Summary:
Galicia presenta unha longa tradición de escavacións de xacementos da Idade do Ferro dende fi - nais do século XIX. Malia a grande cantidade de investigacións, o intercambio da información xerada continua a ser opaca e a expresarse en formatos dificilmente interoperables, polo que o seu empre - go non reverte habitualmente nunha maior calidade científica ou profesional. Neste texto realízase unha biografía das escavacións e sondaxes sobre a cultura castrexa en base aos datos aportados nas publicacións −a única fonte existente−, ao tempo que se reclama a necesidade de establecer un debate sobre o intercambio de datos en formatos estándares e de acceso público.
TEMOS DA IDADE DO FERRO? No século XIX evidenciouse en Galicia o xurdimento da arqueoloxía. A Idade do Ferro foi un tema preferente, grazas ao senlleiro dos seus asentamentos máis característicos e á mitoloxía popular en torno deles. Os castros definiron esta etapa cultural enmarcada cro - noloxicamente entre os séculos VIIII a.C. non obstante, como modelo de asentamento presenta unha perduración maior e unha certa materialidade común que motivou tratalos coma unha cultura arqueolóxica de seu, a Cultura Castrexa, tanto dende as súas primeiras manifestacións no Bronce Final, ata ocupacións posteriores ao inicio do seu abandono xeneralizado no século I d.C., ou reocupacións serodias de época baixoimperial ou medieval que responden a unha realidade social xa modificada.

QuE TIPO DE COñECEMENTO

Idade do Ferro, Noroeste ibérico, Infraestruturas de Datos Espaciais (IDE), biografía escavacións.
O coñecemento da Idade do Ferro (asociado ao castro) foi aumentando, transformándose, adaptándose e sustentándose sobre cada debate establecido e cada teoría, técnica ou metodoloxía incorporada ata hoxe, mais ao longo de toda esta andaina seguen sen ter resposta unha serie de preguntas básicas. Cantos xacementos desta cronoloxía hai en Galicia? Onde están? Cantos foron escavados? Que metodoloxía foi a empregada? Cal foi a materialidade recuperada? Cantas campañas? Canta superficie? Para case ningunha delas existen datos concretos, ou polo menos, de habelos, a miúdo non o son dunha maneira explícita.
rarely expressed in interoperable formats. As such, its use does not usually result in increasing scientific or professional quality. In this text a biography of excavations of the Castro Culture is presented based on the data provided in the literature, the only source that exists, while also highlighting the need to establish a debate on the exchange of data in standard formats with public access.
Estas ausencias acentúanse de entrarmos en cuestións claves para entender o peso e configuración do sector, habitualmente acerbas na profesión. Que organismo/persoa o financiou? Que cantidade se inverteu? Cal foi a finalidade da intervención? Detrás destas interrogantes emana un debate, o de como (na arqueoloxía) xeramos e accedemos á información.
O discurso arqueolóxico emana duns estándares acordados e recoñecibles. Os protocolos e termos manexados son comprensibles nun principio. Existen, así e todo, códigos diversos no rexistro da información, diferenzas que poden provir do emprego de diversas metodoloxías de campo ou de denominacións de conceptos entre outras. Contra isto son varias as iniciativas pensadas para establecer unha conversa entre as linguaxes existentes (tesauros) e así fuxir do caixón de xastre que ás veces se produce cando non procuramos unha información para ser utilizada alén do uso privado. O noso obxectivo neste texto é máis sinxelo, o de reclamar a través dun exemplo concreto (a biografía das escavacións en xacementos da Idade do Ferro en Galicia) a necesidade dunha mellor xestión de datos, e a do seu uso público para a comunidade arqueolóxica como punto de partida. Consideramos que determinadas expresións da información se producen en formatos dificilmente interoperables −o uso do soporte papel, ou ás representacións gráficas estáticas−, aquelas nas que os datos só existen como texto ou como imaxe. Obviamente non nos estamos a referir a todas as formas do discurso arqueolóxico, senón ao intercambio de determinado tipo de información.
Malia as posibilidades que as novas tecnoloxías nos ofrecen, as formas actuais de intercambio e publicación de datos entre os distintos colectivos profesionais da arqueoloxía −administración, empresas e academia 1 − non son áxiles nin transparentes. Ademais de obviárense a cotío os procedementos teóricos e metodolóxicos, presentan a problemática inicial de non publicar o conxunto dos datos. Polo corrente só accedemos a filtros xerados polos arqueólogos, e ignoramos os criterios de filtrado. Os exemplos son diversos: dende que material se “ensina” e en que xacemen - tos, que planos se debuxan, e cales son as variables escollidas para elaborar un traballo. As posibilidades de difusión dunha síntese ou obra específica en texto pasan imperati - vamente por ser outra síntese/obra, onde as partes tomadas da primeira configuran a to - talidade ou parte da mostra considerada na segunda, e así de forma sucesiva. Establecémonos nun discurso perigoso próximo ao principio de excepción. Todo o que sucede de forma recorrente non é esencial, sendo as desviacións da norma as que marcan a pauta, consciente ou inconscientemente. Dende o momento en que non ofrecemos a oportunidade de acceder ao global dos datos e a como se extraeron incapacitamos a análise e coartamos as posibilidades para establecer unha crítica. Falla o diálogo, e a información permanece, dalgún xeito, silenciada.
Para optimizar a información arqueolóxica serían necesarias varias consecuencias, pero quizais dúas sobremaneira: información pública e un formato de datos lexible para todos os usuarios 2. Independentemente do que consideremos un usuario (un arqueólogo, un investigador, a administración, ou un público non especializado), resulta obvio, ao noso parecer, que a información procedente do rexistro dunha intervención arqueolóxica debería entregarse en soportes que poidan utilizarse por outra persoa allea sen necesidade de que a volva reelaborar/reescribir. En todo caso, este problema non é exclusivo de Galicia, nin tan sequera deste tipo de información concreta. As novas capacidades dos formatos dixitais, e máis concretamente do pulo do traslado dos datos á nube (cloud) permitirán -e xa o fanter uns datos cada vez máis accesibles e almacenados en estándares que todos poidamos recoñecer.
O anteriormente exposto afecta na mesma medida ao texto deste artigo, que adoece do paradoxo de eivas moi semellantes. Os seus contidos non parten dun rexistro pechado e tampouco permiten a adición ou corrección dos datos. Por este motivo forneceremos máis adiante unha serie de enlaces a outros soportes que permitirán descargar, engadir e ampliar información, ou corrixir os erros por nós cometidos, algo que dende o momento de publicación será imposible. Enténdase entón coma un ensaio sobre a potencialidade do libre acceso a unha información básica, a través dun tema que pode ser unha achega para comprender parte da actividade arqueolóxica desenvolvida na cultura castrexa en Galicia.
VALORACIÓNS PREVIAS
Neste traballo non se pretende un catálogo completo de todas as escavacións en xacementos da Idade do Ferro habidas ata o 2011, pois os datos non proceden dun rexistro oficial tal e como sería óptimo e esixible. Ademais, hai unha omisión consciente de certas intervencións das que non se obtiveron referencias fiables que permitan contextualizalas. Aínda que non é unha busca exhaustiva e dirixida a tal fin, si consideramos que hai un alto grao de representatividade, non tanto das escavacións da cultura castrexa en si, senón da actividade arqueolóxica transmitida a partir delas. Aserto que explicaremos a continuación.
Existen unha serie de limitacións na elaboración deste corpus de xacementos que cómpre comentar. En primeiro lugar respecto o obxecto de estudo. Só se contabilizan intervencións que implican o rexistro de información mediante a metodoloxía de escavación, ben sexa escavación en área, sondaxes manuais ou mecánicas. Quedan excluídas, polo tanto, outro tipo de aproximacións ao coñecemento da materialidade arqueolóxica, a saber: prospeccións, limpezas, postas en valor, controis e seguimentos de obra, levantamentos topográficos, achados e noticias de materiais recom - pilados mediante procedementos non científicos, ou calquera outra actuación que non derive nunha escavación do tipo antes sinalado. Establecemos pois un nesgo en certo modo irreal respecto da praxe, coa prioridade da recuperación de datos mediante as metodoloxías antes explicadas e sobre unha época cultural acoutada, reflectindo un aspecto concreto dun - ha actividade arqueolóxica máis complexa. O motivo é a accesibilidade cara este tipo de información, onde converxen varios aspectos: unha intensa publicación e maior persistencia na biografía arqueolóxica, e, sobre todo, un maior reflexo de certos datos básicos.
En segundo lugar comprender as limitacións referidas á natureza da información. Todos proceden de baleirados bibliográficos e, nalgún caso, do coñecemento directo das actividades de arqueólogos participantes, ou de novas en medios de comunicación pública. Ningún dos datos proceden de fontes oficiais, agás os relativos ás intervencións dos anos 1987 a 1989 (XUNTA DE GALICIA 1989, 1991 e 1995) e do 2006 ao 2008 (XUNTA DE GALICIA 2008, 2009 e 2010), tamén en formato publicación. Esta limitación provoca que teñamos que establecer unha crítica do tipo de información almacenada. Emporiso, debemos entendelos como datos cualitativos en todo momento, pois apón o que denominamos “visibilidade” das escavacións aos datos cuantitativos. Sinalar que tampouco as referencias consultadas – agás (XUNTA DE GALICIA 2008, 2009 e 2010)– presentan un formato orientado á análise de variables indispensables para esta clasificación.
Neste catálogo tense en conta a representación dunha información básica de cada entrada:
• A referencia á escavación ou sondaxes nun xacemento da Idade do Ferro é dato mínimo incluído, sempre e cando se poida vincular a unha campaña de escavación única e determinable e de calquera duración, dende un día a varios meses. • Tipo de escavación. Non se expresa nun alto número de casos, ou ben non é o suficientemente claro como para discernir entre escavación en área ou sondaxes. • Ano de campaña. Non sempre aparece recollido, sobre todo en intervencións anteriores a 1980. Nestes casos optamos por empregar o ano de publicación ou unha data en base ás descricións da bibliografía por mor de ser máis sinxelo de integrar na base de datos. O uso do ano de publicación leva aparellados erros de precisión, mais consideramos que a súa inclusión nunha división por fases ou décadas aporta unha lectura que si podemos considerar dentro da evolución da actividade arqueolóxica. • Director/a ou directores/as da escavación. Antes do Decreto 62/1989 pode fi - gurar máis dunha persoa.
O número total de intervencións referidas para este texto é de 502 dun total de 147 xacementos, clasificadas por data, arqueólogo director e tipo de intervención, que abranguen dende a primeira escavación coñecida de 1867 no castro de Zoñán −segundo López García (2003)− ata o ano 2011. Nos planos non aparecen etiquetados os xacementos, pois entendemos que a escala empregada e a cantidade de puntos suscitaría certo ruído e distorsionaría a súa lectura, por este motivo os datos de cada un (nome do inventario, código GA e localización xeográfica) e o nú - mero total de intervencións intégranse nunha táboa que se pode consultar na Figura 10 ao final do texto, ademais dos formatos e servi - zos que se expoñerán máis adiante (Capítulo 4). As limitacións que o formato papel impuxo e impón á presentación da información, esperamos salvalo con estas posibilidades, onde non nos encontraremos con problemas de etiquetaxe nin de escalas. O lector poderá acceder aos datos que queira e da forma que necesite.
AS ESCAVACIÓNS. CONTExTOS
Das orixes da arqueoloxía ao Seminario de Estudos Galegos (18671936)
A procura de erudición e satisfacción das necesidades culturais foi un aliciente para que a arqueoloxía prendese entre as clases burguesas medias e altas do século XIX (BERLANGA 2001). Varias sociedades canalizaron este interese constituíndose coma grupos de traballo arqueolóxico, polo corrente de curta vida e escaso apoio institucional, coma o Museo Arqueológico Central de Galicia de Santiago de Compostela, a Comisión Principal de Monumentos Histórico y Artísticos de Ourense dirixida por Marcelo Macías, e a Sociedad Arqueológica de Pontevedra fundada por Casto Sampedro y Folgar en 1894 (PEREIRA 1996, 1997). Daquela, a Arqueoloxía mantiña unha finalidade descritiva e de catalogación de antigüidades, polo que epistemoloxicamente gardaba unha forte ligazón coa Historia da Arte.
Pero a segunda metade do s. XIX tamén suporía o seu nacemento como disciplina científica no marco europeo ao abeiro das correntes de pensamento positivistas e da man das Ciencias Naturais. Galicia non estivo ao marxe, e entraría cedo no tránsito do anticuarismo ao estudo das sociedades prehistóricas construído a partir do método científico 3. A súa ensinanza chegaría á Universidade tempo despois. A idea de implantar un profesorado especializado xurdiría co gallo da viaxe de Hugo Obermaier en 1922, e coa creación da sección de Historia na Facultade de Filosofía e Letras ese mesmo ano (ARMADA 200305, 2008). Mais debemos agardar ata 1936 para ver creada a primeira cátedra de arqueoloxía na Universidade de Santiago de Compostela, a de Historia del Arte, Arqueología y Numismática, praza que
Julio Martínez Santaolalla posiblemente nun3 “...he procurado descartar todo juicio atrevido, toda aseveración aventurada, toda afirmación insegura; pu - diendo, por otra parte, responder de que cuanto en él se contiene está fundado sobre el sólido cimiento de la certidumbre absoluta de los hechos referidos y de la más exquisita escrupulosidad en la presentación de datos, y revestido de la mayor prudente parsimonia que me ha sido posible emplear en la exposición de principios y admisión de ideas.” (VILLAAMIL1873).
ca chegaría a ocupar polo cedo estoupido da Guerra Civil (ARMADA 200305).
As primeiras escavacións emerxeron de iniciativas individuais de persoas podentes, habitualmente de formación universitaria, que co seu peto corrían co gasto dun traballo realizado por xornaleiros 4. Maioritariamente centráronse arredor das súas rexións de orixe ou do lugar onde exercían o seu oficio. O comezo produciuse no norte de Galicia, unha área que a día de hoxe non presenta unha grande concentración de intervencións. Os precursores foron Villaamil y Castro en Zoñán -escavado en 1867 segundo López García (2003)-, Riotorto e Vilamar (VILLAAMIL 1876); e Federico Maciñeira na Croa de Ladrido (MACIÑEIRA 1899) e en Vila dos Cotos −posiblemente o castro de Espá nas Pontes− (MACIÑEIRA 1897). Ambos amosan nas súas escavacións o paradigma científico propio da época, e o emprego de metodoloxías que serán cotiás na práctica arqueolóxica: o rexistro dalgunhas plantas, seccións e descricións dos obxectos atopados. Tamén realizan as primeiras catalogacións de castros, onde se enumeran as súas características (recintos, orientación e dimensións) e localización. Malia que tanto Villaamil como Maciñeira publicaron en revistas científicas nacionais e mantiveron frecuentes contactos coa comunidade arqueolóxica, autores como Pereira (1996) sinalan que toda esta xeira de traballos non tería grande repercusión na bibliografía posterior.
A arqueoloxía permaneceu sen regulamentar ata os comezos do s. XX. Debemos agardar ata a entrada en vigor o 1 de agosto de 1912 da Normativa Básica de Excavaciones y de Conservación de restos y monumentos arqueológicos, publicada o 7 de xullo de 1911. Esta lei instituía a Junta Superior de Excavaciones y Antigüedade s como organismo encargado do control das prácticas arqueolóxicas, determinaba as condicións da concesión de permisos de escavación, e sometía os obxectos descubertos á propiedade estatal. Un exemplo de súa aplicación práctica é a visita no 1929 da comisión enviada pola Deputación Provincial de Pontevedra co gallo do achado de restos cerámicos no Monte de Castro de Vigo narrada en Carballo et al. (1998) e seguida con atención polos xornais época. Esta comisión estaba formada por Florentino López Cuevillas, membro do Seminario de Estudos Galegos, Antón Losada Diéguez, catedrático do Instituto de Pontevedra, e Xosé Filgueira Valverde, licenciado en Ciencias Históricas, acompañados de Castelao e do deputado Massó.
Os anos 20 e o comezo dos 30 veñen marcados polo empuxón que lle confire á arqueoloxía o Seminario de Estudos Galegos (19231936). Os coordinadores das seccións de Prehistoria e a de Arqueoloxía foron ocupadas, respectivamente, por Florentino López Cuevillas e por Xoán Carro. O Seminario mantivo unha intensa actividade de dignificación da cultura galega nos máis diversos eidos. Os seus membros fomentaron as catalogacións de castros e as escavacións nalgúns xacementos con sona hoxe en día. Sucederíanse os traballos en San Cibrán de Las, Neixón Pequeno e Neixón Grande, Borneiro, Baroña, Vigo, Troña ou as varias intervencións en castros en torno ao concello da Estrada de Antonio Fraguas, entre outros. As campañas en Santa Tegra de Ignacio Calvo (19141923) inaugurarían as intervencións sistemáticas sobre un mesmo castro. Iniciábase dende entón o maior peso das escavacións na área suroccidental galega.
Esta xeración veríase truncada pola represión das tendencias políticas de esquerdas a raíz do alzamento franquista. A castración da produción intelectual galeguista afectará en menor medida á arqueoloxía, pois parte dos principais responsables da disciplina no Seminario sobrevivirán asimilándose na estrutura do novo réxime.
O FRANQuISMO E A TRANSICIÓN
Na práctica a Comisaría deixou fóra do sistema aos profesores universitarios en todo o estado, quen no 1955 redactaron unha carta ao Ministerio competente en clara oposición a Martínez Santaollalla (HERNANDO e TEJERIZO 2011). Un ano despois (1956) sería substituída polo Servicio Nacional de Excavaciones Científicas, organismo que concederá dende entón os permisos de arqueoloxía, vinculados á aprobación dos proxectos de intervención en concepto de subvención.
O Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (1944 en diante) herdará do papel que acadara antes da Guerra Civil o Seminario de Estudos Galegos. Non obstante, distaría tanto en ideoloxía coma en estrutura, e as similitudes entre ambos son consecuencia máis das traxectorias e iniciativas dos seus membros ca dunha liña de traballo continuísta. O primeiro director, tamén da sección de Prehistoria, foi Florentino López Cuevillas, substituído ao seu pasamento por Xesús Taboada Chivite. A sección de Arqueoloxía será responsabilidade de Fermín BouzaBrey ao ser rehabilitado na carreira xudicial despois de acusáreno de desafección aos principios do Movemento durante a Guerra (DOMÍNGUEZ 2009). Ata a transferencia de competencias á Xunta os permisos de escavación das diversas institucións centralizábanse extraoficialmente a través do Padre Sarmiento. Malia a non ter responsabilidade legal sobre a súa licitación, na praxe exerceu de filtro capitalizando o envío das so - licitudes.
Os museos provinciais foron outra institución activa arqueoloxicamente. Os seus membros tomaron parte en escavacións e a publicación de revistas propias contribuíu á difusión do seu coñecemento. Outro aspecto transcendente foi a creación de centros museísticos vinculados a castros, coma o Museo Arqueolóxico de Santa Tegra (1953) e o inicio das obras de construción do Museo de Viladonga nos 70.
Dende a primeira campaña do Tegra en 1914 cada ano estívose escavando ininterrompidamente nalgún castro en Galicia ata a actualidade, todos os anos agás no período pree postGuerra Civil, do 1936 ao 1942. Nos 40 e 50 serán as intervencións da área ourensá, en mans Florentino López Cuevillas e de Xesús Taboada Chivite preferentemente (San Cibrán de Las, Cameixa, San Millán, Medeiros, Bouzadoiro, Baixada de San Xosé...) as que destaquen, amais de iniciárense os traballos noutros xacementos coma Elviña, Meirás e na Lanzada.
A partir dos 60 consolídase o protagonismo dun relevo xeneracional e unha maior profesionalización. Hai un interese por novos xacementos (Taboexa, Santomé, Penarrubia, Novás, Santa Águeda), e non tan novos (Castromao, Borneiro, Viladonga, Neixón, A Lanzada, Santa Tegra), que serán escavados ou reescavados de maneira recorrente. Sobresae a importancia dunha renovación metodolóxica da arqueoloxía, máis nidia a partir da década dos 70, caracterizada pola introdución do método de escavación Wheeler, as datacións de C14, e o comezo dos estudos interdisciplinares, como se reflicte nas I Jornadas de Metodología Aplicada de las Ciencias Históricas celebradas en Compostela do 24 ao 27 de abril do 1973.
O relevo do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (IEGPS) nas direccións arqueolóxicas irá amainando paseniño, xa en mans de moitos profesores universitarios vinculados á Facultade de Xeografía, Historia e Historia da Arte, creada en 1974, e persoal de museos (ARMADA 200305). O papel da Universidade xerárase xa na Facultade de Filosofía e Letras, a partir da toma posesión da cátedra de Carlos Alonso del Real en 1955—despois dos intentos frustrados de Julio Martínez Santaolalla (1936) e Martín Almagro Basch (1939)—, a agregaduría de Arqueoloxía de Alberto Balil en 1968, e finalmente a praza de José Mª Luzón Nogué en 1976 (ARMADA 200305), constituíndose arredor destes dous últimos sendas tendencias ou escolas.
| REVISTA DE ARQUEOLOXÍA E ANTIGÜIDADE 92
A COMuNIDADE AuTÓNOMA
A partir da constitución oficial da Comunidade Autónoma de Galicia en decembro de 1981 (Lei Orgánica 1/1981), e co traspaso de funcións en materia de cultura e do patrimonio históricoartístico -Real Decreto 2434/1982-, a xestión administrativa das intervencións arqueolóxicas centralízase nas dependencias da Xunta de Galicia. A encetada etapa democrática reemprazou a lexislación vixente dende o primeiro terzo de século XX. A nivel estatal vería a luz a Ley 18/1985 de Patrimonio Histórico Español. En Galicia, este mesmo ano de 1985 créase o Servizo de Arqueoloxía. No 1988 reestruturaríase a Comisión Técnica de Arqueoloxía (LG 1988\65), e un ano despois, o Decreto 62/1989 do 31 de marzo, regularía a actividade arqueolóxica. Posteriormente a Lei 8/1995, do Patrimonio Cultural de Galicia, e o Decreto 199/1997 (que substitúe ao Decreto 62/1989), remataban de configurar a base legal da actividade arqueolóxica aos “ novos contextos culturais e socias ”. 5
No período 19811990 prodúcese a confluen - cia, por un lado do resultado das dinámicas iniciadas a finais da época franquista, coma un maior peso dos membros da Universidade e museos nos proxectos arqueolóxicos; e por outro, a fundamental asunción de competencias da Xunta de Galicia. A descentralización administrativa propiciará a medra da inversión en arqueoloxía promovida dende unha administración autonómica que centralizará as subvencións. A isto debemos engadir a consolidación dunha arqueoloxía profesional. As promocións en Historia que participarán como voluntarios serán protagonistas da seguinte década. Nas súas mans recaerá a formación das empresas de arqueoloxía, ou ben se irán integrando no crecente organigrama da Xunta.
As intervencións presentan certas singularidades coma o predominio dos proxectos que contemplan a realización de varias campañas sucesivas nun mesmo xacemento, os centrados na escavación de varios castros en comarcas naturais en liña coa arqueoloxía espacial (o Deza, Ortegal ou o Bocelo), directores vinculados preferentemente a institucións públicas; traballos asumidos por estudantes universitarios e peóns, e a entrada de restauradores. Contra do corrente ata daquela, a finalidade das escavacións non remataba na exhumación da súa materialidade, senón que a miúdo se consideraba a conservación das estruturas. A posta en valor convertíase nun obxectivo fundamental en moitos dos xacementos (Santa Tegra, Vigo, Troña, Borneiro, Santomé...). Malia a estarmos no momento de apoxeo das campañas de escavación, constátanse diferentes ritmos na actividade e unha maior intensidade na área suroccidental, resultando significativa a escaseza de datos para a área máis oriental e para o interior da provincia de A Coruña.
No período 19912000 prodúcese un acusado descenso das escavacións, parello a unha transformación da actividade arqueolóxica cara unha maior segmentación e privatización. A andaina da arqueoloxía empresarial 6
iníciase na década dos 90 (véxase PARGA 2009 e 2011) a raíz da obrigatoriedade de control arqueolóxico en determinadas actuacións para dar solución ás afeccións previsibles ao patrimonio dentro do pulo das obras públicas e infraestruturas do momento. A introdución das primeiras normativas de protección do patrimonio arqueolóxico nos concellos, plans xerais ou normas subsidiarias -Vigo (1993), Cangas (1993), A Guarda (1993), Tui (1994)- orixina un debate en torno a resignificación do patrimonio (que debemos protexer e cando) visible no número de publicacións sobre planificación e xestión (ABAD et al. 2000), coincidente no tempo coa Lei 8/1995 de Patrimonio de Galicia e cun novo e vixente Decreto (199/1997) antes citados. As intervencións arqueolóxicas inician un forte in crescendo, e pasarán de roldar as 100 por ano en Galicia no período 199095 ata acadar as 804 no 2007 (véxase XUNTA DE GALICIA 2010: 359). Este aumento cimentarase sobre as prospeccións e controis/seguimentos de obra, e en menor medida sobre as sondaxes, realizadas preferentemente en ámbito urbano. Pola contra as escavacións manteranse en números moi parellos en toda esta etapa (véxase TALLÓN et al. 2004).
A arqueoloxía traspasa o ámbito académico e instálase como unha profesión liberal regulada administrativamente. Aínda que non dispoñemos de datos oficiais, deixa de financiarse con fondos públicos para depender da contratación privada/pública, como se deduce da orixe das actuacións. Hai algunhas excepcións onde os cartos proceden de organismos oficiais: Cas - tromao, Punta dos Prados, Neixón, O Achadizo, A Graña, Viladonga, Barán, Castro do Vilar, Castro da Torre... Esta situación, de troco de papeis entre os distintos actores, produciu unha quebra na arqueoloxía −extensible a todo o estado− pola privatización da actividade pa - rella á obra pública e o afastamento maioritario da universidade e doutras institucións a estas novas formas de xestión. Malia á posible coexistencia de ambas fórmulas, decidiuse apostar por reducir a inversión destinada a postas en valor, escavacións e xacementos de mecenado público. Algo que se sintetiza no xornalístico titular “ O mellor xacemento é o non escavado ” (La Voz de Galicia, 14 de marzo de 2001) 7. De feito, e como se observa na Figura 6, o descenso de actuacións deste tipo para a Idade do Ferro é notorio, pois sustentábase maiormente a través das subvencións da Dirección Xeral de Patrimonio.
A modificación nas políticas arqueolóxicas a mediados da década provoca un impulso do financiamento público de escavacións en castros que son entendidas como un recurso económico e social (As Grovas, A Ourela, Formigueiros, San Cibrán de Las, Castromao, O Facho, Neixón, Socastro, Elviña....) parcialmente destinado ao acondicionamento daqueles xacementos que van contar cun centro de interpretación, castros con potencialidade turística (ou próximos a recursos deste tipo) e a realización e campamentos de verán; ao tempo que continúan as intervencións de promoción privada. Como resultado prodúcese un aumento das escavacións e sondaxes en xacementos da Idade do Ferro. Malia a habitual ausencia ou escaseza de publicación da información das intervencións, a obra pública tivo para a investigación unha contrapartida positiva como o foi o traballo en xacementos singulares (San Tomé de Nogueira, Punta Cociñadoiro, Valdamio) ou en estruturas da Idade do Ferro fóra dos intramuros dos castros (O Peto, Follente...), único obxecto de escavación ata daquela.
A arqueoloxía levaba tempo regulada a nivel administrativo, mais non existía unha lexislación laboral propia. A aprobación no 2009 o Convenio Colectivo de Arqueoloxía en Galicia establece as condicións de traballo específicas para a actividade. Este mesmo ano sería o comezo dunha recesión económica, onde entran en crise os sectores que a soportaban, fundamentalmente a construción, e unha política de axustes e recortes orzamentarios que prexudica sobremaneira a investigación e a cultura, causantes dun marcado descenso das escavacións en castros (véxase Figura 6).
uN NOVO SOPORTE DA
INFORMACIÓN ARQuEOLÓxICA
O presente traballo debe entenderse como un exemplo de explotación da información aloxada dentro das formulacións e principios dunha Infraestrutura de Datos Espaciais (IDE). Quizais sería conveniente comezar por establecer que é unha IDE. Como xa se recolle nos documentos iniciais de INSPIRE 8, unha IDE é unha infraestrutura de información espacial, que ofrece aos usuarios o acceso a uns servizos integrados onde poden identificar e acce - der a información xeográfica dende unha am - pla gama fontes, a diferentes escalas locais e globais; e para unha grande variedade de usos. Podemos encontrar a súa definición na propia páxina web da IDE de España: “ Unha IDE (Infraestrutura de Datos Espaciais) é un sistema informático integrado por un conxunto de recursos (catálogos, servidores, programas, datos, aplicacións, páxinas Web, …) dedicados a xestionar información xeográfica (mapas, or -
tofotos, imaxes de satélite, topónimos, …), dispoñibles en Internet, que cumpren unha serie de condicións de interoperabilidade (normas, especificacións, protocolos, interfaces, …) que permiten que un usuario, utilizando un simple navegador, poida utilizalos e combinalos segundo as súas necesidades.”
Contemplado dende un punto de vista tecnolóxico, podemos considerar as IDE como a evolución dos Sistemas de Información Xeográfica (SIX), e da información que manexan dende os postos de traballo illados, cara a súa distribución e participación a través de Internet. Pero esta evolución apóiase tamén na adopción de políticas europeas comúns que posibilitan o desenvolvemento de iniciativas como INSPIRE e o cumprimento de principios que permitan a configuración e desenvol - vemento das IDEs, principios que podemos resumir nos seguintes puntos:
• Os datos deberían ser recollidos e mantidos ao nivel onde esta tarefa poida ser feita de forma máis eficiente. • Debe ser posible combinar, de forma coherente, a información procedente de fontes heteroxéneas a través de toda Europa e compartila entre diversos usuarios e aplicacións. • Debe ser posible que información recollida a un determinado nivel poida ser utilizada a outros niveis e para outros propósitos diferentes para os que foi creada. • A información xeográfica debe difundirse en condicións que non limiten o seu uso de forma xeneralizada. • Debe ser sinxelo descubrir que Información Xeográfica está dispoñible, avaliar a súa adecuación para un determinado propósito e coñecer as condicións nas que pode ser adquirida e usada. • O dato xeográfico debe ser doado de entender e interpretar, para que poida ser visualizado dentro dos contextos apropiados e seleccionado dunha forma sinxela para o usuario.
A Directiva Europea tivo a súa transposición nunha norma con rango de lei en España, coñecida como lei LISIGE 11. Esta permite que se implante nas administracións públicas españolas unha IDE de xeito coordinado. Cos mesmos principios xerais de INSPIRE, LISIGE establece tamén uns anexos nos que se clasifican as temáticas dos datos espaciais. Xunto á definición dos lugares protexidos como INSPIRE nos seus datos de Información Xeográfica de Referencia, no Anexo III inclúense os que non se corresponden cos outros dous ou que “ singulariza ou desenvolve algún aspecto concreto da información... ”. Neste caso menciónanse especificamente temáticas que poden relacionarse coa información arqueolóxica como son os “ patrimoniais, culturais..., ou da evolución histórica dun territorio ”. Polo tanto, na propia lexislación española recóllese a obriga de poñer a disposición do público en xeral a información de carácter patrimonial e cultural. Este tipo de obrigas xa se encontraban non obstante en textos anteriores como a Lei 8/1995, do 30 de outubro, do Patrimonio Cultural de Galicia, onde se destaca no seu artigo 22 que debe existir un Inventario xeral do patrimonio cultural e que será público e accesible. Quizais as novas normas veñan a complementar a primeira declaración de intencións, chegando a conseguir que a información sexa plenamente transparente e accesible.
Os obxectivos de INSPIRE son perfectamente aplicables á temática histórica e arqueolóxica en particular, polo que debería cumprir os mesmos criterios de interoperabilidade que o resto da información espacial. Como xa mencionamos, o acceso á información arqueolóxica é en boa medida unha tarefa complicada e condicionada por unha dobre casuística: por como se crean os datos e como se almacenan. A recompilación levada a cabo neste traballo é proba diso, e as consecuencias tradúcense nos mesmos problemas diagnosticados, falta de acceso á información total, e como consecuencia caer en erros e inexactitudes.
É evidente que a información arqueolóxica é elaborada polos arqueólogos a través da compilación de datos en campo, polo que é a ese nivel ao que deben dirixirse as iniciativas do establecemento de protocolos de recuperación e rexistro das evidencias arqueolóxicas. É a esta escala onde serán máis eficientes os es - forzos de estandarización da información. O propio carácter heteroxéneo dos arqueólogos, confírelles diferentes perfís á hora de documentar a información. Nos últimos tempos, o papel de empresas privadas ou traballadores autónomos tomou unha especial relevancia polo número de intervencións que realizan. As súas propias limitacións en recursos ou formación inflúen de xeito directo na adopción de estratexias que lles permitan elaborar a información arqueolóxica de base, de xeito digamos interoperable. Como xa se mencionou, o devandito problema non é xa por unha falta de capacidade das empresas, senón da inexistencia de facilidades ou de políticas que obriguen á divulgación da información que xera unha intervención arqueolóxica, e polo tanto a xeración dunhas bases documentais estandarizadas e accesibles. Unha vez rematado o compromiso administrativo que dá lugar a unha escavación, os resultados desta pasan a un segundo plano, sen que existan eses “depósitos accesi - bles de datos”. Pero non soamente a empresa privada elabora información, senón que outros actores como os investigadores de diversas institucións, particulares,..., tamén participan desa tarefa, caendo na mesma práctica que leva a que a información arqueolóxica, ou máis simplemente os datos, continúen nun alto grao de fragmentación e de difícil consulta.
A actividade arqueolóxica ten un alto custo, non soamente dende o punto de vista económico senón tamén noutros aspectos como o esforzo humano, investimento de tempo, intelectual, etc. Esa dedicación está orientada á preservación e xeración do coñecemento histórico, que en boa medida non se logra polas actividades individuais e puntuais, senón pola comparación e combinación de múltiples intervencións por parte de moi diferentes actores. É evidente que se dispoñemos dos repositorios de datos axeitados, en formatos apropiados e dun xeito accesible, toda a actividade arqueolóxica gañaría valor engadido ao poder ser utilizada por diferentes momentos e diversos axentes, máis alá dos os cales no seu momento orixinaron a súa creación. Neste contexto, calquera dato dunha intervención arqueolóxica podería ser utilizado non só xa polo propio arqueólogo autor material do “dato”, senón que pasaría a formar parte de fondo documental común a diferentes escalas de uso.
cara á sistematización da información tanto publicada como inédita, derivando un corpus unificado que mellore as capacidades de investigación e divulgación. Con todo tamén entendemos que non podemos tratar dita información como algo illado, pois é evidente que o castrexo relaciónase con outras evidencias, entendendo o noso modelo coma un módulo máis dun arquetipo máis complexo integrado nunha IDE de Patrimonio Cultural. Este traballo entenderase como un produto derivado destas formulacións e como proba das vantaxes que ofrece a xeración das devanditas infraestruturas de datos. Como base elaborouse un modelo que toma ao xacemento como núcleo base, entendido nos principios de INSPIRE como un espazo suxeito a unha protección legal e dentro do modelo simple de identificación dos devanditos datos 12. Esta acción permítenos a individualización inequívoca de cada xacemento dentro do conxunto de datos. A súa representación xeométrica realizámola mediante un par de coordenadas, de maneira que podamos situar a información en combinación con outras cartografías de referencia. Xunto aos sites establecemos unha nova clase de datos nos que identificamos as interven - cións arqueolóxicas do traballo de baleirado de fontes. Estas intervencións contan como atributos de referencia o ano e o director.
CONCLuSIÓN
O número de xacementos da Idade do Ferro en Galicia oscila entre os 1.300 aos 5.800 (CALO 1993), e algunhas fontes estiman unha cifra en torno a 4.500 ou a 3.000, sendo quizais esta última a máis aproximada. Todas proxeccións estimativas. No Catálogo de Patrimonio depositado na Delegación Provincial de Pontevedra o número de castros inventariados no 2005 era de 454 18. Pontevedra é a provincia cun maior número de xacementos escavados (54) e de intervencións (186) 19. Existen, polo tanto, datos (de diversa cantidade/calidade, publicados ou sen publicar) do 11, 89% dos xacementos coñecidos (inventariados) para esta provincia cando menos. É sintomático que sendo un número elevado de intervencións, e que reflicten unha mostra suficientemente representativa, teñamos un coñecemento sobre a Idade do Ferro tan parcial. Esta situación resulta ser un indicador, non só do tipo de información que manexamos, senón tamén da súa calidade.
Dende o nacemento da arqueoloxía científica a forma de expresión foi a publicación de libros e artigos, rexida por certas regras. Os datos eran recollidos, elaborados e reproducidos de forma escrita. A chegada de novas tecnoloxías non semella que mudase demasiado esta forma de facer. O emprego de ordenadores e redes axilizou a busca −maior accesibilidade− e a elaboración, pero seguimos copiando a información. Cambiaron as ferramentas, pero non se avanzou á hora de compartir, onde empregamos os mesmos protocolos estáticos.
Como vemos cada colectivo ten a súa problemática específica. Focalizar a solución en esixir publicacións quizais sexa erróneo. A configuración da información arqueolóxica é un problema profesional e as posibles solucións deberían ser postas en común. Neste senso consideramos que poden existir iniciativas á hora de compartir información que impliquen aos profesionais e non supoñan unha interferencia ou un custe non asumible na súa actividade. Parte delas deberían centrarse en plataformas de datos públicas que faciliten a elaboración e o acceso á información que obrigarían a que o rexistro dependese do consenso dunha serie de estándares e protocolos de rexistro acordados. Non somos depositarios de datos, senón usuarios. Porén, o dispoñer das plataformas de recepción e almacenamento dos datos dunha forma regulamentada e transparente, facilitaría que as relacións entre os diferentes actores no escenario arqueolóxico sexan máis fluídas. Así, o acceso aos datos po - derá levarse a cabo xa non pola proximidade dun individuo ao depositario dos mesmos, ou dependendo da vontade ou xenerosidade; senón porque ten as canles de acceso axeitados, cos permisos pertinentes e nun contexto de seguridade integral para todos os implicados, e de forma especial para o principal implicado, o patrimonio arqueolóxico. Loxicamente a posibilidade de xestionar grande cantidade de información non vai enriquecer os contidos ou provocar unha divulgación espontánea. A arqueoloxía debe actuar de filtro para producir un discurso comprensible socialmente.
AGRADECEMENTOS
Agradecemos as achegas sobre o borrador do texto de Xulio Carballo Arceo, Raquel Casal García e Pepa Rey Castiñeira.
Este texto foi financiado polo proxecto Deseño e desenvolvemento dun modelo de datos para unha IDE arqueolóxica da Idade do Ferro en Galici a: IDEPatri (09SEC002CT).
REFERENCIAS
ABAD VIDAL, E.; ABOAL FERNÁNDEZ, R.; CARBALLO ARCEO, L.X. CASAL GARCÍA, R.; (2000) Bibliografía arqueolóxica de Galicia (19801998). Deputación de Pontevedra, Pontevedra.
ACUÑA CASTROVIEJO, F.; ACUÑA FERNÁNDEZ, P.; ARIAS VILAS, F.; CALO LOURIDO, F.; FARIÑA BUSTO, F.; GARCÍA MARTÍNEZ, M.C.; LÓPEZ GÓMEZ, F.S.; DE LA PEÑA SANTOS, A.; RAMIL SONEIRA, X.; RIVAS FERNÁNDEZ, X.C.;
PEREIRA GONZÁLEZ, F. (1996) Unha contribución ó estudio da historia da arqueoloxía galega: O emprego da información arqueolóxica en Galicia (18001922). Gallaecia, 15: 729
PEREIRA GONZÁLEZ, F. (1997) As opinións sobre a humanidade primitiva na Galicia do século XIX e as súas relacións coa información arqueolóxica. Gallaecia, 16: 7195.
TALLÓN NIETO, M.J.; RODRÍGUEZ PUENTES, E.; INFANTE ROURA, F.; REY GARCÍA, J.M. (2004) A Rede Galega de Patrimonio Arqueolóxico. RGPA 1. Xunta de Galicia, Dirección Xeral de Patrimonio Cultural.
VILLAAMIL Y CASTRO, J. (1873) Antigüedades prehistóricas y célticas de Galicia. Lugo: Imprenta de Soto Freire.
Castro de Vilarrube -8.08553 43.63691 1 GA15089002 Castro de Merín -8.45296 42.76934 2 GA15901007 Castro de Cancela -7.89506 43.69442 1 GA27003014 O Castro dos Carreiros -7.86353 42.78788 1 GA27005005 Punta do Castro -7.17765 43.56278 1 GA27005007 Os Castros/ Castro de Vilamar -7.2711 43.49274 1 GA27010020 Praza da Igrexa de Castro de Rei -7.40013 43.20893 1 GA27010026 Castro de Viladonga -7.38787 43.16042 17 GA27012001 Castro de Santa María -7.04231 42.86489 5 GA27013006 A Atalaia -7.43722 43.6997 3 GA27017006 Castro de Vilar -7.23556 42.55767 1 GA27017016 Castro de Sobredo -7.18472 42.61811 4 GA27019010 Castro de Fazouro -7.29896 43.60353 2 GA27028043 Penarrubia -7.61857 43.01169 1 GA27028145 O Castro A Casilla -7.49735 42.96443 1 GA27030010 Castro de Zoñán -7.3944 43.42646 9 GA27036023 Castro de San Miguel -7.20962 42.91838 1 GA27040035 Castro da Ourela -7.86017 42.94557 3 GA27042027 O Castro de Barán -7.53104 42.76526 3 GA27049013 Castromaior -7.71985 42.83328 5 GA27051007 Castro das Grovas -7.04955 43.55495 1 GA27054003 A Croa / As Rodrigas / Riotorto -7.26543 43.3424 1 GA27055001 Castro de Formigueiros -7.35344 42.70584 5
Castro de Louredo -7.92396 42.33618 1 GA32085015 A Muradella -7.421 41.88651 1 GA32085022 Baixada de San Xosé -7.40803 41.92351 1 GA32085023 Bouzadoiro -7.41436 41.92666 1 GA32087004 Castro de Santa Águeda -7.85851 42.44435 1 GA36004021 Xacemento do Monte da Torre -8.81521 42.33092 1 GA36005012 O Castro de Follente -8.66416 42.60918 1 GA36007008 Castro do Coto de Penalba -8.55258 42.54294 6 GA36008017 Castro do Facho -8.86107 42.27649 6 GA36008040 Castro Liboreiro -8.78873 42.29845 1 GA36010006 Torres do Oeste -8.72582 42.67667 14 GA36012040 Cruz do Castro -8.47624 42.48117 1 GA36015002 Castro Loureiro -8.53078 42.67783 1 GA36015009 Castro de Castrolandín -8.55239 42.63673 6 GA36015021 Castro de Laxos -8.55023 42.62942 1 GA36017010 Castro de Trasmonte -8.46092 42.73164 1 GA36017014 Castro de Marcenlos -8.43093 42.63239 1 GA36017023 Castro de Guimarei -8.47628 42.67813 1 GA36017024 Castro de Matalobos -8.51107 42.70502 1 GA36017034 Castro de Coto De Castrovite -8.34275 42.74663 1 GA36017038 Castro de Ribela -8.43256 42.64113 1 GA36021055 Castro de Pedra Moura -8.79868 42.09824 2
GA36022001 Xacementos castrexo e romano da Punta de Cantodorxo
Castro do Chan das Pipas
O Castro de Lameán de Arriba
Castro de A Lanzada


Summary: Nesta nota pretendo iluminar a etimoloxía do substantivo galego estibada / estivada, moi común como topónimo, e a doutros termos pertencentes á mesma familia léxica. Achego exemplos tirados da documentación medieval e razóns semánticas e fonéticas que contradín a etimoloxía máis difundida, segundo a cal tería relación co latín AESTAS e AESTIVUS. Sosteño a etimoloxía que o explica a partir do verbo ST Ī PARE. Razoo a evolución do signi ﬁ cado de estibada a partir de ‘terreo cercado con sebes ou estacas’ e ocúpome dalgúns posibles exemplos de pervivencia dun signi ﬁ cado patrimonial de estiba ‘estaca’. Baseándome nesa etimoloxía, defendo a grafía con b empregada pola Comisión de Toponimia no ditame dos topónimos que conteñen o nome estibada, en contra da grafía con v, que é a máis consolidada na nosa tradición lexicográ ﬁ ca e a que ﬁ gura actualmente no Vocabulario Ortográ ﬁ co da Lingua Galega.

As estibadas ou estivadas. Nota etimolóxica
Gonzalo Navaza Universidade de Vigo
 Léxico, toponimia, etimoloxía, ortografía. Sumario 1. Estibada ou estivada en obras lexicográ ﬁ cas. 2. Estibar. 3. Atestacións medievais. 4. Etimoloxía. The estibadas or estivadas. An etymological note
1. E STIBADA / ESTIVADA EN OBRAS LEXICOGRÁFICAS
Sarmiento recolle coas grafías estibada e estivada este substantivo: Es la roza que se hace en el monte para quemar la broza y después arar la tierra y sembrarla de trigo o centeno (en Pontevedra cachar). O viene de esteva o mejor de aestiva, aludiendo al verano, que es cuando se quema, o de aestus. (Sarmiento, CatálogoVF 1745 - 1755, en Santamarina 2004 :s.v.). Ese signi ﬁ cado que lle asigna Sarmiento a mediados do século XVIII é o que ﬁ gura en case todos os dicionarios do galego. En Reguera (1840 - 1858): “Lo mismo que roza: es un terreno de monte calvo, que se cierra y se le alza el cesped, se quema y se le siembra centeno o trigo. (Santamarina 2004 : s.v.). En Valladares (1884): “Monte, ó terreno inculto, cuya broza se cava y quema, para en él sembrar despues alguna cosa” (Santamarina 2004 : s.v.). En Filgueira e outros (1926): “sf. Monte o terreno inculto cuya broza se cava y quema para luego sembrarlo” (Santamarina 2004 : s.v.), etc. Ás veces especifícase que as estibadas ou estivadas se practican no monte de man común. AsíCarré (1974, 4 ª): “Partición provisional que, de vez en cuando, se hace en un monte comunal para roturarlo y sembrarlo con objeto de obtener una cosecha de trigo o avena y después renovarlo.” (Santamarina 2004 : s.v); Eladio Rodríguez (1958 - 61): “Distribución que hacen los vecinos de un monte comunal para aprovecharlo entre ellos...” (Santamarina 2004 : s.v.), etc. E Aníbal Otero (1949 - 1977): “Parte de un monte en condominio que se parcela y se cava para una cosecha de cereales, restableciéndose luego el aprovechamiento común sin cultivo, en Berres. Montoncillo de terrones secos que se queman (...). Del lat. stipa.” (Santamarina 2004 : s.v.).Nalgúns dicionarios galegos e portugueses recóllese tamén un substantivo estiva, variante de estivada e distinto doutro estiva relacionado coa carga das embarcacións e co verbo estivar ou estibar, que trataremos máis adiante. As í, en Alonso Estravís (1995, s.v. estiva) lemos: “Estiva, s.f. Campo en que se labrou trigo ou centeio e que se torna a labrar para semear millo seródio. Sinón. Estivada [ Latín stiva ] ”. Esta vinculación do termo co latín STIVA contradise coa etimoloxía que o mesmo Alonso Estravís ofrece para o sinónimo estivada (s.v.), que considera derivado de AESTIVUS, coincidindo na hipótese defendida por Corominas e outros, como veremos, e que xa fora suxerida por Sarmiento. O dicionario portugués de Morais recolle estiva cunha de ﬁ nición case idéntica (“ provinc. minh. Campo em que se segou centeio e que se lavra logo para sementeira de milho seródio”), caracterizándoo como propio do portugués miñoto, mais sen atribución de étimo (Morais 1958 s.v. estiva 2), en tanto que para a outra entrada homónima (a relacionada coa carga das embarcacións) dá como étimo o latín stiva (Morais 1958 s.v. s.v. estiva 1). O dicionario da Academia das Ciências de Lisboa (2004, s.v. estiva 2) tamén recolle en entradas distintas esas dúas estiva ; a primeira explícaa como derivado regresivo do verbo estivar (e este de STIP Ā RE), en tanto que a equivalente á nosa estibada vén de ﬁ nida as í : “(Do lat. stiva ‘Rabiça do arado’). Region. (Minho). Campo de milho seródio, anteriormente semeado de centeio e trigo”. Dalgunha destas fontes debe de tomar tamén a súa información o dicionario Cumio, que considera o galego estivada como “deriv. do lat. st ī va ‘rabela, rabiza, caderna’” (Pena 2004 : s.v.). O portugués medieval rexistra este substantivo co mesmo signi ﬁ cado de hoxe; nas inquirições de Afonso III (1258) atopamos referencia ao pan de estiva (“Item de Campo de Ripa I almude de pane d estiva”) 1 que interpretamos como cereal cultivado en terras gañadas ao monte, equivalente ao grao de revolta da documentación medieval galega (Navaza 2007 : 54). Para o castelán, o dicionario da Real Academia Española inclúe, desde a edición de 1899, o substantivo estivada, acaso como voz propia do noroeste peninsular, aínda que sen indicar localización. Defíneo como “Monte o terreno inculto cuya broza se cava y quema para meter1 PMH, I, Tomo I. Inquirições de D. Affonso III. Quinta alçada, p. 1456. “In collatione Sancti Petri d Ermeriz” (hoxe Esmeriz, en Vila Nova de Famalicão).
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
lo en cultivo”. A mesma explicación (co cambio de meterlo por ponerlo a partir de 1992) ﬁ gura en tódalas edicións posteriores (DRAE: s.v.). Fronte aos signi ﬁ cados comúns expostos nos parágrafos precedentes, o dicionario de Pintos (c. 1865) daba unha explicación e unha etimoloxía diferentes para estibada : “Seto, de stipes, tis, estaca.” (Santamarina 2004 : s.v.). Debemos interpretar que ese seto serían as sebes que pechan un terreo gañado ao monte para o seu cultivo. Xa vimos que Reguera (1840) explicaba que a estivada era un terreo de monte calvo “que se cierra”. Eladio Rodríguez (1858 - 61) recolle asímesmo para estiva e estivada signi ﬁ cados próximos aos que daba para estibada Pintos, explicando o primeiro destes termos como: “Seto, cercado de estacas o palos. / Cercado de matas y arbustos que rodea una heredad. / Cierre de una ﬁ nca labrantía, que se hace con terrones; E STIVADA ” (Santamarina 2004 : s.v. estiva). Para indagarmos na orixe deste substantivo non podemos desprezar este trazo semántico de ‘terreo cercado’, vinculado á acepción de ‘sebe’ ou ‘cercado de estacas ou paus’ que recollen Pintos e Eladio, por máis que calquera terreo de monte que se cultivaba debía pecharse forzosamente para evitar que entrase nel o gando que pacía no comunal. O substantivo estivada ~ estibada ten presenza abundante na nosa toponimia, mesmo como nome de entidade de poboación (o Nomenclátor recolle nove localidades chamadas A Estibada, Estibadiña ou As Estibadas), e non parece haber dúbida de que en orixe estes topónimos designaron terras gañadas ao monte para o cultivo. Dentro dos topónimos pertencentes a ese campo semántico, tan ilustrativos da expansión das actividades agrícolas, interesa saber se as estibadas reciben o seu nome do procedemento de roturación e preparación para a actividade agricola (coma arada, brita, decrúa, cavada, cachada, roza, rozada, rotea ou arrotea, vesada, cernada, queimada...) ou ben da súa condición de terreos cercados (coma en chousa, cerrada, zarra, tapada...).
2. E STIBAR
A morfoloxía de estibada ~ estivada é a dunha forma feminina de participio, pero os dicionarios non inclúen o verbo correspondente. Acevedo e Fernández (1932) recollen no bable occidental un verbo estibar, que dan como equivalente de arar (Santamarina 2004 : s.v.). Non sabemos se os autores o rexistraron asína fala ou se é un signi ﬁ cado inferido, sexa por eles ou polos informantes, a partir do substantivo estibada ; e se cadra podemos dicir outro tanto do estibar que recolle Constantino García (1985, en Santamarina 2004 : s.v.) como variante, localizada en Friol, dun in ﬁ nitivo estibadar, recollido noutros tres puntos. Esta última forma só se explica como recreación a partir do substantivo estibada.
Existe nas linguas románicas un verbo estibar (esp.), estibar (cat.) estivar (pt.), estiver (fr.), stivare (it.) con signi ﬁ cados como ‘apertar, calcar cousas soltas para que ocupen o menor espazo posible’ ou ‘distribuír a carga dunha embarcación’; e tamén, como derivado regresivo deste verbo, un substantivo estiva, estiba, estive ‘acción de repartir a carga, especialmente nunha embarcación’ ou ‘parte da embarcación onde se acomoda a carga’. En xeral, a tradición lexicográ ﬁ ca non considera que este verbo e este substantivo garden relación coas nosas estibadas ou estivadas. No dicionario etimolóxico de Machado considérase de orixe italiana o verbo portugués estivar referido a cargamentos: “do it. stivare, este do lat. stip ā re ” (Machado 1977 : s.v.). A mesma opinión recóllese no Aurélio: “ estivar. (Do lat. stipare, poss. pelo it. stivare)” (Ferreira 1999 : s.v.). O dicionario Houaiss (2004 : s.v. estiva, estivar) tamén atribúe ao italiano stivare o portugués estivar. Concorda con esa orixe a data relativamente serodia das atestacións portuguesas (estivar no XVI, algo antes estiva, grafado como estiba, no XV). Non parece ﬁ able unha suposta atestación de estivar en portugués no século XIII, mencionada no dicionario Houaiss 2.
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233 2 A data que se ofrece para estivar é “talvez a 1566 ”, coa dúbida provocada por outra posible primeira atestación do século XIII (Houaiss 2004, s.v. estivar, s.v. estivado), tomada do Vocabulário HistóricoCronológico do Português Medieval de A. G. da Cunha. Un exame do contexto desa atestación (procede de M. P. Merea: “A versão portuguesa das Flores de las leyes de Jácome Ruiz”, Revista da Universidade de Coimbra n º 6, pp. 343 - 371, 1916 - 17) permite sospeitar que non se corresponde co estivar actual e semella erro de lectura por estimar: “deue o juyz entregar ao demandador en ualya de tanto [ s ] béés de que e uençudo quanto estiuar o juyz”.
En francés o verbo correspondente estiver, relativo á acomodación dos cargamentos, tamén se rexistra relativamente tarde, a partir do XVI, e considérase asímesmo tomado do italiano (Dauzat 1964 : s.v. estive, estiver ; Rey 2000 : s.v. estiver).
En castelán, atendendo á data das primeiras atestacións de estibar (ou estivar), que son do século XV (Nieto / Alvar 2007 : s.v.; DCECH s.v.) tamén é probable que proceda do italiano. E acaso podemos dicir o mesmo do catalán estibar, cuxa primeira documentación corresponde ao último terzo do século XIV (Alcover 1993 : s.v. estibar). Corominas, non obstante, cre que no hay fundamento alguno para suponer que el cast. estibar sea italianismo (...); el it. stivare (...) o stipare, el langued. estibà ‘poner tirante, tenso’, prov. estiblàíd., cat. estibar ‘estibar’, port. estivaríd., serán también representantes autóctonos de la voz latina, que no hay motivo para suponer palabra migratoria en romance (con la excepción del fr. estiver, probablemente de origen italiano). (DCECH s.v. estibar)
Concordamos con Corominas en que algunhas das acepcións do latín ST Ī PARE deixaron descendencia patrimonial nos romances, polo menos nos hispánicos, independentemente de que outras acepcións (as relacionadas coa terminoloxía náutica e o cargamento ou almacenamento de mercadorías) sexan ou non italianismos. Semella que entre eses descendentes debemos contar estibada e outros termos galegos emparentados. Naturalmente, outras voces relacionadas con ST Ī PARE como constipar (fr. constiper etc.) son cultismos incorporados serodiamente.
3. A TESTACIÓNS MEDIEVAIS DO TERMO GALEGO
Na documentación medieval de Galicia localizamos exemplos do substantivo estivada na súa forma romance. Aínda que non proporcionan información precisa sobre o signi ﬁ cado do termo, algún corrobora que se trata de terreos labrados no monte. Os seguintes están tomados do TMILG:
Item maýs, o noso agro que chaman da Porta, con todo seu chantado, commo departe d -outro voso agro de vos, o dito Fernán Peres, et departe da Estivada da vos dos Anayas et da herdade de Iohanne. [ M SPT | 1314 |doc. 19, páx. 253 | Trasancos, Neda (Trasancos, NedaC) (mosteiro San Salvador de Pedroso) ]. Item mando a Johan Migelez, clerigo de Pereyra, por deueda que lle deuo o pam da estiuada que jaz entre as estiuadas do Amenal. [ F DUSC | 1326 | doc. 63, páx. 65 | Santiago (Santiago de CompostelaC) ]. Item mando a Johan Martinz do Amenal por alguna errança, se lla ﬁ z, o pam da outra estiuada que jaz entre as gorueas sobre la casa de Soellanes, que fuy de meu padre. [ F DUSC | 1326 | doc. 63, páx. 65 | Santiago (Santiago de CompostelaC) ]. Item vos arrandamos et aforamos o agro que chaman da Porta, con seu chantado que en él está, commo departe do agro que foy da Fernán Pérez Tinnoso, et departe da estivada de vos dos Anaýas, et departe da herdade de Iohannes, et departe da leyra de Dominga Martínez et do agro que ora ten Iohán dos da Riba; de que nos avedes a dar, por renda en cada hun anno, çinco soldos. [ M SPT | 1346 | doc. 21, páx. 256 | Ferrol (FerrolC) ].... Grueyro que vos assy aforamos for ẽ a fazer et labrar estiuadas enos dictos montes da dicta Graña de Carn ẽ es que se... [ DGS 13 - 16 | 1474 | doc. 69, páx. 153 | (Sobrado dos MonxesC) ]. No seguinte documento en latín, que tomamos do CODOLGA, aparece tamén a forma romance deste substantivo, malia a desinencia de acusativo: quomodo se departet de ecclesia dicti sancti Laurenti et quomodo departet se de Sancto Vincencio, et deinde per ipsam estivadam de Petro Melle [ ano 1243, Fernández de Viana et al. Caaveiro, n º 37. n º 38] © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
Outra atestación en latín, tamén tomada do CODOLGA, é un documento de Sobrado, sen data pero atribuíble aos séculos XIII ou XIV; contén información que axuda a entender un dos signi ﬁ cados orixinarios do termo:
DE B RION orta est contentio inter fratres Superaddi ex una parte et fratres Sancti Martini de Iuuia super unam estiuadam quam fratres de Brione fecerunt in monte inculto de Brione superiori, et deuenerunt inde in presentia principis terre domni Roderici Gomet qui posuit inquisitores domnum Mateum de Siloure et domnum Nunonem Iohannis de Sarantis et Ouecum Froile presbiter de Leixa et Martinum Petri presbiter de Sedis, qui uenientes dixerunt quod terra culta de Brione superiori erat diuisa inter eos per marcos et diuisiones factas et mons incultus non erat diuisus, et quod fratres Superaddi habebant de monte inculto tres quartas cum suis heredibus et fratres de Sancto Martino habebant quartam. dixerunt etiam quod frater Petrus Fernandi qui eo tempore erat procurator monasterii de Iuuia defenderat magistro de Brion predictam estiuadam (...) fratres Sancti Martini nolentes hoc facere coadunauerunt multitudinem grandem hominun et fuerunt ad estiuadam et miserunt boues in seminata et magister stetit ante boues cum fratribus suis, quod uidentes fratres Sancti Martini accesserunt cum armis, laceis, gladiis, cultellis et brosis et fustibus, et percusserunt et uulnerauerunt fratres et dederunt unam brossadam et unam lanzadam in equo quo sedebat magister de Brione uolentes illum occidere ruperunt capam magister cum lancea et posuerunt fratres Iuuia per uiolentia de ipsa estiuada fratres de Superaddo et magister de Brione pedibus caballi euasit manus eorum” [ Loscertales, Tumbos Sobrado 2, n º 390, páx. 368 - 369, en CODOLGA ].
Os mosteiros de Sobrado e de San Martiño de Xuvia compartían dereitos e propiedades en terras de Brión, en Ferrol. As terras cultivadas tiñan marcos e divisións, pero o monte inculto (do cal correspondían tres cuartas partes a Sobrado e unha cuarta a Xuvia) non estaba dividido, e foi a realización dunha estibada o que desencadeou o enfrontamento, co seu episodio de violencia armada e mailo litixio que deu lugar ao documento.
Non rexistramos atestacións romances do correspondente verbo * estivar, pero si atopamos stipare en documentos en latín datados no século VIII, todos eles de Lugo, pertencentes ao conxunto dos chamados documentos odoarianos. A data é dubidosa, pois non se conservan os orixinais, mais aínda que as copias poidan conter interpolacións un ou dous séculos posteriores á súa data, a información lingüística que conteñen é igualmente válida, e en calquera caso anterior ás atestacións arriba mencionadas. Máis ca polo –p– das grafías (que podería ser unha hiperlatinización, aínda que cremos que non o é), interesan estes textos polo signi ﬁ cado que revelan, que é o de ‘cercar’ ou ‘demarcar’, e vemos que non só se aplica a montes incultos, senón tamén a propiedades en xeral, mesmo a villae, e vai acompañado ás veces dun complemento preposicional como stipare in circuitu, stipare per terminos anticos ou locucións semellantes. ipsam urbem, et uniuersam prouinciam studuit restaurare, hac propria familia stipauit (ano 745, Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 4 ; dátao en 745 Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 9 ; en 760 García Conde, Documentos Odoarianos, n º 2 ; en CODOLGA).
Miranti stipata de familia mea, in territorio sancte Ololalie de Latriti, et sancti Mameti de Nandor, sancti Iacobi de Mera stipatas de familia mea ab integro. in Besancos sancto Mamete de Larido, et sancto Georgio de Castrobomir ab integro stipatas de familia mea (...) in dexteris lucense uilla de Benati de mea pressura stipata de mea familia per suis terminis (...) in monte Lappio ecclesia © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
sancte Marie uirginis stipata de familia mea in omnique circuitu per suis terminis antiquis. (ano 747 ; Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 5 ; Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 10 ; García Conde, Documentos Odoarianos, n º 1, en CODOLGA)
et illa uilla in giro que desuper mandamus stipata de nostra familia, his perhactis precepimus ediﬁ care eclesiam in nomine sancti Iuliani de Boccamalos (...) eclesia sancte Eulalie de Macedoni ubi posuimus Macedonio et ipsa uilla integra stipata de familia nostra per suis terminis antiquis ab omni integritate (ano 757 -s.d García Conde, Documentos Odoarianos, n º 4 ; datado en 760 por Floriano Cumbreño, Diplomática española del periodo astur, n º 5 ; en c. 760 por Risco, M., España Sagrada, 40 - 41, n º 10 ; en CODOLGA)
Non debe sorprendernos a grafía con v (e non b) das atestacións medievais que rexistran a forma romance, dada a posición intervocálica da consoante; do mesmo xeito, á beira de poboo, pibidal, riba, etc., podemos atopar igualmente povoo, pividal, rivas (e arriva, Rivadavea) ou exemplos semellantes, que as normas ortográ ﬁ cas vixentes na actualidade prescriben con b porque a consoante responde a un p do étimo latino.
4. E TIMOLOXÍA
Na toponimia actual da vertente meridional pirenaica existen topónimos La Estiva, L’Astiba e semellantes que corresponden a apelativos rexistrados na documentación medieval en latín (séculos IXXII) como estiva, aestiva, stiva... Desde Menéndez Pidal vénse considerando que estas formas medievais pertencen á familia léxica de AESTAS e AESTIVUS, e atribúeselles o signi ﬁ cado de “lugar fresco donde permanece el ganado durante el verano” (LHP s.v. estiua, aestiua, estiva, stiua, stiva). Non hai dúbida de que eses topónimos aragoneses e navarros designan pastos de montaña, mais non dispomos de información que nos permita con ﬁ rmar que en efecto proceden dese étimo unanimemente aceptado. De ser as í, a relación desas estivas coas galegas e portuguesas sería a dunha mera coincidencia homonímica. Asíe todo, cabe salientar que estas estivas pirenaicas corresponden a un terreo cercado, “cerrado, o al menos delimitado, en el que se señalan entradas y salidas o límites” na documentación medieval (Vaquero 2005 : 523).
É probable que sexan esas formas da toponimia do Pireneo, e a explicación aceptada para elas, o que leva a Corominas a non vincular o galego estivada (“la roza que se hace en el monte para quemar la broza y después arar la tierra y sembrarla de trigo o centeno”) co verbo estibar e a propoñer tamén para ela a etimoloxía a partir de AESTIVUM (DCECH s.v. estío). É esta unha hipótese que presenta di ﬁ cultades semánticas e fonéticas. O ﬁ lólogo catalán non desenvolve a razón semántica da súa etimoloxía, pero cabe supoñer que a apoia no feito de que as queimas se fan supostamente no verán, tal como argumentaba Sarmiento, a quen segue literalmente Corominas, sen citar a fonte, na de ﬁ nición do vocábulo. As di ﬁ cultades fonéticas teñen que ver coa conservación do v do étimo, que se perde noutras voces patrimoniais emparentadas con AESTIVUM, tanto en galego e portugués coma no castelán (gal. estío, estiaxe, estear - estiñar; cast. estío, estiaje...) e só se conserva en termos que debemos considerar cultismos, isto é, latinismos incorporados á variedade literaria dos romances na idade moderna. O máis arraigado destes cultismos é seguramente o adxectivo estival, que só se rexistra en español e portugués a partir de ﬁ nais século XV (Nieto / Alvar 2007 : s.v.; Houaiss 2004 : s.v.) e en francés é raro antes do XVI (Bloch / Wartburg 1975 : s.v.). Tampouco son patrimoniais os verbos estivar (esp. port.), estiuar (cat.), estiver (fr.), emparentados con AESTAS e estío, por máis que Alain Rey considere que este último, usado no francés contemporáneo unicamente desde mediados do XIX, está tomado dun antigo occitano estivar, e este só documentado no XIV na forma dun substantivo correspondente ao participio estivada (Rey 2005 : s.v. estiver 2).
A documentación medieval de Galicia permite apoiar unha etimoloxía para o galego estibada na dirección suxerida por Xoán Manuel Pintos e por Aníbal Otero, isto é, que non pertence á familia léxica emparentada con AESTAS e AESTIVUS senón que constitúe un derivado
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233
de STIPARE. A diferenza doutros derivados deste, coma estibar e estiba, que son seguramente italianismos nas súas acepcións náuticas e relativas a cargamentos para almacenamento e transporte, o substantivo estibada constituiría unha voz patrimonial en galego.
O latín STIPARE adoita considerarse emparentado co substantivo ST Ī PES, - ITIS (‘estaca, tronco, pau’) e ten signi ﬁ cados que xiran arredor das ideas de ‘a ﬁ rmar, apertar, comprimir’, ‘xuntar, amontoar’ e ‘cinxir, rodear, cercar’. Lewis & Short (s.v. st ī po) vinculan este verbo co grego στέφω, στέφω (‘ to surround, crowd upon ’), e ademais dunha primeira acepción co valor de ‘apertar, comprimir’ (to crowd or press together, to compress), asígnanlle outra co signi ﬁ cado de ‘rodear’ (to surround, encompass, environ...), ilustrada con exemplos coma o de Cicerón: Catilina stipatus choro juventutis (‘Catilina rodeado dun coro de mocidade’). Gaf ﬁ ot ofrece tamén eses dous signi ﬁ cados: por unha banda mettre dru, mettre serré, entasser e por outra mettre serré autour, entourer (Gaf ﬁ ot 2000 : s.v. st ī p ō). O mesmo fan Ernout/Meillet (1985 : s.v.) (serrer, presser, entasser... / entourer étroitement) e outras fontes lexicográ ﬁ cas latinas. Raimundo de Miguel (2000 : s.v.) vincúlao co sánscrito sthap ‘ ﬁ rmare’ e glosa o participio STIPATUS como
‘circumdatus, circumfusus’. No Universal vocabulario de A. F. de Palencia (1490) de ﬁ níase do seguinte xeito: “ stipare es estibar, apretar, cercar en derredor, ceñir y ayuntar” (Palencia 1967 : s.v. stipare). Son os signi ﬁ cados de ST Ī PARE como ‘cercar, rodear, cinxir’ os que concordan coas atestacións galegas medievais dese verbo e permiten interpretar o substantivo estibada na súa orixe participial: talvez a partir dunha [ TERRA ] ST Ī PATA. A orixe remota do signi ﬁ cado ‘cercar, rodear’ debeu estar nun uso agrícola; posiblemente se cercaban os terreos chantando estacas vivas, para que prendesen e formasen sebes vexetais, e puido ser ese uso o que deu lugar ao galego estibada. Non sabemos se a de ﬁ nición que dá Pintos, facendo estibada sinónimo de sebe, responde á fala viva do momento ou se é máis ben unha dedución do pontevedrés a partir do étimo que lle atribúe. En calquera caso, Pintos coñecía sen dúbida o que dixera o seu admirado Sarmiento acerca de estibada / estivada, pero desbota as súas hipóteses etimolóxicas para propoñer esta nova, que consideramos atinada.
A partir do substantivo latino ST Ī PES (‘estaca, palo hincado en tierra, tronco, ramo grueso’, segundo R. de Miguel 2000 : s.v.), ou dunha variante en – a, da primeira declinación, rexistrada por Isidoro de Sevilla en uso ﬁ tonímico 3 e nacida probablemente como derivado regresivo de ST Ī PULA, poden explicarse algunhas voces románicas coma o antigo francés estive ‘perna’ (Rey 2000 : s.v. stipe), fr. estivale, ital. stivale 4, esp. estival (“bota de calzar” segundo a Real Academia Española no Diccionario de Autoridades, que o dá como italianismo), e con el o antigo español estivo ‘zapato’ (Nieto / Alvar 2007 : s.v.), un galego estibo recollido co signi ﬁ cado de ‘rastrojo’ por García de Diego, quen o remonta ao latín STIP Ŭ LUM (1985 : s.v.), algunhas acepcións portuguesas de estiva con signi ﬁ cados como ‘leito de traves’, ‘grade de madeira’ (Houaiss 2004 : s.v.) ou o español estiba e estibar como ‘castigo’, ‘castigar’, propio do léxico de ambientes marxinais (Chamorro 2002 : s.v.), que Corominas explica supondo que “en germanía, de la idea de ‘apretar’ ‘atiborrar’ se pasó a ‘castigar’” (DCECH s.v. estibar), mais que tamén pode explicarse polo uso de ST Ī PES no latín medieval co signi ﬁ cado de “furca, patibulum” (Forcellini 1965 : s.v.) ou ben directamente a partir do signi ﬁ cado de estiva ~ estiba como ‘estaca, pau’. En relación con este último uso debemos considerar un substantivo feminino galego estiva que recolle dicionario de Porto (1900) de ﬁ níndoo como “Paliza, en algunas partes” (Santamarina 2004 : s.v.), coincidindo con Eladio Rodríguez, quen, recolle entre as acepcións de estiva as seguintes: “Seto, cercado de estacas o palos. / Cercado de matas y arbustos que rodea una heredad. / Cierre de una ﬁ nca labrantía, que se hace con terrones; E STIVADA. / Castigo, paliza, zurra de golpes: díronlle unha estiva de paus que o brearon.” (Santamarina 2004 : s.v.). Esta última acep- © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 225233 3 “Stipa vocata propter quod ex ea stipentur tecta”, in Isidorus Hispalensis Episcopus: Etymologiarum libri XX, Libro XVII, VII, 56. 4 Explícase como galicismo en italiano e español: “Dal fr. ant. estival, deriv. di estive ‘gambo’ che è il lat, stipa, estr. da stip ŭ la” (Devoto 1999 : s.v.).
ción tamén é recollida por Valladares: “Castigo, zurra &. Unha estíva de páus. Una zurra o mano de palos.” (Valladares inédito, 1896 - 1902, en Santamarina 2004, s.v. estìva).
En conclusión, debe admitirse que o substantivo estibada ou estivada pertence etimoloxicamente á mesma familia léxica de estibar, remonta ao verbo latino ST Ī PARE, relacionado co substantivo ST Ī PES ‘estaca’ e a súa variante ST Ī PA ‘id’, e tiña por signi ﬁ cado orixinario o de ‘terreo cercado’. Fronte á tradición de escribilo con v, maioritariamente seguida polos lexicógrafos, en galego debería escribirse con b, tal como fan Pintos, Carré ou Elixio Rivas (Santamarina 2004 : s.v.), e tal como vén ditaminando Comisión de Toponimia nos topónimos que conteñen estas formas.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Academia das Ciências de Lisboa (2001): Dicionário da língua portuguesa contemporânea. Lisboa: Editorial Verbo. Alcover, A.M. / F. de B. Moll / M. Sanchis Guarner (1993): Diccionari catalàvalencià-balear, Palma de Mallorca: Moll. [ http://dcvb.iecat.net/ ] Alonso Estravís, I. (1995): Dicionário da língua galega. Santiago de Compostela: Sotelo Blanco. Bloch, Oscar / Walther von Wartburg (1975): Dictionnaire étymologique de la langue Française. Paris: Presses Universitaires de France. Cicerón, M. T., Pro Murena : http://www.thelatinlibrary.com/cic.html (último acceso 13 -XI08) Chamorro Fernández, María Inés (2002): Tesoro de Villanos, diccionario de germanía. Barcelona: Herder. CODOLGA = López Pereira, J.E. (dir.) (2006 -): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [ http://balteira. cirp.es/codolga/consulta.asp ] [ último acceso: 13 / 11 / 2008]. Cunha, Antônio Geraldo da (2007): Vocabulário HistóricoCronológico do Português Medieval. Rio de Janeiro: Ministério da Cultura. [ CD. Vers. 1. 0 abril 2007] Dauzat, A. / J. Dubois, J / H. Mitterrand (1964): Noveau dictionnaire étymologique et historique. Paris: Larousse. DCECH = Corominas, J / J.A. P ASCUAL (1980 - 1991): Diccionario Crítico Etimológico Catellano e Hispánico. Madrid: Gredos. Devoto, Giacomo (1999): Avviamento alla etimologia italiana. Milano: Mondadori
DRAE = Real Academia Española (2001 22): Diccionario de la lengua española [ http://buscon.rae. es/draeI/ ] Ernout, A. / A. Meillet / A. André (1985): Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots. Paris: Klincksieck Ferreira, Aurélio Buarque de Holanda (1999): Novo Aurélio Século XXI: O dicionário da língua portuguesa. Rio de Janeiro: Nova Fronteira. Forcellini = Furlanetto / Corradini / Perin / De Vit (1965): Lexicon totius latinitatis ab Aegidio Forcellini (18641926). Bologna: Forni. Gaf ﬁ ot, Félix (2000): Le grand Gaf ﬁ ot. Dictionnaire LatinFrançais. Paris: Hachette.