Summary: Neste traballo examinamos as diferentes propostas etimolóxicas suxeridas para o verbo galego devecer / debecer e presentamos unha nova proposta *DEBILESCERE, un verbo formado a partir do adxectivo DEBILIS. Este *DEBILESCERE explica mellor ca outras teorías as formas e os significados galegos actuais, de acordo con criterios fonéticos, semánticos e morfolóxicos.

D evecer e a súa etimoloxía

Léxico, etimoloxía, ortografía Sumario 1. Debecer / devecer nos dicionarios e no galego actual. 2. Hipóteses etimolóxicas para debecer / devecer. 2. 1. Sarmiento. 2. 2. García de Diego. 2. 3. Corominas e Pascual. 2. 4. Aníbal Otero e outras explicacións etimolóxicas. 3. Adoecer e mais devecer / debecer non teñen parentesco etimolóxico. 4. Proposta etimolóxica de relación co adxectivo latino DEBILIS. 5. Cabo.
A. S. Alonso Núñez e G. Navaza Blanco
1. D EBECER / DEVECER NOS DICIONARIOS E NO GALEGO ACTUAL
No galego existe un verbo devecer ou debecer (e variantes) que aparentemente non ten paralelo exacto noutras áreas lingüísticas. Carecemos de atestacións medievais en romance (non consta no TMILG nin no DDGM) que poidan axudar a esclarecer a súa etimoloxía. No CODOLGA vemos un documento de Sobrado datado no ano 985 que na edición de Pilar Loscertales parece conter unha forma de participio axente deste mesmo verbo:
miento, quen tamén suxire unha explicación etimolóxica:
« Devecér. Mermar, v. g. este niño deveceu la mitad, esto es, descreció; este vino deveceu, minoró o mermó. Del verbo de ﬁ cio, de ﬁ cere, devecer. La F en V. (CatálogoVF 1745 - 1755, en Santamarina DdD, s.v. devecér) » Desde Sarmiento vén presentando grafía vacilante: devecer ou debecer. Esta segunda, con b, é a maioritaria nos dicionarios do século XIX e do XX, e tamén na tradición literaria ata datas relativamente recentes, pero no Vocabulario Ortográ ﬁ co da Lingua Galega ﬁ gura con v e esa é a grafía con que o recollen os dicionarios normativos actuais.
As acepcións que lle asignan os dicionarios a este verbo poden reducirse a dous grupos: o primeiro relacionado co signi ﬁ cado de ‘ansiar, apetecer ou desexar ardente mente’ e o segundo co de ‘mermar, diminuír, enfraquecer’. Se ben en Sarmiento é este segundo signi ﬁ cado o único que aparece, na tradición lexicográ ﬁ ca predomina o outro, como primeira e mesmo como única acepción. Resumimos aquío que ofrecen as fontes incluídas no Dicionario de Dicionarios (Santamarina 2006 - 2009), ademais da mencionada de Sarmiento: F. X. Rodríguez (1863): D EBECER v. Degorar. Cuveiro Piñol (1876): D EBECER v. DEGORARASE y DEGÓADIZO. Marcial Valladares (1884): D EBECERSE v. DEGARARSE F. Porto Rey (1900 c) D EBECER v. Desesperarse por conseguir alguna cosa que se busca, morti ﬁ carse por poseer algo que se desea. Degorarse. X. Filgueira Valverde et al. (1926): D EBECER v. Desear ardientemente. L. Carré Alvarellos (1928 - 1931): D EBECER v. a. Ansiar. Desear una cosa con vehemencia. Apetecer. Ambicionar. Véase cobizar, arelar y degorar.
B. Acevedo - M. Fernández (1932): D EBECER. Anhelar, apetecer. Ús. desde Valdés al Eo, y en gall. y portugués. F. — D EVECER. Sentir ansia de algo; desear con avidez. En Oviedo, enagüar. V. ADEVECER. A. — A DEVECER. Alampar, desear ardientemente una cosa, principalmente de comer o beber. Adevecen los niños cuando ven comer a otro. No toma la forma incoativa del cast., y dice: adevezo, adeveces ; adeveza, adevezas. Us. de Luarca al Eo. F. J. Ibáñez Fernández (1950): D EBECER v. a. Ansiar. Apetecer.
Aníbal Otero (1951): D EBECER. Anhelar, apetecer. FA. del lat. “ DOLESCERE ” (HE 02)
— A DEVECER. Alampar, desear ardientemente una cosa, principalmente de comer o beber. FA. del lat. “ DOLESCERE ” (HE 02) Aníbal Otero (1977): D EBECER intr. Alamear. Menguar, 3 acep. Var. adebecer. bazar, menguar la luna, y bazante, f. Menguante de la luna, en Adelán: Na bazante da luna. (VSP) Eladio Rodríguez (1958 - 1961): D EBECER v.a. Ansiar. Anhelar, desear con vehemencia una cosa. || Apetecer, ambicionar un alimento que mitigue el hambre o una golosina que satisfaga el gusto: DEGORAR. || Calmar, templar uno la acritud de su carácter: cando o xenio che debeza será outra cousa (Prado Lameiro. Farsadas). || v. n. Decaer, menoscabarse el ánimo o los arrestos. || Enflaquecer, ir perdiendo carnes. || Ir a menos algunas cosas, como la luz que se extingue, las costumbres que desaparecen, etc. — D EBECERSE v.r. Consumirse, desvivirse por algo que se desea con avidez || Sentir vehementes deseos de una cosa tras de la cual parece que se van los ojos: DEGORAR - SE. || Desalentarse, debilitarse, quebrantarse el vigor, los ánimos, el carácter, etc. X. L. Franco Grande (1972): D EBECER v. Ansiar, anhelar, desear con vehemencia una cosa; degorar. || Calmar, templar uno la actitud de su carácter; cando o xenio che debeza será outra cousa. || Decaer, menoscabar el ánimo o los arrestos. || Enflaquecer. || Ir a menos. || Apetecer. Ambicionar. || cobizar, arelar. || Malparir por ver algo que no se puede conseguir, aplicado especialmente a animales y, en sentido ﬁ gurado a personas, sobre todo cuando se tiene muchas ansias de algo. Ej.: Vai debecer si non lle das o que pide. — A DOBECER v. Rabiar, desesperar: adobece por marchar. Está adobecido de fame. E. Rivas (1978): DEVECER i Enflaquecer, menguar (Fondo de Vila): Tes que comer ben, que deveciche moito ; deveceuche a roupa ou medrache tú. El dicc. trae los signi ﬁ cados: decaer de ánimo, ansiar. Éste último tiene en Dragonte, como vemos por el dicho: Devece como gato por a manteiga. (FrampasI) E. Rivas (2001): DEVECERSE v.p. Desesperarse. Il devécese por ir. Camba, Laza, Our. Cf. devecer, deveza, en Frampas I, II.(FrampasIII) Constantino García (1985) DEBECER v. 1. (Com. Mel. Ced. Cre. Gui. Fri. Gun. Bur. Sua. Ped. Mon. Ver.), adebecer (Ver.) anhelar, desear. || 2. (Ped. Xun. Mez.) adelgazar; || 3. var. de debalar 2. [debalar 2. (Sad. Com.), debecer (Bur.) entrar la luna en el cuarto menguante]. — ADOBECER v. var. de adoecer.
No uso correspondente ó signi ﬁ cado de ‘minguar, enfraquecer’, ‘debilitarse’ (e ‘devalar -a lúa-’, ‘decaer o ánimo’ ‘consumirse’, etc.), devecer é intransitivo, tal como fan constar algúns dicionarios e como con ﬁ rman os exemplos (tes que comer ben, que deveciche moito). Cando o signi ﬁ cado é ‘ansiar, desexar ardentemente’, aínda que normalmente non consta de maneira explícita nos dicionarios, o verbo rexe preposición: devecer por, devecerse por, como con ﬁ rman tamén os exemplos (devece pola manteiga, devécese por ir). Na tradición literaria está presente asímesmo esa diferenza, non sendo nalgúns autores recentes onde excepcionalmente podemos atopar usos anómalos (ou non tradicionais) de devecer como transitivo coa acepción de ‘desexar, ansiar, cobizar’, posiblemente tomada erradamente dos dicionarios. Velaquíuns exemplos do CORGA: devecendo unha fartura que a súa terra lle negaba (R. Vidal Bolaño) ¡Que máis pode devecer un home (…)! (R. Vidal Bolaño) para conseguila devecida capitalidade cultural (Neira Cruz).
Neste último caso, o adxectivo participial devecido aparece cun signi ﬁ cado de ‘desexado, ansiado’ oposto ó que recolle a tradición lexicográ ﬁ ca (Eladio Rodríguez: Devecido. adx. Deseoso, ansioso de algo que se anhela vivamente).
2. H IPÓTESES ETIMOLÓXICAS PARA DEBECER / DEVECER
2.1. Sarmiento
Como vimos, a primeira proposta etimolóxica para devecer formulouna o Padre Sarmiento ó suxerir o latín DEF Ĭ CIO (DEF Ĭ C Ě RE) con evolución de - F - a - v -. En latín DEF Ĭ CIO, creado con DE + FACIO, significaba como verbo intransitivo ‘separarse de algo, desprenderse de algo; abandonar, traizoar; faltar, ter falta ou necesidade, cesar, desmaiar; eclipsarse; mostrar falta de enerxía, de decisión; apagarse; terminar; deixar de pagar’ e como verbo transitivo ‘cesar, deixar, abandonar, renunciar a; faltar a’ (Blánquez s. v. deficio). Os primeiros significados (que conteñen o trazo semántico de ‘separación’ achegado polo prefixo DE -) non conducen ós do devecer galego actual, mais si os de varios dos seus usos figurados, como ‘desmaiar’, ‘apagarse’, ‘terminar’ e outros. Algúns dos exemplos que recolle Gaffiot en César e en Cicerón son moi próximos ós usos de devecer en galego: « animo deficere [...] ou deficere seul [...] perdre courage» e tamén memoria deficit, luna deficit… (Gaffiot s.v. d ē f ĭ cio). No dicionario de Niermeyer de latín medieval figura o significado de ‘morrer’ como primeira acepción (Niermeyer 1976, s.v. def ĭ c ě re). Desde o punto de vista fonético tamén resulta verosímil esta etimoloxía (cf. latín DE - FENSA > galego devesa). Sarmiento ofrece ademais unha etimoloxía paralela, formada para outro verbo intransitivo avecer ‘ser proveitoso’:
Avecéulle. Aprovechar. Diósele un medicamente fuerte e aveceulle. De pro ﬁ cio o af ﬁ cio (DdD, s.v.
avecéulle).
Corominas e Pascual examinan a proposta de Sarmiento para devecer e avecer e apóñenlle tres obxeccións; a principal é de carácter fonético e refírese a avecer (o dobre FF de AFF Ĭ CERE non pode sonorizar), en tanto que as outras dúas (a ausencia de sobrevivencias de DEFICERE nos romances e a remotivación a partir de FACERE nos verbos derivados que en latín presentaban apofonía) son menos indiscutibles e só recoñecen a excepcionalidade da evolución suxerida por Sarmiento, non a súa imposibilidade. Dado que Corominas e Pascual admiten, como Sarmiento, parentesco etimolóxico entre avecer e devecer, rexeitan a hipótese no seu conxunto: Como etimología propone Sarm. DEFICERE y AFFICERE, pero éste no sirve fonéticamente, pues - FF - no se podía sonorizar; DEFICERE ‘faltar’ sípoder í a ser en rigor, pero no es verosímil porque no ha quedado en ningún romance y es sumamente probable que la F se hubiese conservado por influjo de FACERE y que éste además lo hubiese cambiado en * DEFACERE (DCECH, s.v. deber).
2.2. García de Diego
Vicente García de Diego recolle adevecer como propio de Asturias (non precisa localización, quizais corresponda á área occidental, onde o recollen Acevedo e Fernández, como vimos antes) e propón un étimo * AVESCERE ó cal lle asigna o signi ﬁ cado de ‘desexar’ (García de Diego, s.v. adevecer). Este suposto * AVESCERE sería un verbo formado sobre o latín clásico VESCOR ‘alimentarse’. Aínda que desde o punto de vista semántico se puidese admitir como veros ímil o paso dun signi ﬁ cado orixinario de ‘alimentar’ ós de ‘aproveitar’/‘desexar’ presentes en
Devecer e a súa etimoloxía avecer / devecer, Corominas e Pascual rexeitan esta hipótese sostendo que non houbo pervivencia do VESCOR latino ou formas emparentadas en ningún romance (DCECH s.v. deber). Debemos engadir que desde o punto de vista morfolóxico, para devecer habería que explicar a duplicación do pre ﬁ xo, ou triplicación nas variantes como adevecer.
2.3. Corominas e Pascual
O DCECH inclínase por relacionar debecer con deber : “ debecer junto a deber sería como fallecer frente a fallir, fenecer junto a ﬁ nir, como una especie de incoativo” (DCECH, s.v. deber). Deste xeito, devecer (debecer) e avecer (* habecer) serían derivados mediante su ﬁ xo incoativo - SCERE a partir dos verbos correspondentes a DEBEO e HABEO. En última instancia, os dous verbos gardarían remoto parentesco etimolóxico entre si, dado que na súa orixe o latín DEBE - RE corresponde a DE + HABERE.
Esta hipótese resulta pouco verosímil desde o punto de vista semántico, xa que o signi ﬁ - cado orixinario dese suposto derivado de deber con su ﬁ xo incoativo sería ‘empezar a deber’ (Lloyd 2003 : 266 - 268).
2.4. Aníbal Otero e outras explicacións etimolóxicas
Aníbal Otero propón para debecer e adevecer o latín DOLESCERE, como vimos. As í, estas formas serían variantes da máis común adoecer ‘enfermar’, ‘contraer a rabia’ ‘rabiar’. Corominas e Pascual (DCECH, s. v. doler) relacionan o castelán adolecer ‘caer enfermo’ con doler ; en latín existía ADOLESCERE, pero era un verbo incoativo intransitivo de adoleo (Blánquez, s.v. ADO - LESCO) e signi ﬁ caba ‘crecer; adquirir vigor’, de xeito que por razóns semánticas non pode ser o étimo de adoecer (e do castelán adolecer) nin de devecer. O étimo de adoecer e adolecer ten que ser DOLESCERE, incoativo de DOLERE co signi ﬁ cado de ‘aflixirse’ (Blánquez s. v. DOLESCO), reforzado co pre ﬁ xo AD -. No caso de que devecer / debecer fosen variantes deste mesmo verbo, teriamos que aceptar unha evolución adoecer → adovecer → adevecer → devecer ou ben adoecer → adovecer → dovecer → devecer. A xeración dunha consoante labial a partir da vogal velar nese contexto é explicable (cf. Seoane > Seivane / Savane, Sancta Eulalia > Santa Baia) pero ofrece certas di ﬁ cultades admitir o cambio da vogal pretónica o para e nese contexto fónico, precisamente ó contrario da tendencia do idioma, que polo regular altera a vogal palatal en velar por contacto con consoante labial (semana → somana, levar → lovar), e hai tamén obstáculos semánticos para explicar algúns dos signi ﬁ cados presentes en devecer
Outras explicacións etimolóxicas ofrecen aínda menos garantías, como a que supón parentesco co latín VITIU, que xa foi rexeitada noutro lugar (Alonso Núñez 2008 : 359 - 371) polas di ﬁ cultades semánticas que presenta. De VITIU derivouse o verbo avezar ‘habituarse’, o cal presenta un pre ﬁ xo reforzador que se volveu no galego de hoxe inanalizable morfoloxicamente.
3. A DOECER E MAIS DEVECER / DEBECER NON TEÑEN PARENTESCO
ETIMOLÓXICO
Un exame atento dos diferentes signi ﬁ cados de adoecer e o noso verbo lévanos a concluír que non teñen parentesco etimolóxico. Constantino García (s. v. adoecer en Santamarina, DdD) considera que adoecer é voz común do galego, pero só recolle dela o signi ﬁ cado de ‘rabiar’. O signi ﬁ cado de ‘caer doente’, ‘enfermar’ está ben atestado en galego desde a época medieval
(DDGM). O signi ﬁ cado de ‘contraer a rabia’, ‘rabiar’ tamén o rexistra Constantino García para o verbo adovecer nos puntos da diocese iriense de Compostela, Santa Comba, Razo e Toba. En Razo atesta doecer como verbo transitivo signi ﬁ cando ‘provocar a algún bicho perigoso’.
Adovecer existe noutros lugares da diocese iriense tales como Negreira e a comarca de Soneira. Nesta comarca adovecer ten os signi ﬁ cados ‘rabiar’, ‘contraela enfermidade da rabia ou hidrofobia’ e ‘ansiar moito unha cousa’ (Romero Lema s. v. adobecer).
Os signi ﬁ cados que recolle o Dicionario de Dicionarios para adoecer poden explicarse facilmente dende o étimo latino (AD +) DOLESCERE. Este é tamén o étimo do verbo doecer de Razo e do minhoto adocer ‘adoecer’ (Gonçalves s. v. adocer). Nas formas que predominan en galego, en portugués e en asturiano, o étimo dolescere viuse incrementado cun pre ﬁ xo de reforzo, que non engadiu ningún signi ﬁ cado novo. Vexamos algúns pasos da semántica deste verbo adoecer. O signi ﬁ cado incoativo ‘empezar a doer’ xa aparece en latín transformado en ‘aflixirse’ para o verbo sen pre ﬁ xo reforzador DOLESCERE (Blánquez s. v. dolesco). O signi ﬁ cado ‘caer enfermo’, que se rexistra na actualidade e xa se documenta no galego medieval, o mesmo que sucede co correspondente castelán adolecer, é continuador do incoativo latino (‘empezar a doer’ / ‘caer enfermo’ ou ‘entrar no estado do que está enfermo’). Unha especialización dese signi ﬁ cado xenérico ‘enfermar, caer enfermo’ é o especíﬁ co ‘padecela enfermidade da rabia’. É moi posible que deste último xurdise a acepción ‘rabiar por desexo de algo’ en construcións rexidas pola preposición por ; e foron este uso e signi ﬁ cado de adoecer os que colisionaron cos de devecer por ‘desexar moito algo, morrer por algo, consumirse por algo’.
En relación con isto, parece que devecer / debecer / adevecer responden a un estrato máis antigo que mostra a irradiación da perda de - l - dende Galicia (Penny 2004 : 180 - 182) non só no territorio do galego de Asturias senón tamén nas zonas de transición entre o galego e o asturiano.
4. P ROPOSTA ETIMOLÓXICA DE RELACIÓN CO ADXECTIVO DEBILIS
Para o verbo galego devecer / debecer propuxemos (Alonso Núñez 2008 : 359 - 371) un étimo relacionado co adxectivo latino DEBILIS mediante o su ﬁ xo verbal incoativo en - SCERE. Ese * DEBILESCERE tería o signi ﬁ cado orixinario de ‘entrar no estado de débil’ ‘debilitarse’. DEBILIS en latín signi ﬁ caba ‘débil, impotente, fraco, enfermo’ (Blánquez s. v.). Do signi ﬁ cado ‘debilitarse, entrar no estado de débil’ pode pasarse ós valores de ‘minguar’, ‘enfraquecer’, ‘mermar’ ‘devalar (a lúa)’, que ademais de atestarse nos lugares recollidos por Constantino García e por Elixio Rivas, tamén se rexistra en Trasos-Montes (Portugal) coa grafía debezer (Dias e Tender s. v.) co signi ﬁ cado de ‘minguar’. A sibilante sonora desta grafía parece contradicir un étimo en - SCERE, pero pode non ter relevancia nunha área fronteiriza como a portuguesa trasmontana, que presenta moitas características fonéticas comúns co galego (e en rigor o mesmo se podería bo é equivalente de adoecer, pero no mesmo contexto poderiamos empregar outros verbos de signi ﬁ cados diversos (devece polo xamón - adoece polo xamón - arrabea polo xamón - tolea polo xamón - morre polo xamón...) e non por iso debemos consideralos sinónimos, pois pola mesma razón poderiamos ter por sinónimos de devecer os verbos tolear ou morrer destes
exemplos ou o malparir con que explica esta acepción Franco Grande no seu dicionario.
Para con ﬁ rmar que devecer e adoecer veñen de dous étimos distintos tamén se pode aducir o que ocorre en Campobecerros (concello de Castrelo do Val, provincia de Ourense). Neste lugar adoecer signi ﬁ ca ‘estar malo; ir a menos’ (manqueime nun pé e estou adoecido, foi adoecendo hasta que morreu). No primeiro exemplo deste lugar (manqueime nun pé e estou adoecido), estou adoecido equivale a ‘estou malo’ ‘sinto dor’. No segundo exemplo (foi adoecendo hasta que morreu), foi adoecendo signi ﬁ ca ‘foi a menos’. En relación con este valor, cabe dicir que unha persoa adoece ‘vai a menos’ porque está enferma ou porque vai indo vella e esmorece. Polo contrario, no mesmo lugar de Campobecerros, devecer por signi ﬁ ca ‘desexar algo moito, morrer -en sentido ﬁ guradopor algo’ (devezo por comer bandullo ; estou devecido por comer bandullo) e xerou o adxectivo e substantivo recategorizado devecido co signi ﬁ cado de ‘larpeiro’ ou ‘ansioso’ (é un devecido), xa recollido por Eladio Rodríguez, como vimos. A persoa que adoece (‘que vai a menos, que está enferma’) pode ser devecida (‘larpeira’, ‘ansiosa’) ou non.
Devecer e a súa etimoloxía galego de Castrelo do Val existen viciar e enviciar e podrecer e apodrecer, o en - de enviciar e o a - de apodrecer son pre ﬁ xos de reforzo; agora ben, dado que na fala mentada só existe esclarecer e non * clarecer, es... -ece debe ser interpretado como un circun ﬁ xo que creou un verbo dende o adxectivo claro.
Para a circun ﬁ xación en portugués pode verse RioTorto (1998 : 211 - 221). Esta autora cita como exemplos circun ﬁ xados con -ece feitos dende bases adxectivas: amadurecer, amolecer, apodrecer, endoidecer, enraivecer, ensurdecer, entristecer, envelhecer, esclarecer, engrandecer e empalidecer. Con bases substantivas cita menos verbos (amanhecer, anoitecer).
Asípois, debemos considerar que a creación dun verbo intransitivo a partir dun adxectivo foi un procedemento vivo no latín, tal como din Lloyd, Pharies e Pena. Como procedemento vivo, tivo necesariamente que permitir crear máis verbos deste tipo cós que ﬁ guran recollidos nos dicionarios e nas fontes escritas. Para soster isto, baséamonos nunha concepción dinámica do léxico (Alonso Núñez 2008 : 349 - 351): o léxico é e foi algo aberto a novas creacións e exposto a perdas, e non un corpus cerrado de formas atestadas. Para estudar o léxico do pasado, valoramos os datos que achegan os textos dese pasado, pero tamén nos parecen moi valiosas, para compensar a penuria dos datos, as hipóteses ben elaboradas argumentativamente.
En de ﬁ nitiva, pensamos que a nosa proposta etimolóxica é completamente verosímil desde o punto de vista fonético e semántico. Por outra banda, noutras áreas románicas existen verbos derivados de DEBILIS como o italiano indebolire e o castelán endeblecer. O italiano indebolire proporciona un argumento morfolóxico a favor da nosa hipótese. Do adxectivo debole (< DEBILIS) debeuse crear o verbo * DEBOLIRE e deste, con pre ﬁ xo reforzador, INDEBO - LIRE ; ó non estar atestado * debolire no italiano actual, hai que interpretar indebolire como formado cun circun ﬁ xo in... ire ou como fai Iacobini (2004 : 174 - 176) como verbo parasintético deadxectival. Do mesmo xeito, * DEBILESCERE ‘entrar no estado de débil’ xurdiu dende o adxectivo DEBILIS e o verbo adevecer pode remontarse á unión do pre ﬁ xo reforzador AD e o verbo * DEBILESCERE. As evolucións fonéticas do galego ﬁ xeron que os falantes perdesen a motivación entre a forma base e as derivadas. Por outra parte, a lingüística románica ten asumido que o hispanoportugués creou para moitos verbos en - ir unha forma secundaria en - ecer (MeyerLübke 1974 : 665). No italiano actual, os verbos do tipo capire presentan nalgunhas formas unha raíz incrementada (capisc -o) co antigo su ﬁ xo incoativo.
Corominas e Pascual (s. v. endeble) explican o adxectivo castelán endeble como derivado do latín vulgar suposto * INDEBILIS, formación co pre ﬁ xo IN - de reforzo e non co pre ﬁ xo - IN negativo. Tamén pensan estes autores que a voz castelá pode vir do francés antigo e medio endeble. Non nos parecen adecuadas ningunha destas propostas. Por un lado, en francés o adxectivo preferido é faible e, por outro, sería unha rareza extrema que DEBILIS, adxectivo que xa ten un pre ﬁ xo (DE + HABILIS), se transmitise ó castelán co pre ﬁ xo de reforzo IN -, xa que * INDEBILIS podería levar a interpretar o contrario (‘non débil’) do que signi ﬁ ca (‘débil’).
Adheríndonos á proposta de formación parasintética de Scalise xa comentada, pensamos que é mellor postular que xa en latín se creou dende a base adxectiva DEBILIS o verbo * DEBI - LESCERE, o cal foi reforzado co pre ﬁ xo IN - (* INDEBILESCERE). A evolución de INDEBILESCERE a endeblecer non presenta ningunha pexa fonética nin semántica. De endeblecer xeraríase a formación regresiva endeble igual ca, por exemplo, embarque se creou dende embarcar.
Tamén pode postularse outra explicación para endeble como derivado romance regresivo de endeblecer. Pódese supor que DEBILIS deu en castelán * deble e que dende este se creou * deblecer, o cal se reforzou cun pre ﬁ xo e deu endeblecer. De endeblecer puido xurdir a formación regresiva endeble como xa explicamos. No castelán só atestamos endeble e endeblecer (García Gallarín 1998 : 46) pero as palabras deble e deblecer están rexistradas por algúns dicionaristas galegos (Santamarina s. v. deble e deblecer). Semella que deble entrou tarde no galego e tamén semella que pode ser antes unha voz emprestada ca unha voz autóctona. No galego actual, a verba endeble foi recollida en Toba (Constantino García s. v. endeble).
Volvendo ó verbo que nos ocupa, é probable que fose a hipótese que parte de DOLESCERE a que levou a establecer como grafía normativa devecer, segundo o criterio fundamentado en razóns etimolóxicas para os casos de b / v ou h - (Normas 2003, 18 - 20), modi ﬁ cando a grafía maioritaria que se viña usando nos dicionarios e na tradición literaria. A consoante representada como v non é propiamente etimolóxica senón xerada polo contexto vocálico; representala como v ou b é pura convención, e xa vimos que na toponimia se ﬁ xaron como normativas formas escritas con v e outras con b para casos semellantes. A etimoloxía que parte de * DEBILESCERE levaría a considerar a proposta grá ﬁ ca devecer como unha excepción do criterio etimolóxico (como sucede en inverno, España e outros casos...) ou ben a modi ﬁ cala en debecer.
As diferentes propostas formuladas para explicar a etimoloxía de devecer ou debecer, non sendo a de Sarmiento, parten de derivados en - SCERE. A de Corominas presenta certo parentesco etimolóxico, aínda que moi remoto, coa nosa, dada a orixe de DEBILIS en DE + HABILIS (e de DEBEO en DE + HABEO). De ser absolutamente ﬁ able a forma debezer recollida no portugués de Trasos-Montes, ningunha desas hipóteses sería válida, pois de - SCERE esperariamos unha sibilante xorda; o étimo que suxire Sarmiento, que ofrece un étimo con - C - intervocálico, si explicaría a sonora. Como vimos, a obxección fonética que lle apoñen Corominas e Pascual afecta unicamente a avecer, dado que o - FF - resultante de AD + FACERE (> AFFICERE) non sonorizaría; por outra banda, o latín AFFICIO tiña signi ﬁ cados moi diverxentes do galego avecer ; Niermeyer asígnalle os de “léser, nuire a qq’un” en francés e en inglés “to injure, to do wrong” (Niermeyer s.v. AFFICERE) e signi ﬁ cados semellantes atopamos en Blánquez (s.v. AFFICIO) e en Gaf ﬁ ot (s.v. ADFICIO), moi distantes dos signi ﬁ cados de avecer. Lémbrese tamén que son distantes dos signi ﬁ cados do devecer actual os signi ﬁ cados primarios de DEFICERE. Con todo, é de advertir que Sarmiento suxire como étimo latino de avecer en primeiro lugar PROFICIO, que convén desde o punto de vista semántico, e logo AFICIO (con f simple no manuscrito, corrixido en AFFICIO polo editor, X. L. Pensado, segundo se indica en nota); quizais debamos entender que Sarmiento ve ousadamente nese * AFICIO non a continuación do ADFICIO ou AFFICIO clásico latino senón unha variante de PROFICIO con cambio de pre ﬁ xo. Agora ben, esta ousadía de Sarmiento non só contravén as tendencias fonéticas do latín, senón que tamén ten en contra o feito de que a base de derivación se volvese opaca. Tampouco é un argumento favorable á hipótese de Sarmiento a existencia en galego de adevecer, xa que non resulta moi explicable que a suposta oposición devecer / avecer se mitigue engadindo a devecer o pre ﬁ xo a - (adevecer).
Polo que se re ﬁ re á outra obxección que lle apón Corominas, a de que os verbos latinos derivados de FACERE con apofonía foron remotivados en romance a partir de FACERE ou de facer, regularizándose, temos que recoñecer que é certo que nas familias apofónicas normalmente hai remotivación, e asíacontece coa maior parte dos derivados de facer no galego actual, que son refeitos sobre este verbo (refacer, desfacer, afacerse, desafacerse) e non herdanza do latín, que presentaba o a radical de facalterado en i (REFICIO), pero non faltan excepcións en casos en que a competencia dos falantes xa perdera o vínculo entre o primitivo e o derivado, e na familia de FACERE temos o exemplo de PROFICIO ‘aproveitar’. O romance aproveitar é recreación a partir de proveito, procedente do participio PROFECTU, pero no galego e no castelán medievais existiu provezer (< lat. PROFICERE) co mesmo signi ﬁ cado. O TMILG recolle un exemplo galego das Cantigas de Santa María: E os soberviosos || d ‘ alto vas decendo, || e os omildosos || en onrra crecendo, || e ẽ adendo || e provezendo || tas santas grãadeces.||
Devecer e a súa etimoloxía
En conclusión, cremos que en tanto non dispoñamos de máis información non se pode formular unha etimoloxía incontrovertible para devecer / debecer, polo que consideramos que se cadra foi algo precipitado establecer a súa grafía con v, contradicindo a tradición lexicográ ﬁ ca e literaria, que viña empregando maioritariamente unha grafía con b.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Allen, Andrew (1981): “The Development of Preﬁ xal and Parasynthetic Verbs in Latin and Romance”, Romance Philology 35, 79 - 85.
Alonso Núñez, Aquilino (2008): “La su ﬁ jación verbal, la circun ﬁ jación verbal y la su ﬁ jación verbal homogénea en el habla gallega del ayuntamiento de Castrelo do Val (Ourense, España)”, Quaderni di Semantica XXIX, 2, 343 - 392.
Blánquez Fraile, Agustín (1982 5): Diccionario latinoespañol. Barcelona: Ramón Sopena.
CODOLGA = López Pereira, José Eduardo (dir.) (2006 -): Corpus Documentale Latinum Gallaeciae. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [http://corpus.cirp. es/codolga/] [último acceso: 01 / 02 / 2010 ].
CORGA = Rojo, Guillermo (dir.) (1994 -): Corpus de Referencia do Galego Actual. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades [http://corpus.cirp.es/corga/] [último acceso: 20 / 02 / 2010 ].
Corominas, Juan / José Antonio Pascual
(1980): Diccionario critico etimológico castellano e hispánico. Madrid: Gredos.
sário de provincianismos e formas divergentes. Porto: Gabriel Gonçalves.
A. S. Alonso Núñez e G. Navaza Blanco
TMILG = Varela Barreiro, X. (dir.) (2004 -): Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega [http://ilg.usc.es/ tmilg] [último acceso: 01 / 02 / 2010 ].
Väänänen, Veikko (1995 3): Introducción al latín vulgar. Madrid: Gredos.


Summary:
Nos últimos anos multiplicáronse os esforzos a nivel mundial por favorecer o acceso aos servizos financeiros especialmente en determinados países e para determinados colectivos, incrementándose o interese pola construción de sistemas financeiros incluíntes.
Neste trabajo analízase a inclusión financeira, estudando as súas diferentes dimensións, os beneficios que comporta, o seu carácter prioritario nos últimos tempos para multitude de organismos e os obstáculos ao seu desenvolvemento. Concretamente, centrouse a atención na súa evolución na rexión de América Latina e o Caribe, comprobándose que, en xeral, trátase dunha rexión cun acceso ao sistema financeiro en desenvolvemento e no que persisten aínda desigualdades no ámbito social. Porén, albíscase un potencial significativo de mellora froito especialmente da evolución tecnolóxica e do esforzo dos organismos implicados.

INCLUSIÓN FINANCEIRA: DIAGNÓSTICO DA SITUACIÓN EN AMÉRICA LATINA E O CARIBE
Sonia ORTIZ MONTES * Julia M. NÚÑEZ TABALES
 : Inclusión financeira/ América Latina e o Caribe/ Bancarización / Servizos financeiros.
FINANCIAL INCLUSION: DIAGNOSIS OF THE SITUATION IN LATIN AMERICA AND THE
1. Introdución
A falta de acceso a servizos financeiros por parte de certos colectivos non é ningunha novidade e, malia que houbo certas entidades interesadas en prover de servizos financeiros a aquelas persoas que non tiñan facilidade de acceso, o certo é que, ata a entrada do novo século, a inclusión financeira (en adiante IF) non se considerou un obxectivo prioritario para os principais países e institucións, daí tamén a novidade da súa conceptualización (Roa, 2013). A partir de entón, o G20, gobernos e outros organismos relacionados comezaron a se interesar por que toda a poboación tivera acceso a estes servizos, ata o punto de que o Banco Mundial declarou como obxectivo conseguir que o acceso financeiro sexa universal en 2020 (Cámara e Tuesta, 2014).
* Sonia Ortiz Montes, Universidade de Córdoba, Es2nutaj@Uco.Es, Julia M. Núñez Tabales, Universidade De Córdoba, Jnt@Uco.Es
O certo é que a importancia adquirida pola materia débese á constatación das numerosas vantaxes que supón posuír un sistema financeiro incluínte, que non deixe segmentos de poboación illada. Outra das razóns da súa crecente relevancia foi o posible nicho de mercado atopado polas diferentes compañías financeiras nos segmentos de poboación excluídos do sistema.
Ademais, a falta de suficiente literatura publicada relativa a este tema é outra das razóns pola que tamén se considerou de interese profundar nel. Namentres que para os países en desenvolvemento este tema non constitúe un motivo de preocupación, por ter acadado xa uns avances considerables neste ámbito, zonas como América Latina e o Caribe (en adiante LAC 1) seguen estando moi castigadas pola exclusión
financeira á que se enfrontan grandes grupos de poboación, a pesar incluso de contar con economías fortes. Deste xeito, o obxectivo principal deste traballo é coñecer a inclusión financeira da área LAC e efectuar comparativas coas zonas desenvolvidas e datos medios mundiais. Así mesmo, efectuarase unha revisión do concepto, con referencia ás súas principais vantaxes, barreiras ao seu desenvolvemento, así como un recompilatorio dos principais organismos implicados na mesma.
2. Inclusión financeira (IF): Visión xeral 1.1. Conceptualización
Conforme ao portal de microfinanzas do Grupo Consultivo para Asistir á Pobreza (Consultative Group to Assist the Poor –CGAP– en inglés), a IF dun país supón o acceso aos distintos produtos financeiros por parte da poboación de forma segura, axeitada e eficaz. O obxectivo principal da IF é posuír un mercado financeiro responsable que abranga toda a poboación cos menores custos posibles.
Para a Comisión Nacional Bancaria e de Valores (CNBV) de México, a IF está definida polo acceso e uso de servizos financeiros formais, cunha regulación axeitada que protexa ao consumidor e motive a educación financeira para que toda a poboación poida ou teña a posibilidade de dispoñer deles.
Así mesmo, dende o Banco da Reserva da India defínese a IF como o proceso de garantir un acceso axeitado aos produtos e servizos financeiros que necesiten os grupos vulnerables como os sectores máis febles e grupos de baixos ingresos, a un custo razoable e xusto, unido á transparencia dos principais axentes institucionais participantes (Joshi, 2011). Os servizos financeiros completos abranguerían: a conta bancaria para realizar pagamentos e recibir cobros, produtos de aforro axeitados ás capacidades do cliente, 47 produtos de crédito, facilidades para realizar transferencias ou remesas de diñeiro, microseguros e micropensións. Pola súa banda, a Alianza para a Inclusión Financeira define a IF a partir de catro dimensións: o acceso, o uso, a calidade e o benestar (Roa, 2013). Considera o acceso como as capacidades para poder usar os servizos financeiros formais dispoñibles; o uso (ou profundidade) é o grao de utilización deses servizos e produtos financeiros (a cobertura ofrecida); a calidade fai referencia a se os atributos dos produtos e servizos se axustan ás necesidades dos clientes e se tiveron en conta as mesmas; e por último, o benestar é “o impacto positivo que un dispositivo ou servizo financeiro tivo na vida dos consumidores”. Así mesmo, o desenvolvemento das catro dimensións ten unha evolución ascendente que comezaría por dar acceso á poboación a unha serie de servizos pasando por distintas etapas evolutivas ata chegar ao benestar final que debe levar consigo o desfrute dos mesmos.
Estes servizos ofrecidos e que contribúen á IF son xestionados por distintas entidades financeiras, as cales poden ser clasificadas do seguinte modo (Villacorta e Reyes, 2012):
• Aquelas que están reguladas polo goberno: bancos, financeiras, cooperativas ou mutuas que ofrecen multitude de produtos aos seus clientes. • Aquelas que non están reguladas polo goberno: Organizacións Non Gobernamentais (ONG) que só ofrecen créditos e servizos secundarios dando apoio a eses grupos que aínda non puideran por calquera razón acceder ao sistema formal.
1.2. Vantaxes da inclusión financeira
Para constatar o beneficio que supón a IF para un país, vaise usar un informe publicado polo CGAP no que se detalla o impacto da inclusión financeira dende o punto de vista micro e macroeconómico (Cull et al., 2014).
a) Nivel microeconómico
Para medir o impacto da IF neste nivel, usáronse ensaios controlados aleatorios. Os diversos estudos levados a cabo inducen a pensar que o impacto que produce o acceso a produtos financeiros cambia en función do produto financeiro en cuestión. Así pois, os resultados obtidos son:
- Créditos : as pequenas empresas beneficíanse de ter acceso ao crédito e malia que a súa incidencia no benestar xeral da poboación non se observa nos estudos tan claramente, a longo prazo parece existir unha mellora do mesmo. - Aforro : aprecíanse resultados máis positivos ca nos créditos. Os fogares pobres sen mecanismos de aforro teñen máis complicado non gastar inmediatamente o seu efectivo. - Seguros : este produto axuda a reducir riscos e afrontar posibles crises. Se a poboación fai uso dos mesmos, o investimento tende a aumentar. - Pagamentos e diñeiro móbil : reduce os custos de transacción e axuda a diminuír os riscos dentro dos fogares, malia que non existe polo de agora base sólida para amosar como afecta ao benestar das poboacións máis pobres. b) Nivel macroeconómico Á vista dos resultados obtidos nas distintas investigacións, a IF (Villacorta e Reyes, 2012): - Facilita e reduce custos nas transaccións. Calquera cobro ou pagamento pode ver reducido o seu custo, facilitando deste xeitos o seu día a día. - Mellora a administración dos recursos pola poboación en xeral (grazas aos créditos e ao aforro). - Mellora a calidade de vida e o benestar dos seus usuarios. Esta mellora reverte en aspectos tales como a educación ou a saúde, xa que numerosos estudos confirman unha relación proporcional positiva entre unha alta inclusión financeira e unha mellora de niveis educativos e de saúde, entre outros beneficios.
- Reduce a vulnerabilidade dos máis febles e, con iso, a desigualdade. Aquela parte da poboación residente en zonas rurais ou con niveis máis baixos de ingresos poden considerar mellorar a súa calidade de vida con axuda de produtos financeiros como o aforro ou como o crédito e ter acceso a aquilo que co seu soldo mensual non terían posibilidade de se permitir. - Aumenta os investimentos e a produtividade dos pequenos empresarios. As empresas poden facer fronte a novos desafíos, poden xurdir novos empresarios (incrementa o emprendemento) e ademais aumenta a demanda de man de obra por parte destas pequenas empresas. - Aumenta o desenvolvemento e estabilidade económica. Porén, poden existir excepcións de países que polas súas regulacións políticas e fiscais non vexan reflectida esta vantaxe na súa economía.
1.3. Barreiras á inclusión financeira
Entre as posibles barreiras que se poden atopar á inclusión financeira poderían citarse as seguintes (Tuesta, 2014):
(cid:0) Socioeconómicas: como os ingresos, a confianza, barreiras relixiosas, culturais ou relacionadas cos custos. (cid:0) Microeconómicas: relacionadas coa eficiencia do sistema. (cid:0) Macroeconómicas: riqueza da economía ou estabilidade do sistema financeiro. (cid:0) Institucionais: informalidade ou fallos do control social.
Así mesmo, outra posible clasificación pódese realizar en función da orixe da barreira atopada, que pode ter como causa a oferta (institucións financeiras) ou a demanda (poboación).
No ano 2014 a base de datos Global Findex do Banco Mundial realizou unha enquisa ás persoas maiores de quince anos que non tiñan conta bancaria. Na Táboa 1 reflíctense as principais razóns esgrimidas para non ter unha conta bancaria, ao tempo que se realiza unha comparativa entre os resultados obtidos a nivel mundial e en LAC. A porcentaxe referida á falta de diñeiro como única barreira á hora de conseguir unha conta bancaria, crece no caso latinoamericano ata o 30% (fronte ao 16% da enquisa mundial).
Principais organismos implicados
Na actualidade existen numerosas institucións interesadas no aumento da inclusión financeira, tanto en América Latina como noutras áreas. Como organizacións que abordan este tema a nivel mundial ou, alomenos, rexional pódense citar entre outras as seguintes: A. Grupo Banco Mundial (GBM) e algunhas das institucións que o integran O GBM (The World Bank) é unha organización cuxa misión principal é a de acabar coa pobreza extrema e promover a prosperidade compartida. Á súa vez está composto por cinco institucións (Banco Mundial, 2016): o Banco Internacional de Reconstrución e
Fomento (BIRF), a Asociación Internacional de Fomento (AIF), a Corporación Financeira Internacional (IFC), o Organismo Multilateral de Garantía de Investimentos (MIGA) e o Centro Internacional de Avío de Diferenzas Relativas a Investimentos (CIADI). É interesante destacar que para poder formar parte do Banco, os países deben primeiro adherirse ao Fondo Monetario Internacional (FMI), pero ademais, para poder ser membro doutras organizacións como o IFC ou o MIGA, primeiro hai que ser membro do BIRF. O GBM ademais, puxo en marcha o Marco de Apoio á Inclusión Financeira (FISF) en 2013 para acelerar e aumentar a eficacia das reformas e outras accións impulsadas polos países que axudan a acadar os obxectivos de inclusión financeira.
B. Alianza para a Inclusión Financeira (AFI)
Esta alianza, fundada en 2008, consiste nunha rede de bancos centrais, supervisores e outras autoridades reguladoras financeiras de máis de 90 países en desenvolvemento onde reside a maioría da poboación sen contas bancarias (AFI, 2016). Na zona LAC os países que participan dun xeito ou outro nesta Alianza son: Colombia, O Salvador, Ecuador, Paraguai, Brasil, Haití, Suriname, Trinidade e Tobago, México, Bolivia, Honduras, República Dominicana, Perú, Chile, Uruguai, Xamaica, Guatemala, Panamá, Nicaragua, Venezuela e Costa Rica.
50 Este organismo procura formular políticas financeiras para interactuar e intercambiar coñecementos. Isto tradúcese nun maior intercambio de información co consecuente aumento de coñecementos e a posterior formulación e aplicación de políticas efectivas dos membros nos seus países. Como compromiso coa inclusión financeira asinouse a Declaración Maia no ano 2011 nunha reunión dos membros da AFI na Ribeira Maia (México) con motivo do Terceiro Foro Mundial sobre Políticas de Inclusión Financeira da AFI (AFI, 2011).
C. Grupo Consultivo de Axuda á Pobreza (CGAP)
Como describe a súa web, trátase dunha alianza global de 34 organizacións líderes que buscan mellorar a inclusión financeira nos países que máis o necesitan. Constituíuse oficialmente no ano 1995 coa participación de 10 membros doadores bilaterais e multilaterais (Mukherjee, 1998), pero actualmente está formada por organizacións como: a Axencia Española de Cooperación Internacional para o Desenvolvemento (AECID), a Axencia Francesa de Desenvolvemento (AFD), o Banco de Desenvolvemento Africano (AfDB), o Banco de Desenvolvemento de Asia (ADB), o Banco Europeo de Investimento (EIB), a Comisión Europea, a Fundación Mastercard ou o Banco Mundial (The World Bank), entre outras.
O CGAP desenvolve solucións innovadoras a través de investigacións e o compromiso activo cos provedores de servizos financeiros, políticos e financiadores. Ademais, creou o Portal de Microfinanzas no ano 2009 e constitúe unha fonte de información en español sobre a inclusión financeira facendo especial fincapé en temas de América Latina e o Caribe.
D. Consello Nacional de Inclusión Financeira
No caso de LAC, os primeiros países que amosaron o seu interese na inclusión financeira foron México, Brasil e Colombia (Roa, 2013). En concreto, México foi o primeiro país en redactar informes sobre a inclusión financeira a través do Consello Nacional de Inclusión Financeira (CONAIF) creado no ano 2011 (CNBV, 2016).
Trátase dun organismo pertencente á Comisión Nacional Bancaria e de Valores (CNBV) de México que se encarga dos traballos de consulta, asesoría e coordinación entre as distintas autoridades financeiras mexicanas cuxo obxectivo principal é xestionar e levar a cabo a chamada Política de Inclusión Financeira, que actualmente se está desenvolvendo e cuxa aprobación se espera que motive un sector financeiro inclusivo. Na Táboa 2 pódense comparar as distintas características de cada un dos organismos analizados.
4. Análise cuantitativa de inclusión financeira
A continuación procédese a caracterizar a inclusión financeira atendendo a catro criterios diferentes: a penetración -medida polo acceso á conta-, o modo de acceso e a disposición ao aforro e ao crédito 2. Pódense apreciar na Táboa 3 as cifras máis relevantes a nivel mundial, dos países con altos ingresos pertencentes á OCDE 3 e de América Latina e o Caribe (economías en desenvolvemento) 4.
1.1. O acceso á conta
A primeira característica que estuda a penetración dos servizos financeiros é a porcentaxe de adultos cunha conta. Pódese observar na Táboa 3 que a meirande parte dos adultos que posúen conta a teñen nunha institución financeira namentres que, as contas móbiles teñen unha presenza residual, malia que resulta previsible que nos vindeiros anos aumenten significativamente.
52 Na zona LAC cabe destacar o progreso de 12 puntos porcentuais neste indicador durante o período analizado (51% en 2014 fronte a 39% en 2011), malia que existen aínda 210 millóns de persoas sen conta bancaria vivindo na rexión. Porén, a zona aínda está lonxe de acadar a penetración que existe a nivel mundial (62% en 2014) e máis aínda de chegar aos países con altos ingresos da OCDE que ofrecen un acceso case pleno (94%).
En canto ás desigualdades atopadas neste indicador por segmentos de poboación, pódese comprobar claramente que o grupo poboacional que queda máis desfavorecido é o de adultos que pertencen ao 40% de poboación máis pobre (acceso de só un 41% en 2014). Isto enlaza co exposto anteriormente cando se destacaba “a falta de suficiente diñeiro” como unha das principais barreiras que atopa a poboación á hora de abrir unha conta nunha institución financeira. Por outra banda, a fenda existente entre as mulleres ou a poboación das zonas rurais e o total de adultos con conta bancaria é cada vez máis estreita.
1.2. Modo de acceso
A forma de acceso da poboación á súa conta bancaria pódese analizar a través de moitas variables. En relación ao uso de cartas de crédito e de débito, pódese concluír á vista da Táboa 3 que a poboación maioritariamente elixe utilizar a carta de débito en lugar da de crédito.
Así mesmo, o uso das de crédito está algo máis extendido en Latinoamérica que no agregado mundial (4 puntos porcentuais de diferenza en 2014). Resulta chamativo o crecemento experimentado no uso de cartas de débito para as tres áreas analizadas. En canto ao uso de caixeiros para retirar diñeiro, os datos reflicten unha utilización dos mesmos moito máis elevada en LAC que a nivel mundial (71% fronte ao 51% en 2014), de feito as distancias se incrementan notablemente no período analizado –se en 2011 a fenda era de 9 puntos porcentuais entre ámbalas dúas rexións, en 2014 chega aos 20 puntos–. Considerando o dato anterior, cabería esperar o número de caixeiros por cada 100.000 adultos en LAC fora maior que a nivel mundial, pero sorprendentemente as cifras amosan que o número de caixeiros se mantén igual para ámbolos dous (3130), sendo o número de sucursais maior en LAC (14 sucursais por cada 100.000 adultos fronte a 11 no mundo). Por conseguinte, a proporción de caixeiros por cada sucursal é de 2, 1 en LAC e de 2, 8 no mundo.
1.3. Disposición ao aforro
O aforro ao que poida acceder a poboación tamén constitúe unha medida de penetración xa que, sendo importante que se lle ofreza cobertura a toda a poboación a través de contas bancarias, tamén resulta necesario cubrir as necesidades de aforro ou crédito que, en ocasións, poden non ser cubertas a pesar de contar con conta bancaria. Deste xeito, a porcentaxe de persoas que aforraron dun xeito ou outro creceu significativamente no intervalo de tempo estudado nas tres áreas analizadas, pero presentando unha diferenza moi importante coa porcentaxe que aforrou nalgunha
institución financeira.
A fenda resulta significativa ata no caso dos países de altos ingresos (71% en aforro total fronte a 52% en institución financeira). Por outra banda, a zona LAC posúe uns datos moi por debaixo da media mundial (cun 41% fronte ao 56% mundial de aforro xeral en 2014). Así mesmo, a porcentaxe de aforro en institucións financeiras é moi reducida (só do 13% en 2014 fronte a un 27% mundial).
1.4. Disposición ao crédito
O crédito tamén experimentou unha expansión, aínda que polo xeral menor ca do aforro. Esta variable, representativa tamén do grao de cobertura dos servizos financeiros xunto co aforro, presenta de igual maneira un baixo acceso a través de institucións financeiras en comparación co total.
Os datos da Táboa 3 evidencian neste caso cifras moi próximas na porcentaxe de adultos con crédito a nivel mundial e a nivel da OCDE (en torno ao 40% en 2014). Porén, a devandita cifra diminúe na zona LAC, onde só 1 de cada 3 adultos posúe un crédito. A presenza do crédito en institución financeira reduce o dato considerado a un 18% a nivel da OCDE e a un 11% tanto en LAC como a nivel mundial.
5. Conclusións
Avances sociais como a redución das desigualdades ou o desenvolvemento económico sostible volvéronse prioritarios a nivel global nos últimos tempos. A inclusión financeira – IF– (definida brevemente como o acceso aos servizos financeiros de toda a poboación a un custo razoable e puidendo ter feito uso duns servizos financeiros de calidade que repercutan no benestar xeral), contribúe sen dúbida a acadar estos obxectivos.
Para iso, é necesario que exista unha concienciación dos distintos organismos e axentes que interveñen no proceso para seguir unhas liñas de actuación xerais co obxectivo de acadar un sistema inclusivo -moi necesario para poder seguir avanzando en materia social e económica-.
De feito, constatouse que as barreiras sociais e microeconómicas son as principais causas de falta de inclusión financeira xeral, ademais a zona LAC presenta uns servizos máis ineficientes e caros que deixan excluída a poboación que desexaría formar parte do sistema.
Dende que o Banco Mundial creara a base de datos Global Findex, os datos mundiais en xeral e na zona LAC en particular sobre inclusión financeira foron mellorando con perspectivas de o seguir facendo nos vinderiros anos. Deste xeito, máis adultos teñen unha conta nalgunha institución financeira, estanse reducindo as diferenzas entre homes e mulleres (en LAC a diferenza é menor co dato mundial), entre zonas urbanas e rurais e entre os diferentes grupos de renda (neste caso as diferenzas en LAC superan a media mundial), pero, a pesar diso, seguen existindo notables diferenzas sobre as que hai que seguir traballando. Así mesmo, obsérvase un aumento xeneralizado do aforro, que pode gardar relación coas expectativas do consumidor perante a crise global experimentada pola sociedade que motivou unha tendencia ao mesmo que previamente non se estaba producindo e, evidentemente, tamén é atribuíble á entrada no sistema de poboación que estaba excluída.
Finalmente cabe destacar que as novas tecnoloxías e concretamente a banca móbil, poden ser motor da inclusión financeira na zona nos vindeiros anos. Convén destacar a importante fenda que existe entre os usuarios de teléfonos móbiles (similares aos do mundo ou de economías de altos ingresos) e o acceso que hai ás contas bancarias. Por iso, existe unha oportunidade crucial de acadar a inclusión financeira da poboación ou, de alomenos, a que posúe este dispositivo, a través do que se coñece como banca móbil.
panish.pdf ALIANZA PARA LA INCLUSIÓN FINANCIERA. (2016): http://www.afiglobal.org/whoweare [20/9/2016] BANCO MUNDIAL (2016): Base de datos: Global Findex. Obtenido de http://databank.bancomundial.org/data/reports.aspx?source=globalfindex-(basede54 datossobre-lainclusi%C3%B3nfinanciera-enel-mundo)&Type=TABLE
BANCO MUNDIAL (2016): http://www.bancomundial.org [11/10/2016]
Revista Galega de Economía: http://www.usc.es/econo/RGE/banvidag.htm