.440 millóns de euros en decembro de 2009, a estar formado por 11 entidades ou grupos de entidades, cun volume medio de activos de 89.550 millóns en marzo de 2015 (CECA, 2015).
Como consecuencia de todas estas actuacións no ámbito da recapitalización e reestruturación, o sistema bancario español e especialmente, o sector das caixas de aforro, atópase folgadamente capitalizado, como resultado das actuacións públicas e privadas; profundamente saneado, debido ás maiores esixencias no nivel de provisións por insolvencias e á transferencia dos activos problemáticos á Sareb; e significativamente máis eficiente, polo proceso de reestruturación e consolidación emprendido.
Así amosouno a derradeira avaliación global realizada ao sector bancario europeo, cuxos resultados, publicados pola CECA o 26 de outubro de 2014 17 (véxase o cadro 5 no Anexo), puxeron de manifesto que ningunha entidade bancaria española se atopaba en situación de déficit de capital e, en xeral, existía unha marxe confortable sobre os limiares establecidos no exercicio, que constou de dúas fases: unha revisión da calidade dos activos (AQR, polas súas siglas en inglés “Asset Quality Review”) e as probas de resistencia ou stresstests. Ademais, nesta proba España foi o país do Mecanismo Único de Supervisión (MUS) que rexistrou un menor impacto derivado do AQR (0, 1%), o que reflectiu a axeitada clasificación, valoración e dotación de provisións nos balances das nosas entidades.
Porén, podemos comprobar que unicamente Liberbank quedou por debaixo do limiar establecido nuhna das fases do exercicio, se ben o seu déficit de capital é reducido (32 millóns de euros), e grazas ás medidas de reforzamento de capital realizadas pola entidade en 2014, por un montante de 637 millóns de euros, este déficit quedaría sobradamente cuberto. Esta maior solidez e rendibilidade do noso sector bancario contribuiu, sen dúbida, á recuperación da economía real española. O impacto comparado con outros países analízase en Calvo e Martín de Vidales (2017).
5. Conclusións
O sector das caixas de aforros españolas coñeceu nos últimos anos cambios substanciais, tanto na súa propia natureza e rexime xurídico como na súa importancia cuantitativa, o cal produciu unha alteración, que se deixará sentir con maior intensidade no futuro, da súa esencia e do papel que foi cubrindo no noso sistema financeiro dende o seu nacemento, ata máis de douscentos anos. En efecto, con independencia das cifras ofrecidas, a realidade do sector das caixas de aforros españolas é que a crise só deixou a dúas entidades con actuación financeira directa, é dicir mantendo a esencia do que foron estas entidades, e varias de actuación indirecta, integradas en dezasete grupos, constituídos a través da fórmula establecida pola regulación recente de fundacións bancarias, nas que as caixas de aforros aínda existentes realizan a súa operativa financeira a través dun banco, do que elas son accionistas, limitándose a súa actuación á realización da tradicional obra benéficosocial a partir dos dividendos que reciben das súas participacións.
Polo tanto, a actividade destes grupos de caixas de aforros é a tipicamente bancaria, sen se diferenciar claramente con respecto ao realizado polos bancos tradicionais. Esta nova natureza do sector, que practicamente o confunde, pois co sector da banca é a resposta das nosas autoridades para corrixir os erros que se viñeron cometendo durante xa varias décadas na súa regulación. Como vimos ademais, non se trata dunha innovación no panorama internacional, pois xa en varios países se acometeran, ata antes da crise financeira actual, procesos de reforma das caixas de aforros, que as foron facendo perder a súa esencia, ben por unha transformación sen máis en sociedades anónimas (Inglaterra, Irlanda, Francia, etc.), ben pola incorporación de cambios lexislativos semellantes aos emprendidos posteriormente no noso país, como foi, por exemplo, o caso de Italia.
Sexa cal sexa a situación de partida, o sector das caixas de aforros nos países analizados viuse afectado de cambios profundos, que supuxeron, en liñas xerais, unha progresiva redución no número de entidades rexistradas, de oficinas e de empregados, que se traduciu, ademais, nun aumento do grao de concentración e en axustes dos indicadores de servizo e de operativa bancaria, especialmente significativos, a partir do ano 2009, en España, Alemaña e Estados Unidos, e de menor magnitude nos resto dos países estudados pola súa menor exposición ao risco do negocio inmobiliario e da construción.
Polo tanto, se se mantén a tendencia observada, nun futuro vindeiro é de esperar que continúen os procesos de integración no sector das caixas de aforros, especialmente nas españolas, e nos grupos bancarios actualmente constituídos por elas; cunha maior concentración da súa actividade; coa redución das súas oficinas e empregados, tratándose de potenciar a súa capacidade para competir de forma máis eficiente, dando lugar a unha elevación da dimensión das súas sucursais, con maior número medio de empregados en cada unha delas (aínda posiblemente lonxe nesta ratio con respecto a outros países, como os do norte de Europa ou Estados Unidos) e cun número medio de oficinas menor por entidade; cun índice de bancarización cada vez máis reducido, co obxectivo de eliminar o importante exceso de capacidade instalada nos anos anteriores á crise; e cunha tentativa de recuperar, ou alomenos manter, a súa cota de mercado, tanto en créditos como en depósitos, tralas perdas sofridas nos últimos anos.
Todos estes cambios non son máis que unha resposta á situación de crise do sector das caixas de aforros, e non constitúen máis que uns datos que converxen cara á procura dunha maior eficiencia económica na súa actividade, pero que non deben ocultar a preocupación pola práctica desaparición da esencia dun sector, que, na súa orixe, non se limitaba á realización de obras benéficas, ou sociais, ou benéficosociais como se consideraban nos últimos anos, senón que, como se deriva do seu nacemento, debían atender a colectivos que non estiveran tratados de forma axeitada por un mercado estritamente competitivo. Ante este novo contexto, non extraña pois que se levanten voces, dende diferentes sectores, para a recuperación dunha banca pública, desaparecida xa na meirande parte dos países fai algunhas décadas, e cuxo papel, cun maior acerto na súa regulación, debería ter sido cuberto polas entidades financeiras de carácter social.
Notas de prensa do Banco de Espña e Anexo on line: https://ideas.repec.org/s/sdo/regaec.html


Summary: Analízase, dentro da Literatura Comparada e dende a perspectiva da Tematoloxía, a figura do fuxido en tres obras da narrativa galega posteriores á Guerra Civil española: O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte, Aqueles anos do Moncho e A Teima de Xan. Ofrécese un estudo das obras atendendo ao seu contido e estrutura. Realízase unha análise da figura do fuxido e as súas implicacións, así coma unha revisión da súa concepción mítica.

A FIGURA DO FUXIDO NA LITERATURA GALEGA DE POSGUERRA LA FIGURA DEL FUGITIVO EN LA LITERATURA GALLEGA DE POSGUERRA THE FIGURE OF THE FUGITIVE IN GALICIAN POSTWAR LITERATURE
DATA DE RECEPCIÓN: 06/03/2014
DATA DE ACEPTACIÓN: 28/04/2014
 : Guerra Civil española, fuxido, mito.
Resumen: Se analiza, dentro de la Literatura Comparada y desde la perspectiva de la Tematología, la figura del fugitivo en tres obras de la narrativa gallega posteriores a la Guerra Civil española: O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte, Aqueles anos do Moncho y A Teima de Xan. Se ofrece un estudio de las obras atendiendo a su contenido y estructura. Se realiza un análisis de la figura del fugitivo y sus implicaciones, así como una revisión de su concepción mítica. Palabras clave : Guerra Civil española, fugitivo, mito.
Rozas Arceo, Alba (2014). A figura do fuxido na literatura galega de posguerra. Elos. Revista de Literatura Infantil e Xuvenil, 1, 523. ISSN 23867620 DOI http://dx.doi.org/10.15304/elos.1.1712
Introdución: aproximación teórica
A Tematoloxía é a rama da Literatura Comparada encargada da análise dos temas e argumentos dos textos literarios e as súas relacións, tanto dentro dunha mesma obra coma noutras manifestacións textuais anteriores ou posteriores (GilAlbarellos, 2003: 239). O estudo da literatura dende o punto de vista dos temas permite o seguimento dos elementos constitutivos do contido nas obras literarias. A partir desta perspectiva teórica, o presente estudo pretende constituír unha análise da figura do fuxido en tres obras da narrativa galega posterior á Guerra Civil española, seleccionadas atendendo á representatividade das distintas fases do tratamento literario do conflito en Galicia, isto é, dende a perspectiva autobiográfica até a ficcionalización e a contribución literaria á recuperación da memoria histórica, así coma aos diferentes destinatarios das obras, dende o lectorado adulto até o público xuvenil e infantil. De acordo con estes criterios, O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte, de Antón Alonso Ríos, publicada en 1979, integra a produción literaria para adultos, daqueles autores que empregan as súas propias experiencias para trazar as claves do período comprendido entre 1936 e 1939. En cambio, Aqueles anos do Moncho de Xosé Neira Vilas, publicada en 1977, constitúe a primeira obra da Literatura Xuvenil galega na que se ficcionalizan episodios sucedidos durante a contenda. En última instancia, A Teima de Xan de Antonio García Teijeiro, publicada en 1991, representa o tratamento desta temática nas obras dirixidas aos máis novos durante o afianzamento da democracia, achegando unha visión das consecuencias do conflito. O propósito de revisar o tratamento da figura do fuxido nestas novelas esixe a consideración de catro unidades tematolóxicas principais, a saber, o arquetipo, o tipo lendario, o símbolo e o mito, de acordo coas definicións propostas por Guyard na obra La literatura comparada (1957), o Equipo Glifo no Diccionario de termos literarios (ad) (1998) e no Diccionario de termos literarios (ef) (2003) e por Platas no Diccionario de términos literarios (2006), respectivamente, así como desde a perspectiva da Poética do Imaxinario. O arquetipo, segundo as obras consultadas, constitúe o modelo, exemplo ou prototipo no que se resumen as características esenciais de algo ou de alguén. Ademais, esta verba designa unha serie de imaxes modelo, iguais tanto en pobos de cultura distinta como en individuos illados, as cales, a partir do inconsciente colectivo humano, se fan patentes nas lendas, nos mitos, nos símbolos ou na literatura, encarnando, nalgúns casos, problemas e actitudes positivas ou negativas de valor universal.
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
Antes de proceder á análise da figura do fuxido nas tres obras propostas, é preciso, como fixeron Roig, Ruzicka e Ramos (2012: 11), levar a cabo un estudo atendendo aos contidos e á estrutura das mesmas para formar unha panorámica literaria sobre a Guerra Civil española, epílogo do tenso clima de crispación que existía no país entre as ideoloxías de esquerdas e de dereitas durante a Segunda República española (14 abril 193117 xullo 1936), que se inicia tras a insurrección militar contra o goberno republicano lexitimamente constituído, derivando nunha loita fratricida entre o bando republicano e o bando nacional, até finalizar en 1939 co triunfo do bando nacional e a instauración da ditadura presidida polo xeneral Francisco Franco Bahamonde (Roig, Ruzicka e Ramos, 2012: 11). O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte. Memorias dun fuxido (1979) de Antón Alonso Ríos (Silleda, 18871980) constitúe, como o subtítulo da obra indica, unha mostra do xénero narrativo histórico das memorias, dado que o autor, líder agrarista obrigado a fuxir dende o estoupido da Guerra Civil española en 1936, fala en primeira persoa dos feitos nos que participou, das situacións que padeceu e das persoas ás que coñeceu, até que finalmente consegue emigrar a Bos Aires ao remate da contenda, en 1939.
A novela estrutúrase en trinta capítulos de diferente amplitude e densidade de asuntos: os primeiros catorce capítulos abranguen dende o comezo da persecución política do protagonista (o cal, despois de participar na resistencia armada contra os sublevados, procura agocho en distintos municipios e lisca ao monte coa intención de chegar a Asturias) até o inicio da súa vida de esmoleiro, de acordo cunha nova identidade inventada; mentres que os dezaseis capítulos restantes recollen as vivencias do pobre traballando de criado en diversas casas até chegar a Portugal, embarcar para Marrocos e, finalmente, para Bos Aires. A narración desenvólvese en tempo pasado, obedecendo ao distanciamento temporal do autor respecto dos feitos, pois é durante o franquismo, na emigración arxentina, cando leva a cabo o relato das súas vivencias como narrador implicado, nun exercicio de retrospección. Non obstante, a obra caracterízase polo seu carácter externo, en tanto o leve pouso de intimismo e subxectividade cede a prol dunha maior relación cos acontecementos políticos e sociais, nun intento de transcender a experiencia persoal para ofrecer a panorámica do período correspondente ao conflito. Así é todo, se ben a narración autodiexética pretende reflectir a realidade, debido ao filtro persoal ao que o autor, conscientemente ou non, somete as súas lembranzas, moitos detalles resultan interpretados, ocultados ou salientados, de modo que non é posible descartar a carga literaria dos sucesos expostos dende a focalización interna do autor protagonista. A obra responde en certa medida ao formato do diario de viaxes, pois o autor narrador anota os acontecementos relevantes de lapsos de tempo variables, desde o 18 de xullo de 1936 até o 29 de xuño de 1939. Sobre este narrador articúlanse as accións e os personaxes (dende partidarios agraristas, compañeiros republicanos, militantes de esquerdas e de dereitas, até falanxistas, pobres, aldeáns reticentes respecto da súa tendencia política esquerdista ou ignorantes da mesma —pero dispostos a darlle acollida e a aceptar os seus servizos, caso da señora Carme, a súa filla Dosinda e o parente destas, Ramón Lavandeira— así coma colaboradores da súa tentativa de exilio) que contribúen maiormente á súa salvagarda, minguando os seus padecementos e, en menor medida, á súa posta en alerta ou en risco de ser apresado e executado. Esta variada poboación aldeá permite ao autor realizar unha análise da situación social ao encarnar ou dar conta das diferentes opcións para enfrontar a situación bélica na retagarda, dende a rebeldía e a resistencia até a resignación, a transixencia e o apoio á matanza indiscriminada. De feito, se ben o narrador emprega o estilo indirecto para describir os ambientes, os acontecementos que fan progresar a acción e o aspecto dos personaxes, recorre frecuentemente ao diálogo para amosar os sentimentos e narrar as reaccións dos mesmos.
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
O protagonista, psicoloxicamente definido pola súa serenidade, intelixencia, precaución, responsabilidade, laboriosidade, solidariedade e respecto, non consegue ocultar un elevado nivel de formación cultural e unha ideoloxía de compromiso cos demais. Este comportamento, vinculado a un aspecto físico reducido por sinécdoque a barba longa, corpo adelgazado e vestimenta estragada, configura o patrón representativo do fuxido. Ao longo da súa peregrinación, o protagonista vai ser consciente da situación social de penuria cultural, ideolóxica e económica, pero tamén da imposición civil e eclesiástica da propaganda e execución da política autoritaria do réxime (como demostra a prohibición de levar armas, da cal os curas quedan exentos, máis as matanzas inxustificadas dos falanxistas apoiadas por membros da curia), que percibe como inxusta e irracional, non obstante o fuxido participa da actitude resignada dos aldeáns, en tanto non defende a necesidade de loita contra as instancias de poder, control e opresión foráneas, a prol do cambio político e social. En canto ao espazo, a acción transcorre no ambiente rural e campesiño correspondente ao das aldeas galegas de Pontevedra e Ourense, segundo a limitación xeográfica que impoñen os topónimos mencionados na obra, os cales responden á veracidade do relato. Non obstante, as accións determinantes da obra teñen lugar tanto en recintos pechados e íntimos, coma no exterior, con motivo do desprazamento do protagonista dun interior a outro, pois os espazos naturais abertos, preponderantes, debido á ameaza da guerra, conducen maioritariamente aos interiores, convertidos en acubillos fronte ao perigo de morte e a necesidade. En contraste, ao final do relato alúdese, á marxe do mundo aldeán, ás capitais estranxeiras (O Porto, Casabranca e Bos Aires), que representan o espazo do exilio e tamén a certeza da salvagarda. As seguintes obras pertencen, de acordo con Roig (2008a: 74), á literatura testemuñal, posto que constitúen “narracións nas que un protagonista infantil chega a experiencias vividas no transcurso da Guerra Civil española ou da inmediata posguerra, dando a coñecer como se desenvolvía a vida familiar e social nese tempo, os seus sentimentos, medos, sacrificios e penurias, así como os efectos que a situación produciu no comportamento e evolución de cada un deles”. Aqueles anos do Moncho (1977), de Xosé Neira Vilas (Gres, 1928) constitúe unha narración de tipo iniciático ou de formación (bildunsgroman), dado que amosa o proceso de evolución intelectual e a progresiva toma de posición ideolóxica e compromiso social dun adolescente marcado, dende a infancia deica a madureza, polos acontecementos que teñen lugar nunha aldea de Galicia ao longo da primeira metade dos anos trinta e até o remate da Guerra Civil española.
supeditados a unha acougada e abafante rutina fóra do avance do tempo, esta monotonía vaise ver alterada pola guerra, a cal obriga ao predominio dos interiores, convertidos en acubillos de resignación ou rebeldía fronte a matanza, o terror e a necesidade, eliminando de xeito definitivo a solidariedade entre as xentes a favor da desconfianza e o segredo. Á marxe deste mundo aldeán insinúanse as vilas que, alleas e afastadas, con outra distribución, constitúen o espazo do poder. En conclusión, como apunta Roig (2008a), esta obra relata “acontecementos da Guerra Civil nun escenario campesiño e con homes dominados polo medo que lle é transmitido ao propio neno e que condicionará a súa evolución”, pois “as experiencias conflitivas, as crises, as inquietudes do protagonista están marcadas polos condicionamentos da fame e da pobreza, a opresión, os efectos da emigración, o atraso ideolóxico e cultural causado pola guerra, a relixión, a escola, o problema lingüístico”, entre outros, a pesar de que Moncho é fillo dunha familia humilde na que seu pai é un exemplo de traballador, por moito que a veciñanza da aldea a considere forte e adiñeirada por ter unha casa nova. A Teima de Xan (1991), de Antonio García Teijeiro (Vigo, 1952), constitúe outra narración de tipo iniciático, en tanto amosa a progresiva toma de conciencia social e de maduración intelectual dun rapaz, desde cativo até adulto, no seo dunha familia conmocionada polas consecuencias da Guerra Civil española, nunha vila galega durante o franquismo. A obra está estruturada en vinte e oito capítulos de diferente extensión e densidade temática, distribuídos de xeito desigual en catro partes de dez, seis, oito e catro capítulos respectivamente. A primeira parte narra a subrepticia morte do tío de Xan, o protagonista, así coma o descubrimento dun diario da súa nenez con anotacións arredor da personalidade do falecido. A segunda parte céntrase no impacto que lle causa ao rapaz o profesor de literatura, o cal lle descobre a posición de seu tío como exiliado a raíz do conflito civil, ademais, Xan acha o paradoiro do seu parente nunhas cartas gardadas na habitación de seus pais. A terceira parte inclúe como Xan, coa axuda do seu mestre, encontra o seu tío, a decisión do profesor de emigrar e a morte da súa nai. Finalmente, na cuarta parte do relato, Xan rememora a súa traxectoria académica e a morte de seu pai antes do seu retorno á vila natal, descubrindo o traslado do seu tío ao asilo onde falece. En efecto, o final remite ao comezo da obra, consolidando a circularidade do relato, que queda pechado. A narración constrúese sobre o desdobramento da voz do narrador, cun relato en terceira persoa, en tempo pasado, ao que corresponde a perspectiva do protagonista adulto, máis unha narración en presente, en primeira persoa, recollida nas transcricións que vertebran o diario do protagonista rapaz. Non obstante, o distanciamento temporal e persoal dos feitos relatados non
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra deriva na construción dunha voz narrativa externa, senón que na precisión da exposición dos sentimentos do protagonista e na irrupción da súa intimidade reside a súa identificación coa voz narrativa subxectiva, a cal relata desde unha focalización interna, sen ir alén do seu propio punto de vista. De acordo con isto, o protagonista é, tanto o adolescente afectivo e intelectualmente autónomo, sorprendentemente reflexivo e observador, superado por unha dúbida, que se fai home a conta de descubrir a pegada que a Guerra Civil española deixa no seo da súa familia, coma o adulto que lembra a súa historia desde un instante cronolóxico, de formación ideolóxica, persoal e de sentimentos, diferente ao do rapaz que foi, de modo que xa non pertence á realidade evocada aínda que a xustifique. Sobre Xan recae a acción, constituíndose como o elemento central do relato a partir do que se articulan os demais personaxes que interveñen na súa formación, basicamente os seus pais, o seu tío e o seu mestre, aínda que tamén o seu compañeiro da escola, a súa moza ou a veciña constitúen pezas necesarias para rematar de consolidar a personalidade do protagonista e completar o cadro da acción. Cómpre apuntar que a caracterización do protagonista do relato é positiva: sensible, intelixente, solidario, con capacidade de rebeldía e inquedanzas culturais, especialmente cando se afasta da realidade infantil para transmitir as súas impresións de home. Esta caracterización responde, coma no caso anterior, á pretensión de consolidar un modelo, unha figura representativa dun rapaz calquera dunha vila calquera, razón pola cal se prescinde do retrato físico ou dun topónimo, nun propósito de universalización. O escenario sobre o transcorren os feitos está constituído por diversas localizacións non descritas (a vila galega natal, a fraga Bela Nena, Santiago de Compostela, Vilavella) que funcionan como marco para situar a acción en Galicia, se ben a maioría de acontecementos determinantes teñen lugar, principalmente, en espazos internos (a vivenda familiar do protagonista, a vivenda do parente esquecido, o café e a escola) nos que Xan fai a descuberta dos sentimentos e do mundo e, secundariamente, en exteriores (a Praza Maior onde ten lugar a primeira experiencia amorosa do protagonista). O espazo interior da casa familiar marca unha vida rutineira e abafante derivada da guerra, mentres que a ruinosa casa esquecida na fraga Bela Nena salvagarda os valores, os modos de pensar, actuar e entender a vida anteriores ao conflito, os cales se configuran a través do personaxe do tío Camilo e a relación de solidariedade, confianza e colaboración que establece con Xan e o seu mestre. En contraste, a relación do rapaz cos seus pais vai estar marcada pola falta de comunicación e a actitude defensiva, receosa e insolidaria dos pais de Xan que viven no segredo e
A panorámica sobre o desenvolvemento e as consecuencias da Guerra Civil española que deriva do estudo argumental e estrutural das obras literarias presentadas, facilita o marco social, histórico e cultural necesario para levar a cabo a análise da representatividade e da función da figura do fuxido nas mesmas.
A figura do fuxido nas obras comentadas
En O siñor Afranio, Antón Alonso Ríos presenta, a través da narración das súas vivencias, o proceso de xurdimento e as características definitorias da figura do fuxido, configurada a raíz das circunstancias históricas do período correspondente á Guerra Civil española. En primeiro lugar, cómpre considerar a traxectoria política do autor protagonista, militante galeguista de esquerdas emigrado en Bos Aires que, tras a proclamación da República en España, retorna a Galicia en representación da Federación de Sociedades Galegas Agrarias e culturais. É máis, como membro do Consello Directivo Provisional da Federación Provincial Agraria de Pontevedra, integrou a candidatura da Fronte Popular, adheriuse ao grupo dos deputados do Partido Galeguista e desenvolveu un labor intenso a favor da aprobación do Estatuto de Autonomía antes do comezo da sublevación militar que había de derivar na Guerra Civil española.
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
De feito, ao longo do relato autobiográfico xorden de xeito esporádico manifestacións da latente conciencia política do protagonista: “As direitas ficaron quedas e sumisas. O mesmo pasou cos falanxistas. Unhas e outros só se amostraron despois de chegadas as tropas. Foi baixo a protección militar como eles se fixeron presentes” (Alonso Ríos, 1979: 40), contraria ao conflito “Eu, a pesar do que ouvía de mortos que aparecían nun sitio e noutro (...) non podía convencerme dunha realidade para min tan inconcebíbel, tan absurda. Non aturaba a verdade do que estaba sucedendo no país. Pois nós puxeramos presos aos que podían ofrecer perigos, mais a ningún dos nosos se lle ocorreu nin lles pasou polas mentes atentar contra as súas vidas” (Alonso Ríos, 1979: 40, 60) e ás súas consecuencias “mentres os soldados loitaban na frente, os falanxistas adicábanse a matar xente na retagarda” (Alonso Ríos, 1979: 158). En efecto, o compromiso e ideais políticos declarados de Antón Alonso Ríos van constituír a causa primordial da súa conversión obrigada en fuxido a prol da propia supervivencia, como revela a orde recibida polo capitán de carabineiros de Tui “Me hablaron ordenándome que tomara presos a todos los significados como de izquierda, sin distinción, fueran rojos o no; y si eran muchos, que los despachara; que, en todo caso, esto era lo más aconsejable” (Alonso Ríos, 1979: 38). Deste mandato, conciso adianto da viraxe dos acontecementos históricos, deriva o trazo definitorio da figura estudada, isto é, a fuxida, o constante desprazamento na procura de acubillo, imposición ineludible na retagarda da contenda, derivada da persecución incesante na procura de acabar con todos os que encarnasen as conviccións políticas contrarias á sublevación, como demostra o posterior “afán que puñan en dar co deputado agrario, un tal Alonso Ríos, quen tiña fuxido ao monte e polo que prometían cen mil pesetas a quen dixer onde estaba agachado” (Alonso Ríos, 1979: 83). Esta situación obriga ao perseguido a manterse nun permanente estado de sospeita, procurando información sobre o desenvolvemento do conflito, analizando os comentarios, o comportamento e a disposición das xentes que proceden nas súas estimacións “con tanta cautela que non daba pé para que se puidese atopar o fío co que procurar o novelo” (Alonso Ríos, 1979: 102). As circunstancias descritas traen consigo a degradación física, como evidencian a barba longa, o adelgazamento e a estragada vestimenta. Estes atributos favorecen a asimilación do fuxido ao pobre, nun duplo intento de ocultar a identidade e sobrevivir. De feito, a única diferenza entre estas dúas figuras, dependentes da caridade allea, radica nas mostras de educación do primeiro, resultado do elevado nivel de estudos correspondente á súa vocación pedagóxica, intimamente ligada aos seus ideais políticos, como recoñece o protagonista: “Acordeime —¡cómo non ía lembrarme!— da miña propia escola, dos meus rapaces, dun mundo de afáns e degaros que ficaba tan perto e tan lonxe ao mesmo tempo” (Alonso Ríos, 1979: 77). A procura de agocho require, ao inicio da contenda, a colaboración aldeá consciente, pois os responsables de acoller aos fuxidos coñecen a súa condición, son partidarios dos seus ideais políticos e tentan manter o segredo respecto do lugar de acubillo e da personalidade dos agochados, información susceptible, non obstante, de ser descuberta polo descoido dos propios colaboradores. Mais tamén, durante os anos da guerra, os aldeáns ignorantes da verdadeira identidade do fuxido contribúen á súa salvagarda, aceptando a súa condición de pobre ou os seus servizos de criado, sendo o propio fuxido, neste caso, o responsable de ocultar a súa personalidade, condenado ao exilio interior para sobrevivir entre os seus perseguidores, tanto civís coma eclesiásticos, xa que “a igrexa estaba escontra das esquerdas” (Alonso Ríos 1979: 83). Este exilio interior imposto polas circunstancias históricas implica a invención, por parte do protagonista, da identidade do esmoleiro portugués Afranio de Amaral, non tanto para suplantar a súa personalidade como para “espertar confianza, consideración e respecto; mais tamén para me rodear de certo misterio que facía que os paisanos tivesen a certeza, non de que, senón do que eu era” (Alonso Ríos, 1979: 106), equilibrando a vontade de reivindicación ideolóxica coa necesidade de manter as aparencias para salvagardar a existencia. Por último, cabe destacar que a peregrinación a través dos montes na procura de refuxio fai agromar a comuñón entre o espírito do escapado e natureza “un xigantesco Saurio xeolóxico coas vértebras desartelladas (...) Baixo o anoto dese enlevante lenzo, co seu máxico xogo de luces, formas e cores, a miña alma caeu de xoenllos” (Alonso Ríos, 1979: 150). En Aqueles anos do Moncho Neira Vilas achega, a través do personaxe de Daniel, unha elaborada caracterización doutro tipo de fuxido, ideoloxicamente comprometido e combatente activo despois de rematada a Guerra Civil española, o “maqui”. A conciencia política de Daniel agroma no inicio da novela, cando un cepelín sobrevoa a aldea, pois o xornaleiro atribúe o suceso ao afán imperialista alemán, responsable da Segunda Guerra Mundial. De feito, as súas ideas maniféstanse ao longo da obra a raíz de acontecementos que alteran a monotonía da vida rural, como é o caso da representación teatral levada a cabo na casa nova da familia de Moncho, unha recreación da dura realidade dos labregos galegos dous anos antes da Guerra Civil española que remata cos berros do xornaleiro a favor da revolución social. A vida de Daniel, marcada dende o nacemento pola pobreza, vai determinar tamén o seu compromiso político. Ao ser fillo dunha criada solteira, acompaña a súa nai nas casas nas que sirve e mesmo a pedir, de mozo desempeña diversos traballos até tomar posesión do herdo de seu pai na
“guerrilleiros” ou “combatentes”, atribucións que evidencian tanto o seu compromiso político coma a súa participación directa na loita. De feito, o continuar coas súas actuacións unha vez finalizada a contenda vai determinar a súa condición de “maquis”. O fuxido adquire presenza física na novela mentres o adolescente colabora con seu pai na cocedura do pan, pois, sentindo rabuñar na porta, Ramón acode e “Moncho ve na penunbra unha cara medoñenta, denegrida, de ollos moi abertos e barba mecha”. É máis, despois de atender ao fuxido o pai advirte a Moncho que “Temos de axudar a estes homes do monte que dormen no chan, andan casemente encoiro e pasan días enteiros sin comer...” (Neira Vilas, 1989: 121), ofrecendo os trazos que completan a caracterización desta figura, en tanto home permanentemente alerta, fisicamente maltratado e descoidado, aínda que non o distingan como maqui. A intervención armada de Daniel na retagarda da contenda ponse de manifesto cando o pai de Moncho, ao recibir un escrito ameazante, determinado a deter o abuso, acode ao xornaleiro na procura dunha solución. Este prepara sen resultado unha emboscada, asegura a vixilancia da casa de Ramón a cargo de “xente amiga que ambos coñecían” (Neira Vilas, 1989: 135) para uns días despois informalo da morte do autor do anónimo. Consecuentemente, ten lugar a desaparición súbita de Daniel coa súa unión definitiva a estes combatentes escapados e politicamente comprometidos “rósmase que liscou pra o monte, que anda cos guerrilleiros (...) bandidos rojos, enemigos de la patria ” (Neira Vilas, 1989: 162), os cales, ao finalizar a Guerra Civil española, continuarán coa loita armada. O propio xornaleiro, sorprendendo a Moncho camiño da Forxa, xa como fuxido “de barba longa e corpo ensumido, coberto de farrapos” que “apreixaba unha escopeta na mao esquerda”, confirma esta disposición ao adolescente “Unha guerra de tres anos na que os dous bandos perderon (...) Pra min, e pra moitos coma min, non acabou” (Neira Vilas, 1989: 171) descubrindo a súa condición de maqui. Até o día da súa definitiva partida, vai compartir co adolescente os seus ideais falando “do tempo que viría cando trunfasen os bos, os do monte. Moita escola, bo xorne, todos traballarán pra todos, sin probes nin señores e sin caseiros nin amos; haberá igoaldade, xusticia social, fartura” (Neira Vilas, 1989: 173), como facía antes de unirse aos guerrilleiros, pois “xuntábase cos rapaces e veña de falarlles do mañan, cando os probes gobernen, cando o traballo sexa mérito e non castigo, cando estuden os que teñan chola e non certos alpabardas con bulso” (Neira Vilas, 1989: 133). Daniel chega a determinar a conciencia política e social de Moncho coas súas ideas e actitudes, en tanto o rapaz atopa nel un “home orixinal que lle facilitaba algunhas respostas necesarias” (Neira Vilas, 1989:
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
En A Teima de Xan Antonio García Teijeiro centra a atención sobre a figura do exiliado interior, o tío do protagonista, un fuxido abandonado dos seus parentes e obrigado a vivir agochado no monte até a súa vellez. A obra comeza coa subrepticia morte de Camilo, irmán maior da nai de Xan, o protagonista. Encargado o sobriño de organizar o funeral, dispón soterrar o defunto a carón dos seus pais, aínda tendo en conta a intencionada ignorancia que mantiveron en vida respecto á existencia do seu parente, tentando impoñer o mesmo esquecemento ao seu fillo, como demostra de xeito simbolicamente explícito o pesadelo do protagonista, no cal contempla a seu tío mentres seus pais tratan de lle tapar os ollos.
De feito, o protagonista confesa que espreitando as conversas de seus pais polas noites é cando obtén a información arredor do seu tío, alcumado Peixoto, fillo dos padriños responsables da crianza de súa nai, filla de solteira. Nunha destas conversas nocturnas vincúlase ao tío Camilo coa Guerra Civil española e malia que o rapaz tenta interrogar a súa nai arredor do seu parente, tanto ela coma o seu pai se resisten a revelar calquera tipo de información sobre o devandito, pois mentres a primeira é unha muller débil incapaz de “enfrontarse aos seus temores e loitar polo seu irmán a quen, por outro lado, critica por non adaptarse á situación e polo seu carácter rebelde xa desde pequeno”, seu pai
Efectivamente, o tío de Xan vive á marxe do mundo, nunha casa abandonada afundida nunha fraga. Cando estourara a guerra, Camilo fuxira ao monte, pois a pesar de ser alcumado “O Roxo” por compartir os ideais das esquerdas, non acepta o recurso ás armas e deserta da loita para seguir exercendo de mestre dos fillos dos combatentes en distintos lugares, arriscando a súa vida. Así, precisa facerse chamar “Peixoto” coa fin de ocultar a súa identidade e salvagardarse. Rematada a contenda, tanto a súa irmá, a única familiar que lle queda, coma as xentes das vilas nas que ensinara, non lle axudaron por medo, resultando marxinado, condenado ao exilio sen saír da propia terra. Precisamente, a través de varias cartas sen resposta enviadas a súa irmá, Xan descobre tanto o paradoiro de seu tío como a súa situación, inicialmente desesperada mais finalmente chea de resignación. Cando o adolescente, grazas á disposición do seu mestre, consegue atopar ao seu parente, proponlle retornar á casa familiar, non obstante, Camilo, recoñecéndose coma vencido, non está disposto a abandonar o seu lugar de exilio, reduto dunha existencia anterior á guerra, nin sequera tras a morte dos pais de Xan, ao retornar o protagonista como mestre á súa vila natal, pois como recoñece o sobriño adulto seu tío “habitaba nun mundo completamente distinto ao dos demais” (García Teijeiro, 2005: 104). O coñecemento da vida deste familiar vai marcar a personalidade do protagonista, en tanto reflexiona sobre a actitude idealista, nobre e recta de seu tío “home rexo, que non vendera o seu espírito en ningures” (García Teijeiro, 2005: 85) aínda que en ningún momento se dea conta explícita das súas ideas políticas. O tío Camilo vai exercer de mestre do adolescente, como responsable da transmisión da historia e tradicións de Galicia, pouso dun sistema educativo anterior ao fascista que nega a historia e a cultura propias exaltando as foráneas. Antes de morrer, o exiliado lega ao sobriño o seu lugar de retiro, acubillo desta memoria histórica esquecida. Xan orna a personalidade de seu tío de características positivas: xusto, traballador, firme aos seus principios, solidario, desinteresadamente entregado á educación dos máis desfavorecidos. Estes trazos converten ao exiliado no “personaxe máis entrañable e decisivo da súa vida” (García Teijeiro, 2005: 115), nunha personalidade única e diferenciada do resto, non nun perdedor, senón no representante da “historia —sen “h” maiúsculo— naquel anaquiño de terra. A historia dun home diferente. A verdadeira historia do home” (García Teijeiro, 2005: 116). En correspondencia con esta análise, non resultaría desacertado considerar ao tío Camilo o Alonso Ríos que nunca chegou a saír da terra natal, coma outro “representante dos mestres republicanos preocupados porque non se perda a lingua galega e que enlaza, en certa medida, cos homes da Época Nós nos anos inmediatos á contenda, un grupo de homes que se preocuparon por formar os nenos e nenas na súa lingua e cultura, feito polo que, en moitas ocasións, como lle acontece ao personaxe de A
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
Teima de Xan, foron castigados e condenados a vivir no exilio da súa propia terra” (Neira Rodríguez, 2008a: 292).
Conclusións A concepción mítica do fuxido parte, como amosa o análise das obras estudadas, da elaboración dun arquetipo, isto é, dun modelo ou prototipo no que se resumen as características esenciais da figura, primordialmente a súa tendencia política, contraria aos fundamentos impostos polo réxime autoritario franquista que, oposto a toda clase de liberdade ideolóxica e social, procura introducirse e dominar todos os aspectos da vida nacional mediante distintas organizacións de encadramento social, ademais de rematar con todas as ideas políticas de esquerdas, ben radicais, ben democráticas, para acadar a base política de subordinación completa ao ditador. Esta característica permite a discriminación inmediata entre o fuxido e o maqui. Antón Alonso Ríos e mais o tío Camilo encarnan respectivamente o militante e o partidario de esquerdas, adheridos aos alicerces ideolóxicos do goberno republicano, basicamente o liberalismo, o sistema parlamentario e a democracia, se ben as súas tomas de posición política só se manifestan de maneira indirecta, mediante consideracións contrarias ás accións dos sublevados, ou quedan implícitas a través das críticas á situación social e ideolóxica que trae consigo a posguerra franquista. En calquera caso, estes dous fuxidos desvincúlanse da loita armada, pois, se ben o primeiro participa nas escaramuzas contra os combatentes sublevados, rexeita o uso das armas unha vez asume a súa situación de perseguido na retagarda da contenda; na mesma liña, o tío Camilo non dubida en renunciar á loita armada e botarse ao monte cando é chamado a filas, converténdose en desertor. Fronte aos fuxidos sitúase o maqui ou guerrilleiro, representado por Daniel, comprometido defensor dun ideario explícito de tendencia comunista, decidido a participar na loita armada da retagarda que continúa ao finalizar a Guerra Civil española. En todos os casos, os ideais do fuxido quedan patentes a través dun comportamento supeditado ao compromiso social, como demostra a dedicación profesional ao ensino, a integración de formacións políticas e sindicais ou a participación activa en movementos encamiñados a procurar unha mellora das condicións políticas, sociais, culturais e económicas, de continuar a loita, que implica o sometemento a unha situación de permanente necesidade. En conclusión, o fuxido constitúe un tipo lendario, xurdido dunha tradición nacional, elevado a través das obras de distintos escritores a unha dignidade simbólica, derivada duns feitos que conforman a presentación sintética dun período e dun lugar determinados, mais, extraendo o valor de unidade absoluta consagrado nesta figura, por riba do tempo e do espazo, o referente da obra literaria revélase como contido temático antropolóxico, un produto semántico da imaxinación pertencente ao subconsciente colectivo galego, en definitiva, un mito.
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Bibliografía primaria
Alonso Ríos, A. (1979). O siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte (Memorias dun fuxido). Vigo: A Nosa Terra.
García Teijeiro, A. (2005). A Teima de Xan. Vigo: Galaxia.
Neira Vilas, X. (1989). Aqueles anos do Moncho. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.
A figura do fuxido na literatura galega de posguerra
GilAlbarellos, S. (2003). “Literatura comparada y tematología: aproximación teórica”. Exemplaria, 7, 239259. Consultado o 1 de xaneiro de 2014, http://hdl.handle.net/10272/1843 Glifo (1998). Diccionario de termos literarios (ad). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia/Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. Consultado o 23 de abril de 2013, http://www.cirp.es/pls/bdo2/f?p=DITERLI _____ (2003). Diccionario de termos literarios (eh). Santiago de Compostela: Xunta de Galicia/Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. Consultado o 23 de abril de 2013, http://www.cirp.es/pls/bdo2/f?p=DITERLI Guyard (1957). La literatura comparada. Barcelona: Vergara. Neira Rodríguez, M. (2008a). “Recuperar a memoria: A Teima de Xan, de Antonio García Teijeiro”. En Roig Rechou, BA., Soto López, I. e Domínguez, PL. (Coords.). A guerra civil española na narrativa infantil e xuvenil (pp. 285296). Vigo: Edicións Xerais de Galicia. Platas Tasende, AM. (2004). Diccionario de términos literarios. Madrid: Espasa Calpe. Roig Rechou, BA. (2008a). “A Guerra Civil na narrativa infantil e xuvenil galega: unha