Summary: A resonancia nasal vocálica e o punto de articulación palatal constitúen dous riscos escriptolingüísticos amalgamados e confrontados na súa representación gráfica, o cal dá lugar a interpretacións e (de)codificacións ambiguas ou conflitivas por parte do lector e editor dun texto medieval. A lineta ou trazo supralinear, ademais de ser o sinal abreviativo por antonomasia (de aí a súa común denominación como trazo xeral de abreviación), tamén se conforma como unha subunidade grafemática de carácter diacrítico, representativa dos trazos articulatorios antes citados (vogal nasal e consoante nasal palatal) e con capacidade de distinguir grafías simples (ex. <a>, <n>) de complexas (exs. <ã>, <ñ>). Convén achegarse a esta circunstancia desde unha perspectiva crítica, puntualizando cuestións de índole grafemática, fonética e ecdótica, cun duplo obxectivo: por un lado, avaliar a rendibilidade fonográfica do trazo superior e a súa adecuación á evolución interna do galego en época medieval; por outro, precisar ou, de ser o caso, adaptar os tradicionais criterios editoriais aplicados na presentación crítica dunha obra medieval tendo en conta a análise do usus scribendi detectado no texto.

A representación gráfica da nasalidade vocálica e do trazo palatal no galego antigo e o seu tratamento editorial

Lingüística histórica, edición de textos, galego medieval, (des)nasalización vocálica, nasais palatais
Sumario, ISSN 1989578X
Esta investigación enmárcase nos proxectos Xelmírez. Corpus Lingüístico da Galicia Medieval e Transcrición paleográfica de obras medievais, ambos os dous desenvolvidos no seo do Instituto da Lingua Galega.
1. I ntroducIón
O obxecto de estudo deste traballo é e a identificación e análise da lineta ou trazo supralinear (comunmente denominado trazo xeral de abreviación), entendido non só como un sinal abreviativo, senón tamén como unha subunidade grafemática de carácter diacrítico, isto é: con capacidade de representación dun trazo articulatorio (vocálico ou consonántico) asociado ao(s) grafema(s) presente(s) na cadea gráfica, que, ademais, permite distinguir entre grafías simples (ex. <a>, <n>) e complexas (exs. <ã>, <ñ>). Así, o trazo superior pode indicar o modo de articulación dunha vogal (vogal nasalizada, por elevación no grao de constrición: <ã, ẽ, ĩ, õ, ũ>), ou o punto de articulación dunha consoante (nasal palatal: < n ̅ > → convencionalmente reinterpretado como <ñ>). Interésanos, por tanto, estudar a rendibilidade fonográfica da lineta e a súa adecuación á evolución interna do galego en época medieval. Para iso repararemos en tres riscos grafofonémicos de especial relevancia: a representación da (des)nasalización vocálica (§ 2), a representación dos hiatos gráficos e o uso das plicas (§ 3) e, por último, a representación da consoante nasal palatal (§ 4). Por outra parte, interésanos tamén reflexionar sobre a descodificación deste sinal diacrítico por parte do editor de textos medievais galegos, xa que en certos casos a interpretación resulta conflitiva e pode estar condicionada por diferentes factores (extra) lingüísticos. Neste sentido, á hora de editar un texto medieval (documental ou literario), consideramos fundamental contar cun primeiro asentamento paleográfico que nos permita despois a súa conversión razoada e contrastada nunha presentación crítica ou edición interpretativa 1.
Para o estudo deste risco escriptolingüístico tomaremos como exemplo un texto baixomedieval de carácter literario: a sección galega da Historia Troiana (= HTg), un manuscrito orixinariamente redactado en castelán na segunda metade do séc. XIV (ca. 136569) cuxas lacunas textuais, provocadas por unha importante deterioración e mutilación do seu soporte, foron restituídas en galego pouco tempo despois (ca. 136971) 2. Esta sección galega abrangue 159 páxinas (a 2 columnas) intercaladas entre as planas castelás sobreviventes do manuscrito orixinal, e foi escrita nunha gótica «bastarda posada de cuerpo y cálamo medios en tinta marrón. Bastante abreviada» (González Pascual 2000: 247) 3.
2. r epresentacIón da (des) nasalIzacIón vocálIca
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106
ción das antigas vogais nasais foi o declive do seu rendemento funcional, dado que o número de oposicións era moi baixo. En consecuencia, no plano das grafías produciuse o reflexo desta paulatina desfonoloxización, dando pé a unha situación de análise especialmente complexa, xa que a presenza ou ausencia da lineta superior non tiña por que reflectir unha correspondencia fonográfica biunívoca:
A permanencia inercial das tradicións gráficas herdadas contribuiría ademais a obstaculizar a pecepción da innovación lingüística, xa que as vellas solucións gráficas (< -ão(s), -ãa(s), -ães, -ões, -õos...>) poderían representar tanto vocais con resonancia nasal como vocais seguidas de consoante nasal. O til podía asumir a representación de ambas as formas de nasalidade (Mariño Paz 2002: 113). Na sección galega da Historia Troiana identificamos tres situacións gráficas distintas en que se ve implicado o trazo superior con este valor e para as que consideramos que se debe xustificar a intepretación e intervención editorial: (1) valor único de marca de resonancia nasal vocálica, (2) carácter anfibolóxico do trazo superior e (3) carácter polivalente do trazo superior.
2.1. Valor único de marca de resonancia nasal vocálica
En primeiro lugar, malia a “permanencia inercial das tradicións gráficas herdadas” (Mariño Paz 2002: 113) a que faciamos referencia antes, convén mantermos sempre na edición o uso único do trazo supralinear como marca da resonancia nasal vocálica, con independencia do seu grao de funcionalidade (maior, menor ou nula resonancia na época: exs. bõa, lũar, órfõos, barregãa, densũu) e en calquera dos contextos posíbeis 5 :
(1) Casos de desnasalización completa moderna, en que a perda da resonancia nasal non implicou a xeración de ningún tipo de consoante: en posición tónica (exs. allẽo, cadẽa, chẽo, lũa serẽa), pretónica (exs. avĩir, gẽeraçón, lũar, nomẽados) ou postónica (exs. órfãa, oucíãao ‘océano’, sávãas). (2) Casos de posíbel xeración dunha consoante nasal na marxe silábica posnuclear: en posición interior (ex. mẽeziña) e final de palabra (exs. arções, barregãa, bẽes, prijũes, solirgiãaes, vilão). (3) Casos de desenvolvemento xeneralizado de consoante nasal velar na marxe silábica posnuclear (exs. algũu, consũu, densũu, hũu, nengún/nehún, sõo ‘P1 pres. ser ’). (4) Casos de posíbel xeración de consoante nasal na marxe silábica prenuclear, ben palatal (exs. Agostiño, contiña, conviña, teña), ben velar (exs. algũa, hũa, nengũa/nehũa). (5) casos de desenvolvemento do grupo consonántico [ N g] (ex. enader ‘engadir’). Do mesmo xeito, cómpre respectarmos a omisión (in)voluntaria do trazo, que pode darse de xeito sistemático (exs. rédea, siestro) ou alternante con outros procedementos gráficos vinculados á (des)nasalización vocálica (exs. ciinsa ~ ciisa, dões ~ doens, ẽamigos ~ iamigos ~ enmiigos). Esta decisión editorial afectará tanto aos casos en que a resonancia nasal estivo motivada por un proceso de asimilación anticipatoria da nasalidade (exs. avelão, corõa, estrãezas, infanções, lução, órgõos, razõar, tẽer, torvões), como naqueloutros en que puido haber un proceso de nasalización progresiva a partir dun /n/ ou /m/ explosivos (exs. mão ‘malo’, mẽesmo, mẽestría, mẽo ‘medio’, miña, não, nẽhún, niño ‘< nidu ’). 5 Seguimos a clasificación proposta en Mariño Paz 2002.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106 Con respecto ao hiato postónico <ee>, xulgamos conveniente o mantemento da lineta supralinear en todos os casos (<ẽe>); no entanto, cómpre facer algunhas aclaracións. En primeiro lugar, canto á terminación singular -ĬNE 6 rexistramos os seguintes casos en HTg 7 : imagẽe 15, imagẽes 1 ~ imagèè 1 imagee 2 image n 7, imagees 1 ; nomẽes 8 ~ nome 43 nom e 5, no m ̅ es 3; omẽes 3 homẽes 2 ~ o m ̅ e 144 home 4 ome 2, o m ̅ es 10 hom e s 3 om e s 35; ordẽe 1. Preguntámonos por que nos casos dos substantivos nome e home (leven ou non lineta) non rexistramos formas con hiato <-ẽe> ou <-ee> pleno 8 (* nomẽe /* nomee, *(h)omẽe /* (h)omee) nin tampouco con apéndice nasal consonántico 9 (* nomen, * (h)omen), a diferenza do que acontece con formas como imaxe e orde. No caso de nome esta situación concordaría coa súa procedencia do acusativo neutro nomen (con apócope da nasal implosiva debido a unha presunta reinterpretación de -N como o equivalente da nasal bilabial dos acusativos masculinos e femininos). Por outra parte, partindo da hipótese do desenvolvemento dun acusativo analóxico * nominem sería esperábel a forma nomen, xa que a apócope de -E átono é máis antiga que a perda de -N-. No caso do substantivo (h)ome, case sempre grafado con lineta superior (o m ̅ e 144, (h)ome 6), a ausencia do hiato puido ter, en gran medida, motivación escriptolóxica (etimográfica e/ ou do modelo traducido): isto quere dicir que a función do trazo xeral non ten neste caso valor abreviativo senón analóxico, ben reminiscente do seu étimo latino (< homine ; o mesmo acontece con outras formas como a n ̅ o < annu, co m ̅ o < quomodo, do n ̅ a < domina, m i̅ ll < mille /- esima, etc.), ben mimético a partir da lección do antígrafo que se está a trasladar (no caso de HTg probabelmente castelán: “o m ̅ e → om n e”) 10. A respecto do plural da terminación latina (-ĬNES 11), observamos que a situación é distinta, xa que rexistramos formas con e sen hiato (nomẽes 8 ~ no m ̅ es 3; (h)omẽes 5 ~ o m ̅ es 10 (h)om e s 38). En ambos os dous casos a grafía <ẽe> remite á terminación latina -ĬNES (no caso de nome, a diferenza do que comentabamos antes para o singular, habería que partir dun plural analóxico; cfr. nomina → * nomines), o cal nos levaría a reconsiderar o valor real da lineta en casos como no m ̅ es e o m ̅ es : trátase dun uso funcional abreviativo (acurtamento de <e>: nom e es, (h)om e es 12) ou dun comportamento analóxico idéntico ao que consideramos para o singular? Cremos que 6 Sobre as distintas interpretacións dos resultados do singular -ĬNE no ámbito galegoportugués véxanse, entre outros, Nunes 1960: 110, 1123, 133; Sletsjǿe 1959: 2317, Williams 1986: 81, 131; Lorenzo 1977: vol. 2, 91011, Maia 1986: 639640, Huber 1986: 85, 90, 139; Ferreiro 1999 4 : 1379 e 2001 2 : 133, Lorenzo Gradín / Souto Cabo 2001: 978 (n. 55 e 58), Mariño Paz 2002: 889 e 2008: 846, Boullón Agrelo / Monteagudo 2009: 812. 7 Nas listaxes de exemplos que ofrecemos a continuación as cifras indican o número de ocorrencias detectadas no texto, os acentos graves indican a presenza de plicas sobre vogais, o guión ondulado separa as distintas variantes identificadas, e as parénteses rectas mostran os lemas verbais non presentes no texto. 8 As formas nome e (h)ome, sen hiato gráfico expreso (con ou sen lineta), son case as únicas que se rexistran nos textos medievais galegos. No TMILG non chega ao 1% (28 oc.) o número de exemplos do substantivo home que presentan <-ee>, sobre un total de 3.082 oc. (e a maior parte destas ocorrencias (omee) concéntranse nas edicións de J. Azevedo Ferreira dos fragmentos das Partidas de Afonso X). Esta descompensación no caso de nome é absoluta: no TMILG non se rexistra ningún caso de nomẽe/nomee dun total de 4.999 ocorrencias (as formas con <-ẽe/-ee> remiten sempre á P3 ou P6 do presente do verbo nomear). 9 Neste caso, as formas nomen e (h)omen si se rexistran nos textos medievais (Mariño Paz 2002: 88), aínda que non temos a seguridade de que en todos os casos o <-n> sexa pleno: no TMILG aparece nomen (56 oc.), case sempre na colección diplomática de Mondoñedo (Cal Pardo 2005 2), e (h)omen (134 oc.), a maior parte delas na lírica profana. 10 Concordamos, por tanto, coa consideración de Lorenzo / Couceiro (1999a: 599600 e 1999b: 2134) en referencia ás formas omẽ(s) e nomẽ(s) presentes na edición da tradución galega da General Estoria (Martínez López 1963), que remiten, segundo estes autores, ás formas castelás omne(s) e nom(n)es (cfr. Lorenzo 2004: 455 e Mariño 2006: 75 e 83). 11 Neste caso, como o -S non cae, o -E da sílaba átona final quedou protexido. Por esta razón, o -N-, que si permaneceu en posición intervocálica, acabaría debilitándose e transmitindo a súa resonancia nasal ás vogais contiguas. 12 Cfr. Maia (1986: 31) para quen o trazo supralinear ten valor abreviativo en formas análogas (geer a ̅ s, especi a ̅ s, rray a ̅ s → geera a s, especia a s, rraya a s) nos documentos galegos do séc. XV; así o acepta tamén Mariño Paz 2006: 75. En relación aos substantivos nomes/omes, preguntámonos se tamén se pode considerar nos casos comentados por Maia a vogal palatal como valor abreviativo (ex. geera e s); cfr. Lorenzo 2004: 455.
a segunda opción é máis razoábel, atendendo ao número elevado de ocorrencias de (h)o m ̅ s (reinterpretábel só como ‘(h)om e s’). Por outra banda, a desnasalización e crase vocálica está presente, cando menos, desde o séc. XIII, polo que parece evidente que no último terzo do séc. XIV esta solución sexa a máis habitual a nivel oral, aínda que na escrita, por tradición, continúen a representarse as vellas formas con hiato e con lineta superior.
Aínda queremos aproximarnos a outra cuestión relacionada co hiato <ẽe>. Existe un grupo de palabras derivadas con sufixo -axe, introducidas desde o provenzal e cun uso moi frecuente nos textos medievais, para o que resulta problemática a interpretación tanto do seu hiato vocálico como da presenza da lineta supralinear:
ava n tage 1 avantage 1 (← avantage ← avant < ante), verge ̅ e ̅ s 1 (← vergier < tard. viridiarius ← viridarium), viage ̅ 1 (← viatge < viaticu). Entendemos que as palabras do grupo (1) puideron quizais desenvolver un apéndice consonántico final por asimilación progresiva da consoante nasal anterior (inicial ou medial: liñagen, o/menagen, mesagen), mais dubidamos do estatuto fónico do hiato <-ẽe> / <-ee> e do valor real da lineta nestes casos 13 (liñagẽe, liñagee ; o/menagẽe, o/menagee): é marca de resonancia nasal na vogal?, haberá que consideralas como unha solución gráfica de carácter analóxico, conforme ao patrón doutras formas como imagẽe/s, nomẽes, homẽes, etc.?; terá máis ben a lineta valor abreviativo (liñagee n, menagee n)? Pola súa banda, as palabras do grupo (2) proxectan máis dúbidas aínda: nestes casos non parece que houbera indución fonética (nin regresiva nin progresiva); no entanto, todas elas presentan as mesmas alternativas gráficas ca nos exemplos anteriores, talvez por analoxía co acontecido neles: <-e> (avantage), <- e ̅ > (Orage n, pasage n, viage n), <-ee> (pasagèè) e <- e ̅ e ̅ > (pasage ̅ e ̅, salvage ̅ e ̅ s, verge ̅ e ̅ s). Así pois, ante as dúbidas expostas, na presentación crítica do texto optaremos por conservar a lineta en todas estas formas con hiato vocálico <ẽe> (pos)tónico, mesmo naquelas en que é moi probábel que a súa motivación sexa puramente analóxica (exs.: pasagẽe, salvagẽes, vergẽes). Por último, canto á grafía <-n-> (moi minoritaria: exs. amena, menor, persona, pena ‘castigo, dor’, venas, etc.), aínda que consideramos que na maior parte dos casos ten motivación mimética (a partir da lección do antígrafo), preferimos conservala na edición, xa que permite avaliar de xeito máis preciso o usus scribendi dos artífices de HTg.
2.2. Carácter anfibolóxico do trazo superior
Unha segunda situación a ter en conta na prescrición deste criterio editorial é o carácter anfibolóxico do trazo superior. Isto acontece cando o seu valor resulta ambiguo ou equívoco, debido a que non temos certeza absoluta de se nun determinado vocábulo funciona con carácter abreviativo ou, pola contra, é marca diacrítica. No primeiro caso (valor abreviativo) a súa función é a de reducir unha palabra substituíndo un determinado segmento gráfico polo trazo superior (o máis habitual é a abreviación de <n> implosivo ou da vogal <e>). No segundo caso (valor diacrítico), como xa adiantamos, a lineta achega un trazo articulatorio (nasalidade vocálica ou trazo palatal /ø/) asociado ao grafema presente na palabra, permitindo distinguir grafías simples (ex.
<a>, <n>) de complexas (exs. <ã>, <ñ>). Aquí só nos referiremos ao primeiro trazo articulatorio, xa que a indicación de consoante nasal palatal se pode realizar tanto co grafo simple <n> como en combinación coa lineta (vid. infra § 4.1). Noutras palabras, o trazo supralinear é accesorio ou auxiliar na representación de /ø/, mentres que a presunción da nasalidade vocálica só é segura (no caso de que lle confiramos efectivamente ese valor) cando se emprega a lineta e, por tanto, a súa omisión ou elisión (aínda que sexa puntual) non autoriza en ningún caso á súa reposición editorial.Así pois, o carácter anfibolóxico da lineta enfronta as marcas de resonancia nasal vocálica e de abreviación de <-n>. Trátase de dous valores intimamente relacionados entre si, xa que, en moitos casos, ambos os dous ilustran os procesos fonéticos implicados na (des) nasalización vocálica: a lenición de -Ne a posíbel epéntese ulterior dun apéndice consonántico nasal en contexto posnuclear (ex. ganatu > gãado > gãando > gaando > gando ~ gado); dúas posibilidades (ex. gãado, ga(a)ndo) que coexisten durante toda a época medieval, nun mesmo texto e cunha mesma unidade léxica. Os criterios de presentación gráfica que se discuten aquí non pretenden, en absoluto, “acertar” coa solución fonética representada polo/s copista/s (obviamente, as limitacións do rexistro escrito impiden este obxectivo); porén, consideramos recomendábel estabelecer un criterio que teña en conta de xeito razoado o usus scribendi detectado no texto, pois cremos que é o método máis axeitado para achegarnos á súa realidade fonográfica. A ambigüidade funcional a que nos referimos, por tanto, afecta a todas aquelas unidades que aínda non experimentaron (na escrita) a correspondente crase vocálica; isto é: están grafadas con hiato vocálico (homorgánico ou heterorgánico), en posición interna ou final de palabra, como veremos. Pola contra nas formas con crase interpretaremos que a lineta só pode ter valor consonántico (ex. avi̅ dores → avi n dores; *avĩ i dores).
2.2.1. Posición interior de palabra
En posición interior identificamos tres situacións distintas: (1) formas con /-n/ primario, (2) xeración de /-n/ secundario por (des)nasalización e (3) formas con /-n/ secundario por síncope vocálica.1. No primeiro caso referímonos a palabras cuxa consoante nasal implosiva procede directamente do /-n/ latino, ben dunha desinencia verbal (xerundio -NDŬ), ben dun sufixo (-NTĬA): dete ̅ e ̅ ça (← deteer/detẽer < dētĭnēre + -ença < - ĕ n tĭa), dete ̅ e ̅ do (< dētĭnē n du), ga ̅ a ̅ ça (< lat. tard. ganantia), ga ̅ a ̅ çar (← gaança) 14, te ̅ e ̅ do (< tenē n du).
En principio, parece claro que o valor máis seguro do trazo supralinear é a abreviación do
<-n>, xa que a súa existencia é incuestionábel: detee n ça, detee n do, gaa n ça, gaa n çar, tee n do, vii n do. Agora ben, tamén poderiamos intepretar a lineta nestes casos como un sinal polivalente (vid. infra § 2.3), de tal xeito que ademais de abreviar <-n> tamén indique resonancia nasal vocálica (detẽe n ça, detẽe n do, gãa n ça, gãa n çar, tẽe n do, vĩi n do). Neste sentido, téñase en conta
que no paradigma do verbo (de)tẽer rexistramos en HTg formas con marca de vogal nasal inequívoca e maioritaria (exs. inf. tẽer 14, tèèr 2; detẽer 4, deteer 2, detèèr 1; copret. tĩa, fut. detẽerá 1, pospret. tẽeriades 1). Porén, consideramos máis axeitado cancelar nestes casos o suposto valor múltiplo da lineta e resolver unicamente a redución consonántica, dado que, para os vocábulos sinalados, nas ocorrencias con <-n> pleno rexistradas en HTg non coexiste a lineta (teendo 2; 14 Concordamos con Mariño (2002: 88) en que probabelmente se trata dunha raíz analóxica a partir do substantivo gaança, mais non descartamos a posibilidade de que se transmitira igualmente unha forma con resonancia nasal vocálica (gãança/ gãaça → gãançar), aínda que o consideramos pouco probábel.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 87106 outros exs.: avììndo, avììndores, fììnceu, fììncida ; para as formas do futuro irregular con <-nr> vid. infra § 2.2.1.3). 2. No suposto segundo o valor da lineta ten carácter excluínte (ou abreviación de <-n> ou marca de vogal nasal), dado que nas formas consideradas aquí as variantes que presentan <-n> non proceden dunha consoante implosiva latina, senón que se orixinan no proceso de (des) nasalización vocálica activado coa lenición do -Nclásico. Exs.: ga ̅ a ̅ dos (< ganatos), te ̅ e ̅ de (< tēnēte), te ̅ e ̅ des (< tĕnētĭs), vi̅i̅ de (< vēnīte), vi̅i̅ des (< vĕnītĭs), vi̅i̅ da (← vĩir - viir / * vĕnīta ?), part. vi̅i̅ do (< * vĕnītu) Nestes casos a interpretación do valor da lineta é problemática (gãado ~ gaa n do, tẽede/s ~ tee n de/s, vĩide/s ~ vii n de/s, vĩido/a ~ vii n do/a), toda vez que rexistramos en HTg casos con <-n> pleno nalgunha destas palabras e noutras formas análogas 15 : ciinsa 1 (< tard. cĭnīsia), e n miigos 1 (< inimīcos), gaandos 1, teendes 1, vììndes 1, vììnste 1 (< vēnĭstī), vììnda 4. Estes poucos casos ilustran sen dúbida a innovación lingüística do progreso da desnasalización e xeración de consoante nasal implosiva, un proceso en marcha no rexistro oral mais escasamente reflectido na escrita, debido á continuidade da tradición escrituraria conservadora (hiato vocálico + lineta) e ás dificultades de adecuación fonográfica dunha variación fonética (hiato vocálico / crase e vogal nasal → consoante nasal implosiva) cuxa percepción acústica por parte dos escribas probabelmente non debía ser doada:
Creo que, máis ca un atraso do desenvolvemento de consoante nasal implosiva respecto da desnasalización completa, o que debeu acontecer foi que cada un destes dous tipos de mudanza fonética tivo unha particular manifestación no plano gráfico. Este distinto tratamento puido deberse tanto a un diferente grao de pecepción dos cambios por parte dos escribas coma ó feito de que cada unha destas mudanzas orixinaría distintos problemas de adecuación fónicográfica no momento da escritura. A desnasalización completa probablemente foi percibida con moita nitidez por un número elevado de letrados e desde moi antigo, xa que o que había no fondo dela era unha simple oposición dicotómica ‘nasal /
non nasal’ (...) Fronte a isto, coido que sería máis difícil discernir unha vocal con resonancia nasal dunha vocal seguida dun apéndice consonántico nasal, sobre todo en posicións tónicas finais de palabra (...); non se trataría aquí de distinguir simplemente o nasal do non nasal, senón de diferenciar claramente entre dous tipos de nasalidade (Mariño Paz 2002: 113).
O feito de conservarmos estas probas escritas, aínda que esporádicas, autorizaríanos a resolver o trazo supralinear por <- n >. No entanto, preferimos conservar a opción gráfica conservadora nestes casos (exs. gãado, vĩida) dado que non temos seguridade do grao de difusión léxica que nesta altura (finais do séc. XIV) xa experimentara o proceso de desnasalización vocálica na marxe posnuclear. Ademais, téñase en conta que se trata de formas cuxa variación perviviu até a actualidade (gando/gado, tende/tede, tendes/tedes, vinde/vide, vindes/vides, vida/vinda) 16.
A xeración de /-n/ secundario tamén puido estar motivada, como xa indicamos, por nasalización progresiva de <m-/n-> explosivo (maiormente inicial absoluta). Nestes casos consideramos que en formas como me ̅ e ̅ stre /a/s, me ̅ e ̅ stria ou me ̅ e ̅ zin ̅ a /s, a lineta, de ser funcional, é máis probábel que teña valor de nasalidade vocálica, á xulgar polos escasos exemplos plenos de me(e)nstre, mee(n)stría ou me(e)nziña rexistrados nos textos galegos medievais (en HTg non se detecta ningún). 3. Unha terceira situación gráfica reclama a nosa atención aínda en posición interior de palabra. Hai un grupiño de formas en que a presenza de <-n> (abreviado ou pleno) vén motivada pola síncope da vogal intertónica do infinitivo latino na formación moderna do futuro e do pospretérito (ex. * tĕnēre + aĭō > ten’rei > med. terrei 17). Referímonos, por tanto, á secuencia <-nr>, presente en HTg tamén no infinitivo do verbo (a)vir : P3 te ̅ e ̅ rra, te ̅ e ̅ riades, P6 terria ̅, (a) vi̅i̅ r, vi̅i̅ ra, vi̅i̅ redes. Malia rexistrarmos varios casos desta grafía plena (convììnrá, vììnrá, vinrá), preferimos interpretar a lineta como marca de vogal nasal, xa que é cuestionábel o valor fonético do <-n> implosivo nestas formas. No caso do infinitivo (ex. viinr) concordamos con Mariño Paz (2002: 823) en que probabelmente haxa que pensar nunha motivación etimográfica (grafía inducida polo <n> de vĕnīre ou tĕnēre); á súa vez, quizais esta grafía propagaríase analoxicamente ás formas do infinitivo flexionado, futuro e copretérito (os tempos que teoricamente si poderían xerar o <-n>). Esta dúbida esténdese tamén ao valor fonético real da lineta nestes casos, mais, con todo, parécenos
2.2.2. Posición final de palabra do valor funcional desa consoante. A forma doens (figura 1) foi xebrada por translineación (doens, fol. 12vc.12) e o substantivo maçààm aparece no final da liña dunha rúbrica, situada, ademais, ao comezo dunha columna (fol. 34ra.1). Ao noso xuízo, ambos os dous contextos puideron influír na representación gráfica do hiato vocálico: no primeiro caso a partición do hiato impediu a inclusión da lineta (o alcance do trazo case nunca abrangue só unha vogal) e permitiu a escrita dunha solución fonética (xeración de <-n>) factíbel na época, mais probabelmente encuberta pola tradición escrituraria do hiato vocálico (con ou sen lineta: dões/does). No caso de maçààm (figura 2), a grafía <-m> podería responder, ben a un cambio de man (en xeral, os rótulos presentan unha escrita de módulo maior, mais non é seguro que en todos os casos o copista fose distinto dos rexistrados para o texto base), ben á práctica da xustificación lonxitudinal da liña característica da escritura decorativa das rúbricas de HTg (maçààm sitúase ao final da liña, e o <-m>, con gancho inferior extroxiro, permite a xustificación completa). 17 Vid. Ferreiro 1999 4 : 302, 328. Véxase un estudo monográfico dos futuros irregulares con /r/ na lírica profana galega en Varela Barreiro 1998.
funcional ou operativa. Por outra parte, repárese no feito de que en todos os casos a presenza de <-n> (pleno ou abreviado) só se rexistra nas formas con crase vocálica (exs. image n, liñage n, menage n, omenagen; hu n /s, un, ne n gú n, ne n húm, etc.; agás maçààm), o que evidencia, en definitiva, a coexistencia de dúas tradicións escriturarias: unha conservadora (hiato + lineta) e outra innovadora (crase + <-n> pleno ou abreviado), sen dúbida, máis próxima á realidade fonética subxacente.
2.3. Carácter polivalente do trazo superior
O carácter polivalente do trazo supralinear (isto é, o uso único da lineta para indicar dous ou máis valores abreviativos e/ou diacríticos) constitúe un recurso lóxico e esperábel (por economía gráfica), e aparece con moita frecuencia nos textos medievais. A identificación deste uso braquigráfico é doada, mais, ao noso xuízo, a interpretación que fai o editor non sempre parte dunha análise ponderada tendo en conta a casuística abreviativa (do usus scribendi) presente no texto. En primeiro lugar, cómpre recoñecer que en moitos casos para o propio escriba (aínda que de xeito inconsciente) esta práctica escrituraria supón a presunción dun valor preferente fronte a outro secundario; isto é: por exemplo nunha forma como tin ̅ a ̅ ‘tiñan’ o fundamental (e onde reside o valor lexicolóxico do trazo) é a desinencia verbal de número, pois permite opoñer esta forma á P3 do copretérito; en troques, a percepción do punto de articulación palatal do <n> non se ve condicionado pola presenza ou omisión da lineta. Así pois, convén discriminar en cada caso o valor ou valores preferentes dos que teñen carácter secundario ou auxiliar. En HTg observamos que o valor abreviativo (maiormente <-n> ou <-e->) é sempre preferente, mentres que o valor diacrítico (< n ̅ > = /ø/ e a resonancia nasal 18 En Mariño Paz 2002 e 2008 compéndianse numerosos exemplos.
vocálica) adoita ser o auxiliar; no entanto, como indicamos a continuación, tamén existen casos en que a polivalencia abreviativa se dá só entre valores diacríticos. Así pois, distinguimos tres situacións caracterizadas pola polivalencia do trazo supralinear: (1) só abreviativa, (2) só diacrítica e (3) abreviativa e diacrítica. Aquí só faremos referencia a (2) e (3), porque a finalidade deste traballo non é o estudo do carácter exclusivamente braquigráfico do trazo xeral de abreviación 19.
2.3.1. A maior parte dos casos detectados en HTg pertencen ao grupo (3), onde se combina un valor abreviativo con outro diacrítico de carácter secundario ou auxiliar: marca de resonancia nasal vocálica e/ou marca de consoante nasal palatal. Velaí os exemplos: (1) Valor abreviativo + (posíbel) marca de resonancia nasal vocálica:
(1a) <-n> interno: P3 co ̅ vììra → co n vììrá (*co n vĩìrá, *co n vii n rá); cfr. co ̅ vi̅ ir 1, convììrá 1 convììnrá 1 |
deteeme ̅ to → deteeme n to (*detẽeme n to) | ma ̅ teer, ma ̅ tèèr → ma n teer (*ma n tẽer); cfr. ma ̅ tee ̅ s 1
Se lle damos crédito relativo ao alcance da lineta, entendemos que na maior parte dos casos de (1) o trazo superior só está indicando a abreviación da consoante implosiva; no entanto, observamos tamén exemplos en que o escriba inclúe un segundo trazo con valor diacrítico (co n vĩir, ma n tẽes) ou casos en que habendo <-n> por extenso insírese igualmente un trazo reinterpretábel inequivocamente como diacrítico (vẽeron). Esta circunstancia fainos dubidar de que, ou ben o copista esquecera un segundo trazo, ou ben a lineta tiña carácter polivalente. Máis problemáticas resultan as secuencias en que a proximidade entre o presunto valor diacrítico e a redución do <-n> é máxima (te ̅ e ̅ ‘teñen’, ve ̅ e ̅ ‘veñen’), xa que o trazado da lineta abrangue habitualmente todo o hiato vocálico e, polo tanto, resulta máis arriscada a distinción entre valor preferente e auxiliar (tee n ~ tẽe n, vee n ~ vẽe n). En calquera caso, a opción editorial pasa pola ponderación das formas plenas rexistradas: na maior parte dos casos de presenza explícita de <-n> non se inclúe a lineta 20 (exs.: convììrá, convììnrá, vèèm, vierom, vieram, etc.). Deste xeito, xulgamos conveniente a resolución da lineta só como trazo abreviativo de <-n>. Só nun caso consideraremos polivalente o trazo: na variante do indefinido n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ (procedente do lat. nec - ūnu, en que se verificou a apócope do /-k/ e a nasalización progresiva producida por /n-/), á vista das realizacións ne ̅ hu ̅ 3 (nẽhú n) e ne ̅ hum 2 (nẽhúm) 21. Só neste caso, por tanto, mantemos o presunto hiato nasal (heterorgánico /nẽun/) e admitimos o valor múltiplo da lineta (nẽhú n ; cfr. infra o feminino). (2) Valor abreviativo único + (posíbel) marca de /  /: 19 Abordamos esta cuestión de xeito aproximativo noutros traballos, por exemplo, en Pichel Gotérrez (2011b, no prelo). 20 Si son habituais as plicas, aínda que probabelmente a súa función sexa só a de indicar hiato homorgánico heterosilábico (vid. infra § 3). 21 Outra circunstancia que apoia a nosa intepretación é que en 2 ocorrencias de n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ (fols. 61va.1 e 66rb.1) o trazado único é realmente secundario: componse de dúas linetas (a 1ª curva e a 2ª recta) situadas en cadansúa sílaba e unidas entre si no medio. Esta extensión artificial do trazo para abranguer toda a palabra é interesante en formas como o indefinido en cuestión, xa que talvez é un feito gráfico consciente co obxectivo de indicar con maior claridade os dous tipos de resonancia nasal (vocálica e consonántica). Ben é certo que nos dous casos expostos a forma se atopa na primeira liña de columna, unha situación proclive ao desenvolvemento ornamental de hastas e linetas; no entanto, a dita prolongación secundaria rexistrámola tamén noutros casos similares no interior da columna, onde pode intervir a polivalencia diacrítica/abreviativa: hũus (53vb.27, ms. hu ̅ u ̅ s → huu n s?), conviña (65vb.26: <-n> + <ñ>), nengũa (99ra.14: <-n> + <ã>), etc.
A representación gráfica da nasal palatal nos exemplos de (2) é obxecto de comentario máis adiante (§ 4.2). Aquí só adiantaremos que, con independencia do alcance da lineta, ademais da expansión de <-n> (final ou interno), ofrecemos a grafía convencional <ñ> sempre que < n ̅ /n> represente inequivocamente /ø/.
2.3.2. Canto ao segundo tipo de polivalencia, en que interveñen exclusivamente valores diacríticos, atopamos outras dúas circunstancias gráficas:
(3) Resonancia nasal vocálica + marca de /  /: paradigma do vb. ganar/gañar (gãañar / gaañar / gãanar / gaanar). Vid. infra § 4.2. (4) Dupla resonancia nasal vocálica: n ̅ e ̅ h ̅ u ̅ a 7, ne ̅ h ̅ u ̅ a ̅ 2, nehu ̅ a ̅ 4 nihu ̅ a ̅ 1.
Canto á situación (3) o criterio editorial adoptado e a súa xustificación coméntanse en § 4.2.
Con respecto á posíbel polivalencia diacrítica do trazo no caso da forma feminina do indefinido ningunha (situación 4), observamos, por unha parte, que sempre se marca a vogal velar nasal
(<ũ>) e que, por outra, o feito de que na maior parte dos casos (9 oc.) o trazado da lineta parta da primeira sílaba pode estar tamén indicando que a vogal palatal tamén é nasal (<ẽ>). Así pois, editamos nẽhũa (e non nehũa ou nẽhua), en coherencia co que acontece na forma masculina (nẽhum), onde xa vimos que, cando menos, en 5 ocorrencias se indica inequivocamente o hiato nasal (ne ̅ hu ̅ 3, ne ̅ hum 2). Con todo, nestes dous casos conflitivos (indefinido masculino e feminino) indicamos en nota a rodapé na edición a existencia do trazado único da lineta e o seu alcance 22.
3. r epresentacIón dos hIatos gráfIcos. u so das plIcas
Coidamos recomendábel o mantemento de todos os encontros vocálicos 23 presentes no texto, acompañados ou non do trazo supralinear, incluídos os poucos casos de duplicación vocálica pseudoetimolóxica 24 (aaz 7, auciãoos/ouciãao 2, irmãao/s 45, mãao ‘man’ 1, maao ‘malo’ 3, ostee 2, paaos 2, sãao 1), toda vez que na maior parte dos casos van asociados na cadea gráfica á representación da ditongación e/ou (des)nasalización vocálica.
No tocante ao uso e valores das plicas (tamén denominadas ápex ou ápices), observamos un uso bastante estendido para marcar exclusivamente hiato vocálico homorgánico (en interior de palabra): <àà> : àà/s 31, achààron 1, afààgar 1, brààdando 2, brààdava 1, brààdos 1, caudààs 1, Jààson 2, pààço/s 6, vààdes 1, vààmos 7, vààs 2. || <èè> : cinquoèènta 5, crèèr 4, crèèria 1, déésa/s 29, donzèès 1, grèè 1, lèèmos 2, lèèr 1, lèèu 1, mercèè/s 8, ostèè 2, pèè/s 16, sèèndo 1, sèèr 71, sèèra 2, sèèrei 2, sèèria 1, sesèènta 2, vèè ‘ver’ 2, vèèdes 2, vèèndo 2, vèèr 34, vèèremos 1, vèès 5. || <ìì> 25 : anafììs 2, asurrììr 1, cobììça 1, cobììçava/n 4, cobììçoso 1, codììçoso 1, covììçase 1, lat. Filììs 1, gentììs 6, lììdima 1, rììa 1, rììndo 1, robììs 22 Trátase das seguintes ocorrencias: nẽhú n (fols. 60rb.8, 61ra.24, 39, 61vb.1, 62ra.29, 62rb.40, 64va.15), nẽhũa (fols. 13rb.12, 13va.17, 20vb.27, 47va.1, 60va.13, 61ra.1, 61vb.1, 62rb.27, 62va.3, 65va.12, 65vb.3, 67va.1) e nehũa (fols. 61ra.21, 170v.31). 23 Para os encontros vocálicos e a súa coalescencia en posición interior de palabra no galego medieval é fundamental o estudo de Mariño 2006. 24 Nestes casos a indicación de resonancia nasal sinálase convencionalmente sobre a primeira vogal do hiato. 25 É sistemática a concorrencia dos grafos <i> e <j> para a representación deste hiato. Nesta listaxe regularizamos a <ii>.
Por outra banda, ademais deste grupo, rexístranse outros casos en que as plicas marcan hiato vocálico por fonética sintáctica (exs. ààchilles, ààma, ààmor, ààtenas, càà, p ar àà, etc). É particularmente rendíbel este uso nos casos de énclise do pronome átono tanto ao verbo como a outras palabras (como o indefinido todo, o adverbio logo e as conxuncións como e quando):
<òò> : abraçòò 1, achòò 1, afumandòò 1, ameaçòò 1, apartòò 1, aviltòò 1, chagòò 3, coçandòò 1, começòò 2, confortòò 1, conjurandòò 1, contòò 1, coidòò 1, defendendòò 1, degolòò 1, derrivòò 1, desafiòò 1, desamòò 1, deitòò 3, duldandòò 1, enviòò 2, ferindòò 2, fezòò 6, lançòò 1, levòò 2, mandòò 6, mantovòò 1, matòò 2, puxòò 1, rogòò 1, sacòò 1, sementandòò 1, soterròò 1, tevòò/tovòò 2, tomòò 7 // comòò 5, logòò 1, quandòò 7, todòò 2. || <àà> : cercaràà 1, deitavààs 1, faziààs 1, gardavààs 1, lançavààs 1.
Cremos que ningún destes casos debe ser obxecto de reprodución nunha presentación crítica 29, pois neles as plicas só marcan hiatos (orais). Porén, nun principio estimamos conveniente reproducir aquelas plicas que puidesen estar implicadas no proceso de (des)nasalización vocálica (tanto anticipatoria, anterior á lenición do lat. /-n-/, como por indución progresiva de nasal inicial e/ou explosiva), mesmo aquelas que coexisten co trazo supralinear ou coa xeración de consoante nasal implosiva. Velaí a listaxe completa de exemplos presentes en HTg:
(1) Nasalidade por asimilación anticipatoria de /-n-/: achààron 1, atèèr: 1, avììmento/s 4, avììndo 1, avììndores 1, castelàào 1, cìì(n)sa 2, convìì(n)ra 2, detèèr 1, [fincer] fììnceu 1, fììcida 1, gààñar 3 gààñan 1 gààñaste 1 gààño(u) 5 gààñaron 1 gààñada 1, gèèral 1, imagèè 1, làà 2, liñagèè 1, liviàà 1, maçààm 1, ma n tèèr 2, tèèr 2 tèèmos 1 tììa 3, vììnr 1 vèèm 1 vììndes 2 vììnrá 1 vììnda 4. (2) Posíbel nasalidade por asimilación progresiva: màào/màà/s ‘malo/s’ 18, mèèsmo/s 3, mèèstres 1, mèèziñas 1, mòòr(mente) 4. Así e todo, dubidamos de que realmente estes sinais adquiriran o dito valor diacrítico, xa que son moi recorrentes en contextos en que non houbo nasalización (vid. supra); por outro lado, o feito de que alternen coa lineta (ex. lãa ~ làà ~ laa) tampouco garante que esta interpretación sexa a correcta, dado que, como vimos, a variatio na representación da (suposta) nasalidade vocálica, cando menos en HTg, é significativa. Podemos estar diante simplemente dun valor connotativo (a tradición gráfica) deste tipo de sinais supralineares 30. 26 Exs. en HTg: véér (4va.4), tomóó (8rab.1), séérei (9ra.14). 27 Exs. en HTg: séeras (35rb.27), máo (38vb.4, 48va.27, 54ra.16). 28 Sobre esta cuestión falamos en Pichel Gotérrez 2011a: 7071; cfr. Gancedo Negrete 2006 e Cuenca Muñoz 2000. 29 Por suposto, tampouco aqueles en que a súa presenza obedece a razóns de índole puramente pictográfica; por exemplo, para evitar confusións entre certos caracteres contiguos (exs. almírantes, garnídos, manífesto, seruíço). 30 Sobre o uso e valores das plicas no ámbito galegoportugués, vid., entre outros, Lucas Álvarez 1950: 7981, Pensado 1958: xxvi, Pensado 1962: 20, 22 e 43, n.18; Maia 1986: 27, 574, 590 e 614; Souto Cabo 2001: 46, Mariño Paz 2002: 75 e 81, Pichel
En relación con isto, aínda que HTg non se caracteriza precisamente pola profusión de linetas expletivas (algo xa habitual nesta época, en troques, nas tipoloxías non librarias), o valor normalmente asignado ás plicas (marca de hiato) ás veces é asumido polo trazo supralinear 31 : (1) hiato homorgánico (22 oc.): cre ̅ e ̅ o ̅ 1 cre ̅ e ̅ ro n 1, donze ̅ e ̅ s 1, empe ̅ e ̅ cer 2 enpe ̅ e ̅ scia 1 enpe ̅ e ̅ sceu enpe ̅ e ̅ scese 1, (2) hiato heterorgánico (16 oc.): mi n go ̅ a ̅ 1 (cfr. mi n g u ̅ a ̅ 2, me n g u ̅ e ̅ 1), mo rta ̅ e ̅ s 1, natura ̅ e ̅ s 1, sa ̅ e ̅ n 1, sina ̅ e ̅ s 4, ta ̅ e ̅ s 2, igo ̅ a ̅ e ̅ s 3. Mesmo aparece no contexto de P3 do pretérito rematado en ditongo seguido do clítico, o que nun primeiro momento nos fixo dubidar de se nestes casos a lineta podería chegar a ter un valor denotativo 32 (abreviación de <-n->): coñoce ̅ o ̅ 1 (‘coñeceuno’), garnece ̅ o ̅ a ̅ s 1 (‘gorneceunas’), lanç ̅ o ̅ a 1 (‘lanzouna’), mete ̅ o ̅ 1 (‘meteuno’), Así pois, finalmente todos estes casos (trazo ou plicas como marca exclusiva de hiato vocálico) foron obxecto de reprodución nun primeiro asentamento paleográfico, mais non na presentación crítica debido á súa nula transcendencia escriptolingüística.
4. r epresentacIón da consoante nasal palatal
4.1. Valor inequívoco de /ø/
Para a representación de /ø/ emprégase en HTg maioritariamente a grafía <n> en coexistencia co trazo xeral de abreviación. Do total de palabras que presentan de xeito inequívoco a nasal palatal (cfr. infra), o 77, 2% dos casos (700 oc. 55 formas) empregan <n + lineta>. Na listaxe seguinte enuméranse todas as formas con un único trazo superior e cuxo valor é exclusivamente o de marca de nasal palatal (597 oc. 51 formas): adeviñadeiras 1, adeviñar 1 adeviñava 1, agiña 41, asañar 1 asañou 1 asañava 1, bociña 1, calcañares 1, camiño 11, caño 1 ‘instrumento musical’, carpiñas 1, conpaña/s 16, [contẽer] contiña 1, [convir] conviña 6, coñoscer 6 coñoscemos 1 coñosceu 1 coñoscía 1 coñoscesem 1 coño(s)cido/s 5, cuñado/a 3, [desavir] desaveñades 1, [deteer] deteña 1, diñeiro 1, engeñador 1, engeño 4, engeñoso 1, entrañas 2, España 7, fariña 2, liño 1, meniño 1, miña/s 99 33, moíño 1, montaña/s 3, niño ‘cova, refuxio’ 2, pasariño/a 4 34, peñor/ piñores 2, [poñer] poño 1 poñamos/-des 2 poíña/-m 3 puña 1, subst. puña 2, puñada 1, [puñar] puñava 1, puños 1, reíña/s 53, saña 16, sañudo/s 6, señor/a/s 139, señorío 6, seños/as ‘sendos/as’ 2, sobriño 10, [soñar] soñou 1 soñara 3, soños/s 15, [sustẽer] susteñas 1, tamaño/a/s 11, [tẽer] teño 23 teña/-s/-des 5 tiña 29, [vĩir] veño 4 veña/s 8 viña 13, viño 1, viziño/as 4. Gotérrez 2009: 43, 47 e 56. 31 Cfr. Vaquero Díaz 2002: 339. 32 O alomorfo no do clítico é moi raro en HTg nas formas verbais en singular (ex. sabíano ‘sabíao’), pero é sistemático en plural (ex. empuxar o ̅ nos → empuxáro n | nos [a eles]; excepcionalmente nalgún caso pode aparecer sen a consoante nasal implosiva do verbo: ap re sáva | nos ‘eles apresávanos’ [a eles]), polo que se asimila á secuencia ‘verbo + pronome átono nos ’ (ex. fixéronnos ‘eles fixeron [algo] a nós’). 33 Nunha ocorrencia o posesivo aparece segmentado (“min ̅ a”) por translineación. 34 Cfr. pasarilla 1.
4.2. Valor conflitivo de <n + lineta>
Até aquí tivemos en conta todos os exemplos de HTg en que o valor fonético de <n> ou < n ̅ > é inequivocamente /ø/. Analizaremos agora outro conxunto de casos en que a interpretación do símbolo abreviativo é conflitiva desde o punto de vista ecdótico e lingüístico: no primeiro caso falaremos do presunto carácter polivalente da lineta superior, así como dos efectos braquigráficos da concorrencia e contigüidade de certos sinais abreviativos; no segundo caso referirémonos á natureza ou motivación (analóxica, latinizante, ultracorrecta, mimética, etc.) do trazo en formas en que o estatuto fónico de <n + lineta> é, cando menos, discutíbel. Consideramos recomendábel discriminar este tipo de feitos (braqui)gráficos en beneficio dun coñecemento máis afinado da realidade fonográfica medieval que posibilite, ademais, unha toma de decisións máis razoada á hora de confeccionar unha proposta crítica de edición. Velaí os casos obxecto de discusión:
Nos dous primeiros casos a localización (na sílaba contigua ou na seguinte) e alcance (non máis de dous grafos) do trazo supralinear evidencian que a omisión do valor diacrítico en cuestión (palatalidade) é froito do descoido do escriba, ou ben que a súa presenza é superflua. Neste último caso priorizaríase, por tanto, un valor abreviativo (redución de <e> ou de <-n>) ou un valor diacrítico distinto (vogal nasal?: linage ̅ e ̅ s ; cfr. infra) fronte á indicación da articulación palatal. Nos casos (3) e (4), no entanto, a omisión parece que obedece máis claramente a un acto involuntario, debido á superposición (ao <n>) dun símbolo abreviativo 45 homosilábico ou moi próximo na cadea gráfica que, en principio, non ten por que estar sinalando a palatalidade: en (4) a lineta abrevia preferentemente o <-n> distintivo da P6 verbal ou unha nasal implosiva interna necesaria (q i n ̅ e ̅ tos), e en (3) o bucle superior levoxiro acurta as secuencias <eir> ou <re>. Até aquí, nestes 4 grupos, a opción editorial decántase pola representación da palatal igualmente a través do <ñ> (exs. co n paña, señor e s, liñagẽe, tardiñ eir o, q u iñe n tos, poíña n), xa que, como nos exemplos anteriormente vistos en § 4.1, a omisión do trazo (ou doutro sinal específico) en ningún caso presupón o carácter non palatal da consoante nasal. A única excepción é o verbo coñecer, para o que respectamos a alternancia gráfica do texto (coñ - 18, con - 8), atendendo á variación fonética posíbel (conocer/coñocer - coñecer):
Os exemplos do grupo (5) reflicten a posíbel superposición de dous valores diacríticos (marca de palatalidade e/ou de vogal nasal). No primeiro caso (mañá) probabelmente fose preferente a indicación da resonancia nasal vocálica (manãa < [ hora ] * maneāna), aínda que, en coherencia co dito anteriormente, editaremos mañãa. A este respecto, non vemos necesaria a transcrición manãa (cfr. Lorenzo 1982, 1985, 1988a, 1988b, etc.), pois asumimos convencionalmente que <ñ> (leve ou non lineta no manuscrito) sempre representa á consoante nasal palatal. Deste xeito, non vemos ningún problema en transcribir mañãa, aínda que tipograficamente aparezan na edición dous “tiles” contiguos. Esta circunstancia non pode inducir a erro ao lector, dado que non é posíbel, cando menos en HTg, nin tampouco é lóxica (por economía da escrita), a coexistencia de dous trazos supralineares tan próximos entre si. Certo é que si se rexistran diversos casos nos textos medievais en que o trazo superior abrangue unha soa letra (mesmo en posicións foneticamente distintivas, por exemplo, nos textos máis tardíos: hu ̅ u ‘ hũu’, vs. huu ̅ ‘ huu n ?’). Agora ben, insistimos en que é moi infrecuente que, nos textos redactados en romanzo, dous trazos curtos e exentos aparezan a tan só uns milímetros de distancia (ex. hūū). En calquera caso, en HTg, como xa indicamos, esta circunstancia non se dá, e, ademais, este tipo de particularidades deben ser obxecto de análise e discusión no apartado de criterios de presentación gráfica dunha edición.
O caso de gañar/ganar é máis conflitivo, xa que a súa etimoloxía é controvertida: partindo do gótico * ganan ‘cobizar’ chegamos á variante actual ganar (con <-n-> alveolar) mais, tendo en conta a presenza maioritaria do trazo superior na primeira sílaba (ga ̅ a ̅ - ou gaa ̅ -), é factíbel o cruce do gótico * ganan co xermánico waidanjan ‘colleitar, gañar’, que permitiría explicar non só o hiato vocálico homorgánico e a xeración da consoante nasal palatal (- nj - > /ø/), senón tamén a
presenza dunha vogal nasal 46 (orixinada pola lenición de /-n-/ do étimo gótico). Así pois, transcribiremos a raíz deste verbo con vogal nasal (gãa-), atendendo ao uso maioritario da localización e alcance da lineta neste caso (20 oc.; cfr. 15 oc. gaaou gàà -/ gàa). Agora ben, debemos ter en conta o seguinte: (1) a diferenza de formas con e sen lineta non é significativa, (2) atopamos varios casos (7 oc.) en que o trazo parte do <n> 47 (nasal palatal?), (3) non hai ningún caso de trazo duplo (cfr. lin ̅ a ̅ ge ̅ e ̅), e (4) nos dous casos de translineación o trazo sitúase na segunda metade
da palabra, superpoñéndose dous posíbeis valores (<-n> e < n ̅ >: P6 gààn ̅ a ̅, gàànar ̅ o ̅). Tendo en conta isto, e fóra dos casos en que o trazo debe abreviar necesariamente o morfema verbal de número (P6), dubidamos de se o seu valor diacrítico era neste caso duplo (<ã> + < n ̅ >) ou se respondería a unha preferencia concreta (vogal nasal) 48. En calquera caso, a cuestión (3) formulada supra non debería repercutir na nosa interpretación, unha vez que a proximidade entre o <a> presuntamente nasal e o <n> palatal impediría, en principio, a presenza de dous trazos supralineares distintos. Así pois, expostas as nosas dúbidas e reservas, achamos que a transcrición máis axeitada é gãañ- (e non gaan-, gaañou gãan-), na que reflectimos o probábel cruce xa citado entre * ganan e waidanjan polo que se xustifican o hiato <ãa> e a nasal palatal.
4.3. Outras grafías para a representación de /ø/
Ademais de <n> e < n ̅ > rexistramos puntualmente en HTg outras grafías (complexas: <nn>, <ny>, <nj> e <gn>, e simple: <y>) para as que a interpretación fonética é dubidosa. O único caso de representación segura da consoante palatal é a grafía xeminada <nn>, presente 49 no 46 Concordamos, por tanto, coa consideración ao respecto formulada por Mariño Paz (2002: 84, n. 5). Así pois, a forma gãañar sería o único caso en HTg en que a xeración da nasalidade vocálica e da consoante palatal é independente. Téñase en conta, por outro lado, que en HTg non temos formas con presunto ditongo crecente <gua->, que procederían directamente do étimo xermánico. 47 Repárese, con todo, en que nos casos en que coexisten plicas e lineta o alcance desta pode estar condicionado. 48 Téñase en conta que a variación ganar / gañar aínda persiste na actualidade. 49 Tamén aparece no substantivo anno/s (2 oc., translineadas: anno), mais aquí trátase dunha solución gráfica latinizante.
substantivo sonno (2 oc. ‘visión, acto de soñar’ < sŏmnĭu 50) e sennos (‘sendos’ < singŭlos 51): regularizamos este dígrafo en <ñ>, tendo en conta ademais, que no primeiro caso unha das ocorrencias se atopa translineada (sonno).
A grafía <gn> só se rexistra no substantivo regno (2 oc.): neste caso, aínda que recoñecemos a súa probábel motivación etimográfica 52, non regularizamos esta grafía, pois preferimos non intervir nos grupos consonánticos heterosilábicos cando o segmento implosivo foi obxecto de vocalización 53 (cfr. reino 2 54).
Canto ao grafema <y> (con punto ou raia superior, mais en ningún caso con trazo xeral), ofrece dúbidas de intepretación nas palabras procedentes do grupo latino -NJen que se verificou a lenición da nasal intervocálica no canto da palatalización por indución regresiva do iode: estrayo/estrayamente, juyo, testemoyo. Nestes vocábulos, aínda que apenas rexistramos variación (cfr. estrãeza 1 oc.), preferimos respectar a grafía orixinal dado que dubidamos do seu estatuto fonético 55 ([i], [ĩ] ou [ø]). Obviamente, estes casos distínguense daquelas formas con estrutura silábica similar (<-y->) nas que sabemos que <y> representa unha vogal palatal oral:
ayo (< lat. auia / gót. hagja), bruyo (← bruar ; cfr. brúo), foyo (< fovĕu), jayam ‘xigante’ (← prov. jayani), leya ‘lea’ (epéntese de /i/), moyo (< modĭu), rayal ‘campamento’ (< regālem, con epéntese), vayas (‘vai + pr. (n) as’), vayo ‘baio, de cor amarela e branca’ (< badĭu). Por último, as grafías <ny> e <nj> aparecen nalgúns casos en que poderiamos sospeitar unha pronuncia palatal (exs. alimanjas 1 ‘cast. alimaña, gal. almallo ’, calonya 1 ‘calumnia, var. caloña ’, cinfonya/s 2 ‘zanfoña’ 56), tendo en conta a súa presenza nos textos medievais occidentais; con todo, trátase dunha grafía esporádica e atestada especialmente desde a época de emerxencia do romanzo escrito (ca. mediados do séc. XIII) até a primeira metade do séc. XIV 57. Ademais dos substantivos citados, e das 3 ocorrencias do copretérito do verbo ter (tinja, tenya/n), inducidas probabelmente pola lección do antígrafo, o resto das formas con <nj, ny> corresponden ao ámbito onomástico: Alamanja 1 ‘Alemaña’, Alisonya, Arcomonja 1, Armenja 1, Artamonja 1, Calcedonja / Calcedonya 4, Cisiçonya 1, Cisonya 1, Dardanja/-ya 3, Dardanjo 2 (cfr. Dárdan ̅ o 11), Emonja/Emonya/Enonja 4, Esonya 1, Elisonya 1, Eri/econyo 3, Feminya 2, Fisanja/Fisanja 4, Hermonja 1, Laconja 1, Palfegonia 1 (cfr. Pelfajona/ Palpajona), Peonia 1, Prionya/Prionja 2.
Optamos por regularizar en <ni> estas voces onomásticas, xa que o uso de <y> como marxe prenuclear no ditongo crecente é ocasional (fronte a <i>) e non cremos que teña nestas formas valor palatal. Actuamos do mesmo xeito nos substantivos calonya, cinfonya e alimanjas, aínda 50 “Aínda con todo esto Ulixas non era ben seguro nem seu coraçón non asesegava pensando enno sonno que soñara” (218vc.189), “et entendeu que dizea verdade, e que era seu fillo aquel que o matara; et que lle non mentiram aqueles que lle o sonno soltaron que tiña a morte ennas mãos de seu fillo” (220ra.6). Cfr. sono ‘somnolencia, acto de durmir’ (< sŏmnu). 51 “Et levavam en súas cabeças sennos soonbreiros que forom feitos en India a maior” (56vb.3); a grafía sen ̅ os atópase unha vez (6vb.14). 52 Ou talvez estea inducida pola lección do antígrafo (presumibelmente castelán). Maia (1986: 636) considera esta forma (regno) castelanismo. 53 Con todo, neste caso puido haber influencia a partir do substantivo rei (Ferreiro 1999 4 : 161 e n. 172). 54 Tanto as 2 ocorrencias de regno como as de reino presentan un trazo supralinear de carácter expletivo (talvez por influencia da lección do antígrafo). 55 Sobre esta cuestión vid., entre outros, Maia 1986: 48994 e 6234, Lorenzo 1987: 477, Mariño Paz 2002: 91, Rodríguez Guerra / Varela Barreiro 2007: 499500. 56 Téñase en conta, non obstante, que nestes tres casos a terminación <ja/ya> pode ter motivación etimográfica (< animalĭa, calumnĭa, symphonĭa). 57 Vid. Maia 1986: 4867.
que nestes casos dubidamos de se a pronuncia é a patrimonial (/ø/) ou de se é unha grafía con carácter reminiscente (etimográfico); en calquera caso deixamos constancia en nota a rodapé da grafía orixinal. Canto á forma tinja/tenya procedemos á súa emenda (deixando tamén constancia en nota a rodapé), pois a consideramos erro por desliz idiomático.
4.4. Valor expletivo ou analóxico
Rexistramos, por último, algúns usos expletivos ou analóxicos do trazo superior en certos casos en que talvez para o copista cumpría marcar unha consoante palatal 58 ou, segundo o noso punto de vista máis probábel, unha nasal implosiva interna (exs. Ate ̅ n ̅ as, Dardan ̅ o ̅, Ele ̅ n ̅ a ̅, Ele ̅ n ̅ u ̅ s, En ̅ e ̅ as, Eni̅ feo, Ju ̅ n ̅ o ̅, Ma ̅ n ̅ o ̅ r, Oe ̅ n ̅ o ̅ ne / Oe ̅ o ̅ ne, Pelepon ̅ e ̅ so, Pe ̅ n ̅ alope / Pe ̅ n ̅ elope, Salamin ̅ a ; Mena/ Menela ̅ o ̅, P rota/ esala ̅ o ̅). Nestes casos cremos que a presenza da lineta pode obedecer a unha equivalencia inconsciente do copista a partir, ben do uso diacrítico ou abreviativo de <n + lineta> (→ <ñ> ou <- n >; ex. Juño, Oe n none), ben á función diacrítica de marca de resonancia nasal na secuencia hiática heterorgánica <- a ̅ o > (→ <-ão>: ex. Menelão). Trataríase, por tanto, dunha equivalencia analóxica estendida ao ámbito onomástico, de carácter puramente gráfico e que, por tanto, non tería, en principio, repercusión fonética. De todas estas voces só consideraremos funcional a lineta no caso do mitónimo Dardaño, dado que, salvo nas dúas ocorrencias citadas supra con <nj> (dardanjo/a), no resto dos casos aparece sempre con lineta (11 oc., unha delas translineada: dardan ̅ o ̅). Fóra do ámbito onomástico, atopámonos con certos vocábulos en que a lineta ten probabelmente motivación etimográfica (ex. dano ̅ / dap ̅ no /s, dona ̅ /s, pe ̅ n ̅ a/s ‘pluma’ ou ‘rocha, amea’) ou mimética (por indución do antígrafo; exs.: enga ̅ n ̅ o ̅ 1, pa ̅ n ̅ o /s 2, sina ̅ s ̅, etc.). Fóra destes casos, comentamos a continuación algunhas formas conflitivas e dignas de salientar. Do substantivo beniños non coñecemos rexistros medievais no dominio galegoportugués (o TMILG non dá resultados e o CdP ofrece veneno desde finais do séc. XVI; segundo Houaiss desde o séc. XV), sendo a forma común poçoña/peçoña 59. A forma escarno (4 oc. ← escarnir < xerm. skernjan), con ou sen lineta, documéntase desde o séc. XIII até o XV (escarnio desde o XIV: DDGM s.v.); descoñecemos se en HTg o <n> representa a nasal alveolar ou a palatal, polo
que mantemos a grafía orixinal neste caso. A omisión do trazo no verbo retenir ‘(re)soar’ (2 oc.; reteníam 1 oc.) reflicte a evolución esperábel no galego da xeminada nasal latina (< retinnīre ; cfr. retingĕre > reteñir ‘retinguir, retinxir; volver a tinguir’). O <-n-> do verbo sinificar (2 oc. < significāre)
entendemos que reflicte simplificación do grupo /gn/ latino (cfr. siñificar 60).
r eferencIas bIblIográfIcas
CORDE = Real Academia Española (Banco de datos): Corpus diacrónico del español (http://www.rae.es).
Cuenca Muñoz, Paloma (2000): “Problemas braquigráficos en la documentación castellana del siglo XV”, Cuadernos de documentación multimedia 10 (I Congreso Universitario de Ciencias de la Documentación. Teoría, Historia y Metodología de la Documentación en España (19752000)). Madrid: Universidad Complutense, 805811. DDGM = González Seoane, Ernesto (dir.) (2006): Dicionario de dicionarios do galego medieval (CDRom, dispoñíbel tamén no web do RILG, Recursos Integrados da Lingua Galega: http:// sli.uvigo.es/RILG/). Ferreiro, Manuel (1999 4): Gramática histórica galega, vol. I (Fonética e Morfosintaxe). Santiago de Compostela: Edicións Laiovento. Ferreiro, Manuel (2001 2): Gramática histórica galega, vol. II (Lexicoloxía). Santiago de Compostela: Edicións Laiovento. Gancedo Negrete, María Soledad (2006): “Abreviaturas y signos abreviativos en la documentación original del siglo XV del Archivo Municipal de Durango”, Oihenart. Cuadernos de lengua y literatura 21, 101116. González Pascual, Marcelino (2000): Manuscritos anteriores a 1500 de la Biblioteca de Menéndez Pelayo. Tres estudios y catálogo. Santander: Concejalía de Cultura. Houaiss = Houaiss, Antônio, Mauro de Salles Villar e Francisco Manoel de Mello Franco (dirs.) (2009 2): Dicionário Houaiss da língua portuguesa. Rio de Janeiro: Objetiva (Instituto Antônio Houaiss de Lexicografia). Huber, Joseph (1986): Gramática do português antigo (trad. de Maria Manuele Ganveia Delille). Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian.
Mariño Paz, Ramón (2006): “Heterosilabificación e coalescencia de hiatos en posición interior de palabra no galego medieval (séculos XIIIXIV)”, Verba. Anuario Galego de Filoloxía 33, 69101. Mariño Paz, Ramón (2008): Historia de la lengua gallega. Muenchen: Lincom Europa. Martínez López, Ramón (1963): General Estoria. Versión gallega del siglo XIV. Ms. O.I.1. del Escorial (Edición, introducción lingüística, notas y vocabulario). Oviedo: Universidade (Facultade de Filosofía e Letras).
Pensado, José Luis (1962): Fragmento de un Livro de Tristan galaicoportugués (anexo 14 de Cuadernos de Estudios Gallegos). Santiago de Compostela: Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos. Pichel Gotérrez, Ricardo (2009): Fundación e primeiros séculos do mosteiro bieito de Santo Estevo de Chouzán (sécs. IXXIII). A Coruña: Toxosoutos (col. Trivium, nº 36). Pichel Gotérrez, Ricardo (2011a): “Hacia una edición comprometida de la prosa instrumental. Notas para un estudio crítico de la braquigrafía medieval gallega: el signo general de abreviación”, en Mª Angustias Beas Teruel (coord.), Nuevas líneas de investigación en el estudio diacrónico de la lengua española (Actas del IX Congreso de la Asociación de Jóvenes Investigadores de Historio-


Summary: Partindo do xiro espazocéntrico que se produciu nas últimas décadas na cultura occidental, que levou a unha proliferación do pensamento arredor do espazo enriquecido polos fenómenos contemporáneos da globalización e as estratexias correlativas de localización, e tendo en conta as reflexións sobre a evolución das cidades postindustriais, os modos de habitación dos espazos, o desenvolvemento da ecocrítica e o ecofeminismo, as achegas interdisciplinares que xunguen conceptos como a xestión do territorio, o turismo e os modos de representación, faise fincapé no interese que reside na análise das plasmacións literarias e poéticas do territorio en relación coas estratexias de resistencia e a xestión da identidade. Consonte este marco global, ofrécese un percorrido pola poesía galega actual co obxectivo de detectar as transformacións operadas nas estratexias tradicionais de uso do territorio como condición simbólica da identidade e analizar e interpretar a ampliación de realemas e espazos, os xogos deconstrutivos e a inserción de espazos alleos á poesía tradicional que modifican radicalmente o tratamento do espazo no discurso poético.

A representación dos espazos rurais e urbanos na poesía galega actual: imaxinario territorial, localización e globalización
[Recibido, xaneiro 2011; aceptado, marzo 2011]
 : cidade, espazo, poesía galega actual, representación. ABSTRACT During the last decades in Western culture, a spatial and central turn has taken place which has led to a proliferation of the lines of thought on the concept of space, enriched by contemporary phenomena such as globalization and correlative strategies of location. Reflections on the evolution of postindustrial cities, modes of inhabitation of the space, the development of Ecocriticism and Ecofeminism, the interdisciplinary contributions which may join together concepts such as the management of the territory, tourism and ways of representation, constitute a global frame wherein the analysis of poetical and literary shapes of the territory acquire a renewed interest in the analysis of the strategies of resistance and identity management. Contemporary Galician poetry constitutes a suitable field to detect transformations within the traditional strategies of territorial usage as a symbolic condition of identity because the space in poetry, unlike it occurs within narrative, is alleviated
A poesía é o único dos tres grandes xéneros nos que a nonespacialidade semella posíbel. Se a representación teatral non se pode concibir sen un espazo; se a narración, o acontecemento, implica necesariamente o lugar do acontecido; a pura expresión ou efusión que constitúe en moitos casos o texto lírico pode existir, a priori, con grande independencia con respecto aos elementos espaciais. Con todo, aínda que pareza contraditorio, hai unha íntima relación entre o espazo e mais o discurso lírico, unha conexión fonda e estreita con moi diversas plasmacións na tradición histórica da lírica occidental. Son moitos os elementos que avalan esta afirmación: dende os tópicos descritivos, que dende antigo foron revisitados, até a existencia de xéneros, tales como a égloga, nos que a dimensión espacial ten unha importante función e unha indiscutíbel capacidade definitoria.
Na poesía galegoportuguesa medieval, particularmente na forma máis tradicional da cantiga de amigo, o espazo está tan presente que resulta a miúdo humanizado, apostrofado e convertido, non só en escenario, senón tamén en confidente. Pero o espazo é tamén un elemento central no Rexurdimento. A súa dignificación, nun momento no que a paisaxe se convertera xa nunha categoría cultural, é un dos eixes dunha obra tan significativa como Cantares gallegos (1863), onde aparece como a motivación fundamental para a creación poética. Por iso non é estraño que os diversos espazos se cargasen semioticamente na arte; “as ideas de campo e cidade ou, para sermos máis exactos, de aldea e cidade, foron e veñen sendo na literatura e no pensamento nacionalista galegos moito máis ca meros referentes espaciais” (Moreno Villar, 1997).
O Rexurdimento adoptou o desgusto romántico cara ao ámbito urbano, un desgusto que, no noso contexto, por razóns históricas e sociolingüísticas, adquiriu connotacións de alienación e disolución da identidade; pola contra, e en consonancia cos discursos ruralistas máis estendidos, o campo e a paisaxe natural convertéronse en símbolos identitarios. Neste contexto, a poesía xogou un papel decisivo na conformación, consolidación e espallamento dun imaxinario paisaxístico fondamente enraizado na paisaxe natural e no mundo rural, mais dun xeito moito máis complexo do que nun principio poida parecer, porque a chegada da posmodernidade supuxo un distanciamento con respecto aos modos tradicionais de construción da identidade e, en coherencia, a poesía galega actual promoveu unha nova visión dos espazos tradicionais, deu un paso decisivo no asentamento dos espazos urbanos e acolleu espazos tradicionalmente ausentes. Quizais isto explique por que, nos últimos tempos, se agudizou a conciencia da necesidade dunha maior integración da cidade no imaxinario territorial e por que a crítica literaria deu o beneplácito a toda incorporación deste tipo como un signo desexábel de modernidade narrativa e cultural.
Mais non debemos simplificar excesivamente as cousas. Os espazos tradicionais e tópicos da poesía non desaparecen, obviamente, no discurso poético máis actual. Non hai que esquecer que cando falamos da produción poética dos últimos anos estamos a falar de moitos autores, de distintas idades e xeracións, e dunha produción e publicación tan abundantes que conforman un período moi vizoso, moito máis prolífico que calquera dos que se deron con anterioridade na nosa historia, con excepción, quizais, da época medieval. Na poesía galega actual atópanse abundantes referencias ao mundo rural tradicional e, normalmente, estas referencias están asociadas á nostalxia e gardan unha estreita relación co tema do paso do tempo. Isto é habitual en autores que, malia seguiren escribindo nos últimos anos, están xa nunha fase de madureza da súa obra creativa. Un caso destacado sería o de Miguel Anxo FernánVello. O nexo entre o espazo e o paraíso perdido da infancia que proxecta unha visión nostálxica repítese en moitos dos seus poemas máis recentes que, por iso mesmo, exemplifican o mantemento dalgún dos xeitos tradicionais de descrición do espazo natural, mesmo na súa dimensión de imaxinario identitario. O poema “A casa”, incluído na antoloxía de Rodríguez (2004: 533), proxecta sobre elementos do mundo rural como as corredoiras unha visión crepuscular de perda:
As corredoiras brillan cunha luz de sepelio (...)
un sepelio de camiños baleiros e a alma fría e desolada como un país sen memoria que xa non existe no futuro.
Outro exemplo disto, entre as composicións do autor presentes na antoloxía, sería o poema “Cantiga Finisterrae para múltiples voces de luz”, no que se repite o verso “País de terras verdes que van morrer ao mar” (p. 539). Este verso ofrece unha visión constatativa de Galicia acorde cos modos tradicionais de plasmación espacial. Cómpre subliñar aquí a presenza do adxectivo “verde” que, dende Cantares gallegos, adquiriu unhas connotacións e un valor identitario preciso.
Nos poetas máis novos tamén aparece o rural. Autoras como Lupe Gómez ou Olga Novo fan representacións desta paisaxe como signo de diferenza e identidade, ao tempo que reivindican o mundo da aldea como inspiración e fonte da súa poesía. Pero hai outros exemplos. En Pedinche luz prestada (2001), de Marica Campo, tamén se manifesta a presenza da ruralidade. Ademais, neste caso, a conexión entre espazo e memoria convértese en reflexión poética, algo acorde con algunhas das tendencias da poesía máis recente:
É coma se os lugares puidesen preservar a súa memoria. Coma se recordasen aquilo que as persoas non queren recordar
(María do Cebreiro, 2008: 46).
Debemos ter en conta que aquilo que o tópico do paraíso perdido da infancia presenta como irrecuperábel en termos de historia individual, tamén se atopa en trance de transformación e perda nun sentido colectivo e con esta ambigüidade tamén se xoga na poesía: “Chove por nós e cae unha tarde triste / enriba das vacas últimas / dos prados tristes, e somos illas” (Darriba, 1997: 38).
Pero cómpre facer unha distinción importante. Dos dous escenarios maioritarios da tradición literaria, o mariño e o rural, o mar mantense con abraiante vitalidade na poesía galega. A isto contribúe, sen dúbida, o feito de que o mar é unha das fontes de metáforas máis poderosas da literatura universal; mais tamén a extracción dos poetas que integran o Batallón Literario da Costa da Morte e mesmo o diálogo ineludíbel que na poesía dos últimos anos se estabelece con Manuel Antonio e as vangardas e que o poñen a salvo da asociación coa identidade folclorizante. Pola contra, os espazos rurais, precisamente os que a tradición poética dende o Rexurdimento asentou con maior forza como base identitaria, teñen unha presenza menor e, cando se presentan, non aparecen tratados dende a afirmación, senón dende o cuestionamento ou cando menos dun xeito autosinalado, consciente do propio carácter herdado e convencional dos espazos evocados, de xeito que a referencia espacial se converte nunha maneira de crear unha alusión intertextual dentro do poema, como acontece na composición de Forcadela incluída no seu poemario Refutación da musa (2001), significativamente titulada “Égloga”, na que se acaba desvelando o carácter tópico do escenario e os personaxes construídos e cuestionándoos a través da asimilación a outros discursos semióticos:
Daquela ninguén sabe se estamos certamente Nos tempos da bucólica sublime poesía Ou é que están rodando un filme sobre o mar Película de incertas temáticas nocturnas E son, o Pan e a Lidia, actores soamente (Forcadela, 2001: 1516). O xogo oposicional entre campo e cidade, idea dominante de toda a tradición occidental, tamén está presente de xeito explícito na poesía galega actual. Un exemplo notábel é o de Ausencias pretéritas (1992), de Miro Villar, onde as cidades visitadas dos sonetos do caderno sexto se contrapoñen ao contorno rural das orixes do caderno quinto e a cidade de Santiago adquire o papel de síntese e resolución da antítese. Cómpre ter en conta, neste sentido, que no discurso literario e na conformación da identidade galega ocupan un lugar importante as visións negativas da cidade. Isto débese, en parte, ao papel que xogou o rural na conformación da nosa identidade histórica e tamén ao feito de ser a cidade, socioloxicamente, o ámbito máis castelanizado. Na poesía, a plasmación deste sistema de valores traduciuse máis nunha ausencia ou unha presenza minoritaria e reducida ca nun discurso explícito de carácter negativo. O urbano tivo tradicionalmente unha menor carga de lirismo, moito máis aínda se facemos referencia a aqueles aspectos da cidade menos idealizados, pero nos últimos anos foi consolidándose unha liña poética que pretende ampliar abertamente os realemas e o ámbito do dicíbel en poesía e por iso estes aspectos propios dun realismo suxo que apareceran de xeito máis temperán na narrativa invaden agora tamén o universo da poesía. Fran Alonso é un exemplo de preferencia por este mundo previamente ignorado neste xénero. Xa dende o primeiro poemario, Persianas, pedramol e outros nervios (1992), o
ambiente é urbano, abafante e claustrofóbico e esta tendencia á plasmación non estetizante da cidade confírmase en poemarios posteriores como Tortillas para os obreiros (1996), nos que este é o lugar en que transcorre unha vida marcada pola monotonía e a vulgaridade. Tamén Novo, en Esteiro de noites falecidas (2007), reflicte un contorno urbano marxinal, un submundo que, aínda que se introducira xa con anterioridade na narrativa, tardou en consolidar a súa condición de realidade poetizábel. Non faltan fragmentos poéticos nos que se poida atopar unha canle de expresión na propia poesía para a reflexión sobre o carácter alienante do contorno urbano.
Malia todo, a inclusión decidida do urbano é, como dixemos, unha das canles fundamentais de incorporación de novos realemas de natureza espacial, xunto con outra gran liña, a inclusión de espazos non galegos, que evidencia un afán de universalidade. Isto plásmase, en ocasións, nunha enumeración de topónimos. As enumeracións de topónimos teñen unha raizame tradicional –no propio Cantares gallegos hai poemas construídos sobre este mecanismo retórico– pero na poesía máis recente estas enumeracións reverten decote sobre espazos non galegos: “Desde Bilbo e Brest chegaron cartas, / e de Hamburgo, Berlín e de Viena” (Rivas, 1996: 33).
Manuel Rivas, de quen son estes versos, ten algúns poemas inzados de referencias europeas, de lugares e outros elementos da cultura (Delft, Vermeer, o Rijksmuseum, Yeats...) que conforman unha poesía ateigada de alusións culturais propias dun imaxinario globalizado. En ocasións, a vontade de estabelecer nexos e analoxías emerxe de xeito explícito, como neste verso tirado de Tortillas para os obreiros : “Vigo desde aquí parece Nova York”, onde se estabelece unha analoxía semellante á que atopamos en Pozo Garza: “Chovía en Oxford / coma chove na nosa patria insomne” (1991: 431,). As arpas de Iwerddon (2004), de Luz Pozo, é un poemario centrado na súa totalidade nos espazos irlandeses, nas rúas de Dublín, aínda que tamén aquí Irlanda funciona como referente de asimilación: “Todo é sagrado aquí igual na miña terra” (p. 706). Outro caso de incorporación de lugares alleos sería o último poemario de Mª do Cebreiro, Non son de aquí (2008). As implicacións identitarias deste escenario globalizado fanse patentes dende o propio título. O desarraigamento e a falta de sentimento de pertenza remiten a un suxeito posmoderno de identidade lábil e complexa, o que non impide a denuncia, por exemplo, do impacto ambiental de Reganosa e Endesa nun dos poemas. Os exemplos poderían multiplicarse: Venecia como espazo e como fonte de intertextualidade (“Venecia sen ti”) nun poema de Marica Campo de Pedinche luz prestada (2001); o Teixo e Lisboa nun poema de Ana Romaní no libro colectivo Mulher a facer vento (1998) etc.
A cidade, galega ou allea, aséntase decididamente como marco espacial da experiencia amorosa en Miro Villar ou do traballo e a enfermidade en Fran Alonso. Se os poetas da xeración dos oitenta acolleran o urbano a través da mesma visión cósmica que proxectaban sobre a natureza, os da xeración dos noventa retratan o mundo urbano da sociedade de consumo. Moda galega (2002), de María Reimóndez, céntrase nas rúas comerciais dun Vigo que representa o capitalismo e o consumismo e tamén o urbano marxinal, degradado, sen buscar a transcendencia que outorgaban as visións cósmicas. Noutras ocasións, a perspectiva negativa da cidade fusiónanse coa denuncia ecolóxica, como no poemario Cidades de Fran Alonso:
Os peixes da cidade morren nas augas violetas do peirao. Afogan entre os fumes dos barcos, e o sabor agre do mar. Todo o mar azul está contaminado. Os peixes da cidade morren flotando nas augas sucias do peirao” Es feliz ata que os ollos se che anubran brutalmente, e toses, contraído, pola contaminación
(Alonso, 1997: 20, 24).
Este poemario, de gran sinxeleza, representa perfectamente a ambigüidade da tensión que xeran os espazos urbanos:
Esta miña urbe ten moitos defectos. Entre os seus mil ruídos, soa unha sirena. E sei que faltan árbores. E non hai parques longos, coma o tren.
E as xentes son estrañas entre si.
Os paxaros marchan
Porque non hai silencios apagados e os edificios derrétenlles o voo.
Pero eu quéroa porque é a cidade onde nacín
(Alonso, 1997: 8).
Pero talvez o extremo do esforzo que se fai por conquistar espazos tradicionalmente vedados á palabra poética se atopa na aparición dos espazos do escatolóxico. Un caso paradigmático constitúeo Hai cu (2007), de O Leo, no que a provocación xoga con que se a poesía foi algunha vez concibida como palabra sagrada, emparentada xa non só coa filosofía senón tamén coa oración, tamén pode tornarse blasfemia. Por iso os espazos do poético son, neste caso, o váter, a porta do baño e a latrina. Noutros poemarios, esta mesma actitude emerxe puntualmente con similar vontade rupturista: isto explica versos como “Hoxe a auga está gris merda”, de Tortillas para os obreiros. Os intentos de levar o acto poético, o recital, e, polo tanto, a presenza da poesía a espazos novos alleos á actividade cultural están relacionados, sen dúbida, con esta actitude de incorporar os espazos prohibidos ao ámbito da lírica.
Un dos trazos do culturalismo dos poetas dos oitenta era a forte intertextualidade. A reacción contra o exceso de culturalismo nos autores da xeración posterior levou a un discurso máis directo, unha procura de naturalidade e de maior comunicación. Pero isto non implicou unha desaparición da intertextualidade, senón que se seguiu escribindo dende a perspectiva da “crítica, o humor e a reivindicación, cando non dun complexo sistema de deconstrución do discurso herdado” (Nogueira, 2006: 101).
Unha análise da antoloxía Amor en feminino, de Cacheiro Varela (2006), permite constatar a presenza, nos últimos poemas de autoras de longa traxectoria, dos usos tradicionais do espazo na poesía amorosa feminina (espazo como marco do amor, metáforas espaciais para a expresión da experiencia amorosa, aparición da natureza como confidente); a diferenza estaría en que, a miúdo, todo isto, no canto de facerse dun modo directo e, por así dicir, inocente, faise dun modo autosinalado, nun xogo intertextual explícito que dialoga coa tradición. Isto víñase facendo xa, en parte, dende os anos oitenta: así ocorre en “Agora contemplamos a mar de Vigo”, incluído en Códice
Calixtino (1986), de Luz Pozo Garza. No xogo intertextual coa lírica medieval o mar de Vigo complica o seu lugar no poema: non é só marco ou confidente, senón centro mesmo, motivo do paratexto, clave intertextual e mesmo obxecto amoroso. Dun xeito semellante, noutra composición do mesmo poemario, a que leva por título “Chovía en Compostela”, a dimensión amorosa redúcese a un sutil “Mais non estabas ti...”, unha ausencia no medio dun espazo que, deste xeito, se agranda até converterse no corazón do poema. Cando o espazo e mais a temática amorosa se conxugan, faise, a miúdo, dende a experiencia da ausencia. O espazo é o lugar da lembranza, o escenario no que se viviu o tempo feliz do amor, o ámbito no que se experimenta agora a ausencia. Nesta caste de poemas hai un vencello entre o espazo e a saudade que permite evocar o tempo pasado e, por iso mesmo, imposíbel de recuperar. Esta mesma cualidade intrinsecamente nostálxica do espazo explica moitos dos seus usos poéticos.
Outro aspecto moi interesante para a nosa análise é o da “erotización da paisaxe” (Roger, 1997); isto é, a proxección sobre ela de metáforas e valores do corpo, fundamentalmente feminino. No caso da poesía amorosa o funcionamento é máis ben o inverso, substitúese a anatomía pola xeografía dando lugar a textos de grande suxerencia erótica. A antoloxía de Cacheiro Varela (2006) fornece numerosos exemplos. No poema “Non te esquecía amor”, de Pura Vázquez, incluído no poemario Desmemoriado río (1997), encontramos un claro exemplo disto: “Tremíanme no peito as sembradías (...) / Fun áxil corpo. Un cáliz de magnolia” (Cacheiro Varela, 2006: 22). Algo semellante podemos atopar nun poema do ano 1992 de Mª do Carme Kruckenberg: “Quixera adoitar a estrutura do espazo / ao movemento compasado do meu corpo” (Cacheiro Varela, 2006: 42).
A dualidade espazo / corpo é fonte de innumerábeis metáforas e desprazamentos de significado: do corpo ao espazo e viceversa, da identidade individual á colectiva. Nación e muller confúndense, sen ir máis lonxe, nos versos de Rivas (1995): “Muller tan solitaria, / nación inaccesíbel / nos meus brazos”. A fusión destes dous elementos dota dunha gran sensualidade e capacidade de suxestión erótica a elementos espaciais que se explotan ao máximo no discurso lírico. Esta asociación, presente na poesía dende antigo, faise explícita na poesía galega actual como parte do xogo de desvelamento das engrenaxes mesmas do texto. Véxanse, por exemplo, estes versos de Alonso (1997: 24):
O teu corpo é unha cidade e, intensa mente, córreche o tráfico polas veas e as arterias. E cando choras é o mar, que se revolve, humidamente. E na pel médranche edificios, tan supetamente, e nos dedos arrabaldos. E podes ser feliz sentindo o latexar da ida toda que levas dentro, urbana mente.
Noutros casos, a conciencia do xogo de identificar espazo e muller revélase a través da negación, como nos versos de María do Cebreiro (2008: 54):
Patria, non son teus ollos de avelá nin de mel (...) Non es muller que chora lavando coas súas lágrimas o sexo, enxugándoo cos fíos da súa cabeleira.
Un factor do sistema literario que nos últimos anos ten influído na relación entre lírica e espazo é a conciencia, cada vez máis aguda, do papel de promoción turística que o texto literario pode exercer. Nunha época de desacralización do discurso lírico xa non resulta sacrílego, como sen dúbida o sería para certas poéticas, que o texto literario teña unha función declaradamente promocional. Estes procesos e a súa exacerbación a partir dos anos noventa foron analizados por María do Cebreiro (2006) en relación á cidade de Compostela e á promoción do Ano Santo Compostelán: antoloxías de textos prospectivas, como Os pousos da pedra (2000), e retrospectivas, como a escolma realizada polo concello en 2004; o uso da poesía na tarxeta postal, como na serie “As chaves de Compostela”, ou a creación da colección Poeta en Compostela testemuñan a vitalidade deste fenómeno que se sitúa dacabalo entre a literatura e o turismo. Trátase dunha tendencia en espallamento que non se limita á cidade ou ao camiño xacobeo. En 2008 apareceu a antoloxía A Coruña á luz das letras, dedicada á exaltación e evocación poética da cidade da Coruña que, malia o seu carácter misceláneo (mestura poemas e textos en prosa; textos creados ad hoc e outros extraídos de obras previas), permite extraer conclusións significativas. Deterémonos un pouco nelas.
Os poemas que pretenden construír unha imaxe urbana global son minoritarios. Máis que buscarse unha proxección de conxunto, en cada poema tende a escollerse un elemento illado; dous ou tres ao sumo, para facer, así, unha achega metonímica á cidade: o mar e a Torre de Hércules son os elementos máis repetidos e ubicuos, aínda que tamén ocupan un lugar destacado as evocacións de rúas e prazas, o Castelo de San Antón, o Obelisco do Millenium e os xardíns de Méndez Núñez. A dimensión mítica e histórica fúndese con estes espazos e o mesmo ocorre co carácter nostálxico en evocacións do espazo da infancia. Este último aspecto resulta dominante no conxunto da antoloxía. A evocación nostálxica vencellada a este tópico é, como dixemos, a vía a través da cal atopamos as plasmacións espaciais máis continuadoras coa tradición. Sirva de exemplo desta liña tan presente na obra o poema de Alberte Suras, no que os nomes de rúas emerxen puntualmente pero o protagonismo recae na noite de reis e os xogos de verán, que teñen unha presenza que se impón á cidade, convertida en marco do recordo. Noutros poemas, minoritarios fronte a esta tendencia maioritaria, o espazo xeográfico fusiónase co espazo sociolóxico. Unha boa mostra disto é o poema que abre a antoloxía, de Afonso Becerra, no que hai unha achega metonímica cun papel destacado para a Torre de Hércules, que se reforza con elementos mitolóxicos: “Na Torre non se ergue Ith senón Ti” (p. 13); mais, significativamente, o título do poema é “A cidade invisible”, pois máis que unha presenza urbanística e material, a cidade é, no poema, unha realidade sociolóxica na que se opoñen dous modos de ser, vencellados a espazos emblemáticos, que inclúen algúns dos lugares de recente incorporación aos textos poéticos:
Chamas e dicimos Cruña contra os señores dos Cantóns. Dicimos Cruña e baixamos á Cova Celtiga do Sex Machine ou do Puticlub. Camuflados entre os paseantes dicimos Cruña contra o señores dos vestíbulos e os foyers e os halls do pazo da ópera, do Rosalía e do Colón, contra o teatro da vida, por sermos servos de Talía e fillos de Casahamlet.
eterna (AA. VV., 2008: 13).
Pero o máis novidoso no achegamento ao espazo, o máis identificativo da poesía galega actual, emerxe en poemas nos que hai un desvelamento do seu carácter de produción de circunstancias e de encarga, nos que se produce unha reflexión sobre a natureza e os trazos específicos dos poemas dedicados a un lugar, nos que resulta rechamante a inclusión de sitios e elementos pouco convencionais, propios da cidade posmoderna, e nos que aparece a contradición e hai un tratamento irónico dos lugares comúns e se fai uso da preterición para incluír elementos supostamente esperábeis da situación comunicativa, sen que esta inclusión poida ser tachada de inxenua ou tradicional. Nestes casos, négase o sentido do acto de crear un poema como xeito de dignificar e enxalzar un espazo, co que, dende o enunciado, se está cuestionando e deconstruíndo a propia situación de enunciación. Sirva de exemplo o seguinte poema de Estíbaliz Espinosa:
Nos poemas dedicados a un lugar dende a autoestrada de Arteixo
ultramarinos El Sol que abriran os avós coa Champanera Cantábrica ou as fotos onde o meu pai sempre é un forasteiro nas túas lousas (...) o meu pequeno núcleo familiar adorado, atado a ti como a un embigo (...)
civicamente, europeamente ao tempo que mingua a posibilidade de escribir palabras novas sobre ti neste poema que esborrancho entre a vida artística e a familia. De todos os xeitos de facerche inmortal, este, o menos mediático este, o menos luminoso o máis parvo. Minguando ata os puntos suspensivos.
Os puntos suspensivos... crúas incisións no texto que brindan ao lector a posibilidade de pechar un infinito unha imperfección por tanto un infinito
Se contrastamos a antoloxía A Coruña á luz das letras (2008) coa que Xosé Filgueira Valverde fixo sobre Compostela en 1969 e que foi analizada por María do Cebreiro (2006), podemos extraer algunhas conclusións significativas: a antoloxía de Filgueira Valverde adopta unha ordenación temática e histórica que privilexia a dimensión lírica da cidade e promove unha “orientación folclorizante” da identidade galega; pola contra, a antoloxía sobre A Coruña adopta un principio construtivo de mera xustaposición, polo que o marco textual non impón unha interpretación nin ordena a pluralidade caleidoscópica máis alá da ineludíbel orde imposta pola liñalidade do texto escrito. Por iso, aínda que moitos poemas seguen encadrándose nunha liña evocativa lírica e simbólica, o conxunto é máis complexo e contraditorio, con composicións que introducen a ironía, o cuestionamento, a crítica e o distanciamento. Malia que os lugares emblemáticos sigan a ser os máis representados, o resultado conxunto é máis descentrado e menos xerarquizado e estas diferenzas poden, metonimicamente, extrapolarse para unha caracterización global da poesía galega actual.
Nin a pluralidade de direccións, nin a importancia acadada por formas de tratamento desmitificadoras, autosinaladas e irónicas permite falar dunha perda de sentido ou relevancia do espazo, sexa como marco, como tema ou como raíz de significado. Xunto ao Non son de aquí que dá título ao xa citado poemario de María do Cebreiro, convive o “ eu son de aquí / desta raíz de nogueira / que fende / o mar” de Rafa Villar (1997). A propia designación do Batallón Literario da Costa da Morte é testemuño da importancia que se lle segue a conceder ao contorno natural. A antoloxía De Pondal ao Batallón Literario (120 anos de poesía na Costa da Morte), coordinada por Modesto Fraga e o propio Miro Villar (2009), é unha manifestación desta centralidade do espazo, que se converte mesmo en base da actividade antolóxica. Carracedo Doval (1998: 42), na súa análise do Batallón Literario da Costa da Morte e particularmente da obra de Miro Villar, salientou a importancia dos elementos paisaxísticos: “A herba e o mar, os montes e as vilas da comarca forman o marco da súa experiencia existencial, do seu horizonte sempre enfrontado ó Océano Atlántico, coa reflexión sobre o papel do home no mundo que tal inmensidade provoca”. A análise da devandita antoloxía ratifica esta raigame paisaxística e espacial do conxunto dos autores.
Porque, en última instancia, o que define a poesía galega segue sendo a escolla de lingua e escoller a lingua segue a implicar, talvez dun xeito tan evidente coma en calquera outro momento histórico, un posicionamento ideolóxico con respecto a unha identidade colectiva de base territorial. Isto non implica unha limitación, nin unha renuncia aos discursos desmitificadores, cuestionadores e mesmo irreverentes en relación aos tópicos asentados e aos modos tradicionais de construír esa identidade territorial, porque ao carón do mantemento destes usos e formas de aparecer o espazo, a deconstrución irreverente serve de garante que evita unha parálise esclerotizante. Como nos versos do colectivo Ronseltz, no poema “Galiza” (1994: 57), “Todo na miña terra é paisaxe / menos traxe, / paxe / e garaxe”. Pártese dunha afirmación que non se nega, mais á que se lle dá unha volta de parafuso que permite, como di González (2001: 6), “romper coa gravidade, a transcendencia avant la lettre e o clasicismo”. Verifícase así o que ela, con respecto desta antoloxía clave da poesía dos noventa, entende como un rexeitamento dos modelos hexemónicos da identidade. Por iso a pluralidade de perspectivas e modos de representación e reflexión que fomos percorrendo permitiría, servíndonos das súas palabras “ofrecer unha visión non colexiada do mundo, o home e as poliédricas facetas da identidade -o dereito a ser sen responder a modelos esenciais e homoxeneizadores” (González, 2001: 7).
María López Sández
Bibliografía
Rivas, Manuel. 1995. Costa da morte blues. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.
— 1996. O pobo da noite. Antoloxía poética. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. — 2003. Do descoñecido ao descoñecido. A Coruña: Espiral Maior.
Rodríguez, Luciano. 1995. Los caminos de la voz. Seis poetas gallegos de hoy. Granada: Diputación Provincial.
— 2004. Poetas galegos do século XX. Antoloxía. A Coruña: Espiral Maior. Roger, Alain. 1997. Court traité du paysage. París: Gallimard.
Ronseltz. 1994. Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados. Santiago: Edicións
Positivas.
Torres Feijoo, Elías José. (coord.). 2000. Os pousos da pedra: Compostela. Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela.
Vázquez Iglesias, Pura. 1997. Desmemoriado río. A Coruña: Espiral Maior.
Villar, Miro. 1992. Ausencias pretéritas. A Coruña: Espiral Maior.
Villar, Rafa. 1997. Casa ou sombra. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.