Summary: Ofrécese nestas páxinas un estudo comparativo entre o galego, o portugués e o español sobre o uso do infinitivo. Galego e portugués posúen unha variante conxugada deste tempo, inexistente en español, e será tratada con particular atención. A base do estudo será a diacronía que marca, en gran medida, o uso actual. A subordinación é o campo de acción do infinitivo conxugado e cada caso particular será exemplificado con pasaxes extraídas de diferentes corpus online consolidados. Verase o uso canónico esperable en galego e portugués e as variantes reais de tales usos, así como as solucións (traducións convenientes) do español perante o infinitivo flexionado. Aínda que a intención primeira é dar apoio aos estudantes, a pescuda pretende afastarse da sistematización clásica dada ao infinitivo conxugado nas gramáticas e quere propor principios funcionais –as estruturas sintácticas– (e non só estilísticos) no emprego dese tempo verbal.

Introduction. 1. The personal infinitive. 2. The syntax of the personal infinitive: subordination.
2.1. In complement clauses. 2.2. In adverbial clauses. 3. Final considerations.
0. I ntroducIón
Habemos tentar explicar nas seguintes liñas o uso dunha forma verbal particular en dúas linguas da Romania: o infinitivo conxugado galego e portugués, con especial atención ás posibles solucións castelás. Na Universitat de Barcelona, onde estudan os dous idiomas moitos dos nosos alumnos de fala materna catalá ou castelá, a diferenza entre o infinitivo non conxugado e o que se conxuga, en galego e portugués 1, suscita un enorme interese. Tentaremos explicitar a casuística na cal aparece o infinitivo conxugado de maneira que un lector alleo ao galego e ao portugués, poida entender, a través do español, o seu funcionamento. En definitiva, trátase de ofrecer, utilizando a tradución, as solucións españolas do infinitivo conxugado comprendendo previamente a súa formalización e uso.
Imos explicar o seu uso facendo un percorrido diacrónico desde o latín porque coidamos que a lingua do Lacio determina o emprego actual. O proceso que se seguirá será o enfoque sintáctico, xa que a aparición do infinitivo conxugado remite á subordinación. Dada a súa natureza nominal, porén, pode desempeñar calquera das funcións dun nome. Será a través desas funcións que nos achegaremos ao uso do infinitivo, concretamente do conxugado.
Presentarase o tempo verbal e, a seguir, delimitarase a subordinación como o seu campo de acción: especificamente as oracións completivas e as circunstanciais ou adverbiais. En cada unha delas partirase do latín (como xa se afirmou, conforma o uso actual) para chegar ao galego e ao portugués engadindo as solucións esperables castelás. Para ilustrar cada unha das estruturas que se presentan serán utilizados exemplos pertencentes a textos publicados, non inventados a propósito. Coa intención de aforrar tempo na busca de pasaxes en diferentes libros (traballo que nos desbordaría), recorremos a catro corpus on line consolidados que se citan a continuación: ¾ para a lingua galega 2 : http://www.ti.usc.es/tilg/ = Corpus Informatizado da Lingua Galega (Antón Santamarina, dirc.). Instituto da Lingua Galega, Universidade de Santiago. http://corpus.cirp.es/corga/ = Corpus de referencia do galego actual. Centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades, Xunta de Galicia. ¾ para a lingua portuguesa: http://www.corpusdoportugues.org/ Corpus do Português: 45 million words, 1300s1900s (Davies, Mark / Michael Ferreira, 2006-). Brigham Young University / Georgetown University. ¾ para a lingua española: http://www.corpusdelespanol.org/. Corpus del Español: 100 million words, 1200s1900s (Davies, Mark, (2002-). Brigham Young University.
1. o InfInItIvo conxugado
Nunca é fácil explicar a estudantes o uso preciso deste tempo verbal: aos casteláns e aos cataláns porque non existe na súa lingua, e aos galegos e aos portugueses porque o utilizan de xeito natural e se lles fosen pedidas leis sobre o seu uso, remitirían a explicacións pouco pensadas gramaticalmente. E é que ao longo da historia dos estudos románicos ten habido moita literatura escrita sobre o tema 3, pero pouco funcional no que respecta á didáctica. Non entraremos na orixe do tempo, interesa máis formular as estruturas sintácticas en que se dá.
-(r) [(eu) falar] -(r)es [(ti g /tu p) falares] -(r) [(el g /ele p) falar] -(r)mos [(nós) falarmos] -(r)des [(vós) falardes)] -(r)ren g /rem p [(eles) falaren/falarem]
O seu uso dá énfase ao suxeito e evita ambigüidades e, sintacticamente, sirvan as palabras de Huber (1986: 210) para delimitalo: “tem importância e interesse verificar que o infinitivo flexionado, geralmente ligado a preposições, é apenas usado para reduzir orações subordinadas”. Atopámolo nas oracións completivas e nas circunstanciais. Non obstante, preséntase en todos eses casos con restricións. E esas restricións son as que dificultan a súa aprendizaxe e mais o uso.
Certamente, en español e catalán, cando se ten que traducir un infinitivo conxugado, emprégase a estrutura [que (complet) ~ conx / loc. conx (circunst) + verbo finito] como solución posible maioritaria. Véxase un exemplo:
Convén saírmos cedo g / Convém sairmos cedo p / Conviene que salgamos temprano e / Cal que sortim d’hora c Vinte ao chegares g / Vite ao chegares p / Te vi cuando llegabas e / Et vaig veure quan arribaves c
Español e catalán podían ter optado polas seguintes solucións, se cadra, máis usuais: “Conviene salir temprano; Cal sortir d’hora / Te vi al llegar; Et vaig veure en arribar”. Pero nos dous casos quedariamos sen saber a quen lle convén saír cedo e quen chega. É dicir, en galego e portugués, o infinitivo conxugado de maneira sintética dá esa información; a estrutura española ou catalá debe usar unha conxunción e un verbo finito se se quere ofrecer a mesma información (en indicativo ou subxuntivo, e ese é outro reto para os nosos estudantes).
2. a sIntaxe do InfInItIvo conxugado : a subordInacIón
Como se vén de dicir, o infinitivo conxugado, flexionado ou persoal, aparece en dous dos tres tipos de subordinación que a tradición marca: completivas (ou substantivas ou integrantes) e circunstanciais (tamén chamadas adverbiais). Recorreremos á diacronía, como xa se afirmou, para este estudo sintáctico, e por dúas razóns: a primeira, porque as restricións no uso do infinitivo flexionado veñen marcadas pola sintaxe/semántica latina e, a segunda, porque usos arcaicos ou pouco usuais no español de hoxe nas completivas (con infinitivo non persoal, obviamente) continúan vivas en portugués e en galego (co infinitivo conxugado), aínda que na lingua de Galicia comezan a ser escasas na fala oral. 3 Desde os primeiros traballos de Carolina Michaëlis de Vasconcelos (“O imperfeito do conjuntivo e o infinito pessoal no português”, 1918), pasando por Augusto Moreno (“Problemas de morfologia e sintaxe. A concordância. O infinito impessoal e o pessoal”, 1951), Henri Meier (“Infinitivo flexional portugués y español”, 1955), Zdenek Hampejs (“Alguns problemas do infinito conjugado no português”, 1959) e Maurer (1968) chegamos os máis actuais: García Gondar (1978), Körner (1988), Penas Ibáñez (1996), Freixeiro Mato (1999), Scida (2004), Xove Ferreiro (2005), Schulte (2007), Silva (2008), Jansegers / Vanderschueren (2010), Vanderschueren / Jansegers (2010) ou Vesterinen (2011) por nomear algúns deles.
A sintaxe das linguas románicas reduciu a poucas partículas nexuais a cantidade de elementos de ligazón que tiña o latín (concretamente nas completivas); ese feito é a consecuencia da mudanza que se produciu na estrutura xeral da lingua. O latín utilizaba diversas vías, condicionado pola semántica do verbo principal, para marcar a subordinación. Así, nas completivas, por exemplo, se se quería indicar unha acción volitiva afirmativa usábase ut + subx, na negativa ne + subx ; se a mesma acción era identificadora usábase a oración de infinitivo 4 (sen nexo) e se era explicativa quod + ind. Unha vez que nas linguas romances, de modo xeral, se impuxo como forma universal subordinante que 5 (+ ind ou subx), esta conxunción comezou a introducir todos os valores do latín. Ese sincretismo semántico inicial esvaeceuse rapidamente e fixo que a estrutura formal das subordinadas (completivas) fose igual, entrando en xogo o modo subxuntivo –con máis forza que a que xa tiña no latín– para marcar o valor perdido da estrutura latina. Véxanse algúns exemplos:
Malo ut legas Dico te venire
Praetereo quod invidiam subieris Prefiro que leas Digo que vés Non teño en conta que teñas envexa
Vexamos xa os dous tipos de subordinación, cun especial tratamento á completiva.
2.1. En oracións completivas
Son as completivas o tipo de oracións subordinadas máis especializadas do latín. Dado que completan necesariamente o significado do verbo principal actúan como suxeito, complemento directo ou atributo, e este feito sintáctico xa estipula o tipo de verbo que as vai gobernar.
En xeral, son verbos que se distinguen por manifestaren características ligadas á psique e, por tanto, o seu complemento é unha subordinada; non é igual ordeno que fagas o xantar que ordeno os libros ou xuntei o diñeiro. O verbo ordenar pode implicar unha acción que depende da psique (ordeno/mando que fagas o xantar) ou non (ordeno/poño en orde os libros). Con todo, xuntar nunca aparecerá nunha oración completiva porque non implica acción mental ou afectiva (xuntei o diñeiro pero non *xuntei que...).
Se reparamos con atención na cantidade de divisións semánticas dadas polas gramáticas, veremos que case todos os verbos no campo que nos ocupa poden agruparse en seis ou sete categorías: vontade, causa, licitación, temor, lingua, xuízo, existencia...
En latín, existían tres procedementos sintácticos esenciais para formar unha oración subordinada completiva: quod + v. finito. ind, ut + v. finito. subx e a oración de infinitivo. a) Quod + v. finito. Podían exercer a función de suxeito do verbo principal cun verbo intransitivo (asociadas semanticamente a verbos de acontecemento: accidere ‘acontecer, acaecer’, evenire ‘vir, suceder’, contingere ‘acontecer, ocorrer’) e de complemento directo [CD no resto do texto] (polo tanto, con verbos transitivos declarativos: omittere ‘omitir’, gaudere ‘gozar’, declarare ‘declarar’...). Todas elas presentaban un valor explicativo (< o feito de [que ]). 4 Algúns verbos moi comúns podían empregar estas dúas estruturas: Volo ut venias ~ volo te venire (Quero que veñas). 5 Quod cedeu ante quia > ca na Idade Media, e con quid > que actual. Véxase Abuín (1971: 203204), onde o autor dá unha explicación detallada do proceso.
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 107130 b) Ut + v. finito. Exercían a función de CD do verbo principal, polo tanto sempre con verbos transitivos. Semanticamente tiñan valor optativo cun matiz de finalidade; asociábanse aos chamados verbos de vontade: velle ‘querer’, nolle ‘non querer’, malle ‘preferir’ (na negativa, cos de receo e perigo; timere ‘temer’, metuere ‘ter medo, temer’). c) Oración de infinitivo. Nela, podía actuar o infinitivo de maneira concertada (cando o seu suxeito interno era igual que o do verbo principal) ou non concertada (cando non había concorrencia de suxeitos) 6. Podían exercer a función de suxeito coa cópula –acompañada ou non de adxectivos– e con verbos intransitivos: videri ‘parecer’, decere ‘convir’, oportere ‘ser preciso, ser necesario’, licere ‘ser lícito’, interesse ‘importar’, placere ‘agradar’. Con verbos transitivos actuaba como CD, sexa concertado (posse ‘poder’, solere ‘adoitar’, debere ‘deber’ …), sexa non concertado, e neste caso, o seu suxeito viña expresado no caso acusativo e o verbo da principal asociábase a verbos de vontade (velle ‘querer’, cupere ‘desexar’, nolle ‘non querer’, malle ‘preferir’, petere ‘pretender’, decidere ‘decidir’, impedire ‘impedir’, recusare ‘recusar’, obstare ‘obstar’, timere ‘temer’, rogare ‘pedir’, monere ‘aconsellar’), de entendemento, xuízo, lingua (credere ‘crer’, putare ‘pensar’, intellegere, capire ‘entender’, cogitare ‘coidar’, scire ‘saber’, opinari ‘opinar, xulgar’, animadvertere ‘advertir, darse de conta’; dicere ‘dicir’, promittere ‘prometer’, nuntiare ‘anunciar’, negare ‘negar’, monstrare ‘mostrar’, scribere ‘escribir’, iurare ‘xurar’) e percepción, influencia e causa (videre ‘ver’, sentire ‘sentir’, audire ‘oír’; tueri ‘mirar’, advertere ‘observar, notar’, auscultare ‘escoitar’; monere ‘aconsellar’, iubere ‘ordenar’, imperare ‘mandar’, vetare ‘prohibir’, permittere ‘permitir’, rogare ‘pedir’; lamentare ‘lamentar’, timere ‘temer’, excusare ‘desculpar’, permittere ‘deixar’, causare, efficere ‘facer que’). Tiña un valor informativo. A oración de infinitivo era a fórmula máis produtiva para subordinar unha frase completiva. Xa no latín vulgar, porén, comezou a documentarse unha profunda mudanza na estrutura subordinada. Di Väänänen (2003: 251): La prosa latina clásica ha desarrollado en medida considerable un sistema de subordinación, mientras que el habla familiar y popular, aun sin ignorar la sintaxis de la subordinación, ha hecho de ella un uso relativamente reducido y poco variado, sobre todo por cuanto se refiere a las oraciones completivas y circunstanciales. No eido das completivas en que nos estamos movendo, a redución dos tres parámetros a quod/quia/quid (> que) fixo que este asumise todas as funcións e modos. Non obstante, a oración de infinitivo concertado mantense (quero beber = *eu quero que eu beba). O non concertado pasou a ser substituído maioritariamente pola fórmula que + verbo finito. Con todo, durante o período medieval atopamos nas tres linguas consideradas a oración de infinitivo non concertado con verbos de (a) entendemento, xuízo e lingua por un lado, e con verbos de (b) percepción, influencia e causa por outro. Na actualidade, (b) é usado nas tres linguas, mais (a), só no galego escasamente e no portugués común (aínda que algúns verbos xa se sente que forman parte dunha linguaxe máis coidada). Retomemos as palabras de Huber (1986): se o infinitivo conxugado actúa reducindo unha oración completiva, entón a fórmula [ que + v. ind/subx ] equivale a [ (prep) + inf. conx ]. A seguir, pódese ver o percorrido das completivas agrupadas segundo as restricións marcadas pola semántica do verbo principal na escolla do nexo. As frechas indican a solución esperable no español do infinitivo conxugado galego e portugués. Trataremos as construcións que utilizan o infinitivo. 6 Usaremos no resto do texto esta terminoloxía (suxeito concertado : mesmo suxeito; suxeito non concertado : diferente suxeito) para continuar coa terminoloxía clásica asociada ao infinitivo latino.
A) En función de suxeito : a) Verbos de acontecemento. Latín [ quod + ind ]. “ Accidit quod eum nusquam vidisti” (Ad Atticum, Cicerón). Acontece que nunca o chegaches a ver/Acontece nunca o chegares a ver. Estas oracións poden aparecer co infinitivo de xeito impersoal, como o exemplo español (5) que se verá a seguir, ou acompañadas dun dativo que indica semanticamente o suxeito do tal infinitivo (en letra itálica no texto, os exemplos 1 e 3). Cando se quere especificar formalmente o suxeito do infinitivo, as tres linguas utilizan que + v. finito. Con todo, galego e portugués poden utilizar o infinitivo conxugado (► 2 e 4) ofrecendo o mesmo resultado. Os exemplos 6 e 7 corresponden ás traducións españolas do infinitivo conxugado (fórmula que se repetirá ao longo do texto).
Portugués(3) “Quando em tal lhe acontece pensar, não consegue repelir de si uma dúvida” (História
(6)>(2) G– [...] suele suceder [ que las cosas son vistas = se ven ] de noche (7)>(4) P– Muchas veces acontecía [ que venían ] a buscarlo b) Verbos e expresións de existencia. Latín [ oración de infinitivo ]. “Docto homini vivere est cogitare ” (Tusculanae Quaestiones, Cicerón). Para o home sabio, vivir é pensar. Neste caso, o infinitivo non flexionado é usado de modo impersoal (8, 9, 11 e 12). Cando se precisa especificar formalmente o suxeito da estrutura copulativa, pódese usar que + v. finito. O infinitivo flexionado permite que galego e portugués (► 10 e 13) mesturen as dúas estruturas nunha: uso do infinitivo cos morfemas que identifican os suxeitos dados pola completiva que + v. finito.
poráneo, G.-Sabell, 1976)
As de suxeito concertado poden aparecer impersonalizadas, como é o seguinte exemplo do español (22, aplicable ao galego e ao portugués, 18 e 20), ou cun complemento indirecto expreso (no texto, en itálico, 18 e 20) que indica semanticamente o suxeito do
Galego(25) “Ter animais dá moito traballo” (Arredor da muller en 18 mundos, Ú. Heinze, 1985)
Portugués(26) “Em que medida o saber falar pode ser tomado pela totalidade do saber?” (Sofistas
(séc. V - IV a.C), Enciclopêdia Brasileira)
Español(27) “El verla me da la vida y el no verla me da muerte” (La mesonera del cielo, Mira de Amescua, 1609) B) En función de complemento directo : a) Verbos declarativos. Latín [ quod + ind ]. “ Mitto quod invidiam subieris” (Epistulae ad Familiares, Cicerón). [Omito/Paso por alto] que teñas envexa. Neste caso, nas de suxeito concertado pode alternar a estrutura que + v. finito (primitiva na lingua < quod explicativo), co infinitivo (28, 29, 33, 34, 38 e 39). Os exemplos galego e portugués 29 e 34 corresponden á construción infinitiva na cal se podería encontrar un infinitivo conxugado pleonástico, aínda que é infrecuente (“Trátase de persoas que desde hai tempo declaran estaren a prol da política do muiñeiro de Lalín”, “Vários reféns afirmaram terem ouvido os sequestradores discutindo o plano”) e que se observa nos exemplos 30 e 35, mais, como afirman Álvarez e Xove (2002: 138):
Algúns verbos –coma os declarativos e similares, algúns deles usados tamén no discurso indirecto: dicir, negar, declarar, xurar, crer, supoñer, coidar, admitir...– constrúense habitualmente da deben seren controlados e coutados de raíz polos medios que a propia soberanía popular ten á súa man” (Tempos Novos, Rodríguez Pardo, Xosé Luís, 1998) En ambos os dous casos, o equivalente español sería o infinitivo (saber e ser). c) Verbos de vontade. O latín usaba [ ut + subx ] para a apelación e a [ oración de infinitivo ] (concertado/non concertado) para a afirmación. “ Optavit ut currus patris tolleretur” (De Amicitia, Cicerón). Pediu que lle permitisen subir ao carro do pai. / “ Cupio, patres conscripti, me esse clementem” (Oratio in Catilinam, Cicerón). Desexo, senadores, ser [*que eu sexa] clemente. Aínda que este tipo de oracións podía introducir a subordinada coa conxunción ut e coa oración de infinitivo, sábese que xa no latín clásico eran máis frecuentes as conxuncionais na fala familiar. Afirma Väänänen (2003: 251) que: “Hasta en la lengua literaria misma subsisten ciertos giros asindéticos primitivos, como las frases de expresión de voluntad asindéticas del tipo volo facias ‘quiero que hagas”. Polo tanto, se ut era máis usado (e na fala mesmo podía desaparecer, como no exemplo dado polo filólogo finlandés) e quod> quid> que gañou todos os espazos para introducir as subordinadas cuxo verbo principal indicaba vontade, acabou por desaparecer a posibilidade de usar na fala actual un infinitivo conxugado. Non é posible * quero vires senón quero que veñas. Só se aplica o infinitivo cando os suxeitos son concorrentes: quero vir. Latín vulgar Galego e portugués
(cfr. Álvarez e Xove, 2002: 138) como se observa nos exemplos 61, 66, 70 e 71. Cando non hai concorrencia de suxeitos, ao pé da estrutura románica [ que + v. finito ], galego e portugués poden utilizar o infinitivo conxugado (► 62, 63, 64, 67, 68 e 69). Tamén o español co seu único infinitivo, daquela, nas terceiras persoas e con verbos copulativos. A Nueva gramática de la lengua española (2009: 2013) di que: “Los grupos verbales de infinitivo en función predicativa, sobre todo los construidos con ser y estar, eran muy frecuentes en la lengua antigua subordinados a verbos de entendimiento, de juicio y, a veces, de lengua ” (72, 73 e 74). Na lingua portuguesa, estes grupos verbais son máis comúns na actualidade (case exclusivamente con ser, ter e estar 7) nun rexistro culto, que no galego 8. Pola súa parte, en español o seu uso decaeu no século xviii 9, aínda se documenta no xix e no xx é infrecuente. 7 Unha busca exhaustiva no http://www.corpusdoportugues.org/ deu como resultado unha ampla maioría para as formas conxuncionais (Creio que são / Creio serem ; Penso que estão / Penso estarem ; Entendi que eram / Entendi serem ; Julgo que tensés-estás / Julgo teresseres-estares ; Diz que sãoestão-têm / Diz seremestarem-terem ; Prometi que eram / Prometi serem ; Anunciei que sãoestão-têm / Anunciei seremestarem-terem ; Nego que sãoestão-têm / Nego seremestarem-terem ; Juro que sãoestão-têm / Juro seremestarem-terem). 8 Xa se viu a opinión de Álvarez e Xove (2002); con todo, Abuín (1971: 202) proporciona datos interesantes que parecen demostrar a continuidade románica da construción infinitiva latina baixo a forma do infinitivo conxugado: “El Habla de Castilla se ve obligada a no poder utilizar Infinitivo más que cuando principal y subordinada completiva tienen el mismo sujeto: “Desea estar conmigo”; pero no cuando el sujeto es distinto: “Desea que estemos juntos”, caso en que utiliza una completiva integrante. En cambio, el habla arosana [reférese ao español falado en Arousa cheo de galeguismos] en ambos casos puede utilizar completiva de infinitivo: “Desea estar conmigo” y “desea estarmos juntos”. Y así: “Opino marcharmos a casa”, “Pienso seres discreto”, etc. de una extraordinaria fuerza expresiva y brevedad. En resumen: el habla arosana mantiene, gracias al Infinitivo Personal, la forma sintética latina en la oración subordinada completiva con sujeto implícito en el verbo, unida directamente a su oración principal, en casos en que el castellano se ve obligado a la forma analítica con “que” más modo finito. Con lo que, como en latín también, abundan más que en castellano los tipos de oración completiva de Infinitivo”. 9 É de supoñer que a construción española é un calco da oración de infinitivo latina recuperada na linguaxe culta na Idade Media, tentativa de recrear o estilo clásico. O feito de ser estilo culto e non patrimonial provocou a desaparición progresiva.
e) Verbos de percepción (ind), influencia (subx) e causa (subx). Latín [ oración de infinitivo ] (non concertado). “ Video esse hic in senatu quosdam, qui tecum una fuerunt” (Oratio in Catilinam, Cicerón). Vexo [estaren/ que están ] no senado algúns que estiveron unha vez contigo. / “ Exire ex urbe iubet consul hostem ” (Oratio in Catilinam, Cicerón). O cónsul ordena [saír o inimigo/ que saia ] da cidade.
Neste punto, o uso fixou o emprego das estruturas con infinitivo ou coa conxunción. Nas tres linguas poden encontrarse indistintamente, aínda que na fala familiar predomina a construción do infinitivo (tratadas pola gramática tradicional como oracións con suxeito en acusativo; 77, 83 e 89). Convén facer, non obstante, algunha observación naquelas con suxeito non concertado (78, 79, 80, 84, 85, 86, 90, 91 e 92). De entre os verbos de percepción que admiten a construción do infinitivo con función predicativa, ver é o máis usado (mirar, observar, notar, sentir, oír, escoitar). Aínda así, a Nueva gramática de la lengua española (2009: 2013) di que se encontra na actualidade en construcións limitadas sintáctica e semanticamente: aceptan accións ou movementos (La vi acercarse), cando se constrúen con subordinada substantiva admiten estados e propiedades (Vi que tenía razón) pero non con infinitivo (*La vi tener razón). Non se aplicaba esta restrición na lingua antiga (93 e 94). Estas consideracións para o español poden ser aplicadas grosso modo ao galego e ao portugués. Os exemplos españois antigos aparecen cos verbos ser e estar, os mesmos que provocaban a utilización do infinitivo conxugado en portugués (► 87 e 88), tamén en épocas pasadas e de pouco rendemento. O mesmo acontece cos verbos de influencia 10. No galego actual, esta estrutura non se encontra documentada e no antigo non atopamos ningunha ocorrencia; os exemplos dados (81 e 82), un do séc. xiii e outro do xiv, poderían aparecer co infinitivo persoal (viu -os come porcos contra si vĩir > viuos... contra si viren ; mandei ao dito abade e convento dar esta mia carta > mandei [a eles] daren esta mia carta). Con todo, son así documentados, dando a idea da súa posible inexistencia 11. En portugués, os dous exemplos (► 87 e 88) responden a escritos do séc. xvii, non atopamos ocorrencias posteriores nos corpus consultados 12. Cunha e Cintra (1984: 470), despois de afirmaren que con estes verbos o uso do infinitivo conxugado é restrinxido, din referíndose aos verbos de mandato: Por vezes, a construção com o conjuntivo é pesada ou malsoante. Convém, nesses casos, substituíla por uma forma expressional equivalente. O infinitivo: O professor mandou que o aluno lesse um romance; O professor mandou o aluno ler um romance. / Exortava os companheiros a que continuassem a resistência; Exortava os companheiros a continuarem a resistência 13. Como se observa, e en xeral, din Álvarez e Xove (2002: 138) ao falar das diferenzas entre as oracións conxuncionais e as de infinitivo sen nexo: “Sendo os suxeitos distintos, pódese hipoteticamente recorrer ó infinitivo flexionado, pero a penas se usa porque se opta por que con verbo modotemporal”. Latín vulgar Galego e portugués Español [infinitivo non concertado] [quod/quia + v + ind/subx] [infinitivo non concertado] [ infinitivo conxugado ] (menos usado) [que + v + ind/subx] [infinitivo non concertado] [que + v + ind/subx] 10 Véxase Regueira Fdez. (2001). 11 Véxase López Martínez (1991). 12 Cabe dicir que, na lingua portuguesa, o uso no Brasil é máis conservador que en Portugal. 13 En Portugal, non son de recibo as partes en itálico: Sentido > Vejo que elas sãosaem-correm / Vejoas ser(em)-sair(em)- -correr(em); Ouvi que eramtinham-iam / Ouvios [ser(em)-ter(em)-ir(em)]. Mandato> Ordenou que fizessem / Ordenou fazer(em); Mandou que construíssem / Mandou construir(em). Causa: Deixou que saíssem / Deixouos sair(em).
(95)>(87 e 88) P– [...] se ve [ que son ] eclesiásticos / que ordenava [ que estuviesen ] armados... Cómpre dicir que existen, ás veces, diverxencias na concepción sintáctica dalgúns verbos. Por exemplo, lamentar e desculpar, construídos de maneira diferente en portugués, fronte ao galego e ao español.
asociada aos verbos de sentimento (que actúan como os volitivos).
2.2. En oracións circunstanciais
O uso universal de que provocou, como xa se afirmou, a desaparición de case todos os nexos latinos (ut : final, consecutivo, temporal, modal e concesivo; cum : temporal, causal; tametsi : concesivo; etsi : concesivo…). Ora ben, a conxunción que empezou a reforzarse con preposicións 14 e adverbios para marcar os diferentes matices: para + que : finalidade, por + que > porque : causa, aínda + que : concesión, desde + que : temporalidade, etc.
A condición nominal do infinitivo permítelle aparecer tras preposición. Daquela, se na lingua existe unha locución prepositiva co mesmo valor que a conxunción ou locución conxuntiva usada como nexo, pódense substituír esta e o verbo finito por un infinitivo conxugado: aínda que = a pesar de, porque = por, etc. 14 Léase o que di ao respecto Mattos e Silva (1997: 115): “É o que, entretanto, o elemento mórfico que estará na base das numerosas locuções conjuntivas que se constituíram no português, como nas outras línguas românicas: des que (arc), desde que, sem que, ante que (arc), antes que, assim que, ainda que, já que, por tal que, tanto que; de modo que, de sorte que; visto que, etc.”
© 2012 Estudos de Lingüística Galega 4, 107130 (127) Aínda que viñestes tarde, sobrou comida = A pesar de virdes tarde, sobrou comida. (128) Non traballamos porque estamos doentes = Non traballamos por estarmos doentes. Temporais e modais actúan como complemento circunstancial do verbo principal. Os casos restantes 15 (condicionais, finais, concesivas e causais) establecen relacións lóxicas que afectan toda a oración. En español, existe a mesma posibilidade mais só cando o suxeito do verbo principal e mais o do infinitivo son coincidentes (infinitivo concertado), nos outros casos usa a estrutura [ (prep) + que + v ], coexistente en galego e portugués (por exemplo, a pesar de = a pesar de que ou aínda que). Por outro lado, cómpre dicir que en español é normalmente usada a construción da preposición máis o infinitivo non concertado para todas as persoas (o contexto clarifica o suxeito; cando se quere que fique patente, úsase que + v). En galego e portugués, as dúas posibilidades do español danse xuntas co infinitivo conxugado. Examinaranse a seguir as construcións que empregan o infinitivo. Véxase un exemplo de cada grupo 16 :
a) Temporal: GalegoSuxeito concertado: (129) infinitivo invariable: “ Ao vir de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” (Xentes do mar, Calo Lourido, 1996) ► (130) infinitivo conxugado: “ Ao saírmos do Triángulo seguiremos cara a Madrid” (Ar-
(139)>(134) P– [ al saber / cuando supimos ] 15 Locativas (A rúa onde/na cal vive é estreita), comparativas (Gaña máis cartos ca min, O teu can corre máis que o meu) e consecutivas (Fedía tanto que non se podía respirar) non participan deste proceso porque os seus nexos non son substituíbles por ningunha preposición ou locución prepositiva. 16 Ofrécense os exemplos coa partícula máis usual.
(142)>(136) P– [ cuando atravesaban ] b) Modal: exclusivamente a preposición sen.
c) Condicional:
3. c onsIderacIóns fInaIs
Resumindo o visto, reparamos en que en todas as estruturas circunstanciais se repite o comportamento do infinitivo conxugado que aparece nas completivas. Quer nas oracións de suxeito concertado, quer nas de suxeito non concertado, atopamos o infinitivo invariable e flexionado. Salientamos, non obstante, o feito de que é máis común encontrar o invariable cando podería ser flexionado na lingua galega que na portuguesa. Poderíase explicar ou ben pola presión do castelán sobre o galego ou ben porque o portugués consolidou o infinitivo conxugado como forma única na maioría de casos xa que permite desambiguar totalmente. Ao respecto, Jansegers e Vanderschueren (2010: 438) din: [...] esta investigación pone de manifiesto el papel primordial que desempeña la influencia castellana en la menor vitalidad del infinitivo flexionado en el gallego actual. Así, hemos demostrado que, mientras que el infinitivo conjugado portugués a lo largo de varios siglos ha ampliado su radio de acción, el infinitivo flexionado gallego ha reducido drásticamente sus empleos en los contextos en los que con mayor frecuencia solía aparecer.
Unha visión xeral do exposto indica que a construción infinitiva en función de CD nas completivas preserva a oración de infinitivo latina, que en galego e portugués pode mesmo aparecer conxugada; nas circunstanciais, a natureza nominal do infinitivo permítelle aparecer despois da preposición.
O uso do infinitivo concertado (conxugado ou non) en galego e portugués non presenta problemas de tradución en español xa que se trata da mesma estrutura nas oracións de suxeito
concertado. Cando as linguas atlánticas seleccionan o infinitivo conxugado apréciase unha escolla estilística pleonástica 17 : Infinitivo invariable: “ Ao vir de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” Infinitivo conxugado: “ Ao viren de regreso cuns cartiños algúns deciden abrir un bar” Esp: “ Al venir de regreso con algún dinero, algunos deciden abrir un bar” 17 Véxase Vanderschueren e Diependaele (2012, en prensa): “The Portuguese Inflected Infinitive. An Empirical Approach”. Corpus Linguistics and Linguistic Theory, onde demostran unha escolla inducida por diversos factores lingüísticos.
Xeralmente, as gramáticas galegas e portuguesas especifican os usos do infinitivo conxugado nos mesmos contextos, non obstante, a máis actual de Álvarez e Xove (2002) xa clarifica algunhas restricións no galego moderno, que prefire a construción conxuncional, fronte ao portugués, que ampliou o seu campo de acción. Con todo, calquera estudo dos presentados na bibliografía trata o asunto dentro do propio sistema (o galego, o portugués), trátanse cuestións de interferencias do castelán no galego, fanse aproximacións históricas e mesmo valoracións sobre o seu emprego, porén, cumpren unha función parcial para o noso obxectivo. Tentamos confrontar todos eses usos cos equivalentes esperables na lingua española para establecer unha base didáctica coherente que axude os estudantes de fala materna non galega nin portuguesa a comprender o infinitivo presoal. Unha segunda parte desa didáctica –que xa se adianta nalgúns casos– sería entrar pormenorizadamente nas frecuencias reais de cada contexto especificado para evitar, por exemplo, un abuso da construción infinitiva cando é máis habitual a conxuncional e viceversa.E xa para acabar, e retomando ese obxectivo didáctico que nos levou a escribir estas liñas, preséntanse de modo esquemático os usos galegos e portugueses do infinitivo priorizando o conxugado, e as correspondencias esperables e máis habituais na lingua española:
a) Completivas
Función de suxeito:
Verbos de entendemento (ind), existencia (subx) e intransitivos (subx)
–Oración de infinitivo na cal aparece o infinitivo flexionado (uso arcaico): “ Vinos seren felices” Esp (estrutura conxuncional; uso xeral): “ Veo que ellos son felices” Esp (oración de infinitivo; uso arcaico): “ Vi ser ellos los que eran felices” b) Circunstanciais Suxeito concertado –Preposición + infinitivo invariable que podería aparecer baixo a forma do conxugado: “ Ao marchar[en], saudaron ”, “Por ter[des] bebido estades peneques” Esp (preposición + infinitivo ou estrutura conxuncional, menos común): “ Al irse, saludaron”, “ Por haber bebido estáis borrachos” –Preposición + infinitivo conxugado: “ Ao marcharen, saudaron ”, “ Por terdes bebido estades peneques” Esp (preposición + infinitivo ou estrutura conxuncional): “ Al irse/cuando se fueron, saludaron ”, “ Por haber/porque habéis bebido estáis borrachos ” Suxeito non concertado –Preposición + infinitivo invariable (común no galego e infrecuente no portugués): “ A pesar de as medidas ser prioritarias, non podemos descartar o asunto” Esp (estrutura conxuncional ou preposición + infinitivo con suxeito expreso, menos común e recomendable): “ A pesar de que las medidas son prioritarias (a pesar de ser las medidas), no podemos descartar el asunto” –Preposición + infinitivo conxugado: “ A pesar de chegarmos tarde, esperou por nós”, “ Fareino no caso de teres necesidade” Esp (estrutura conxuncional): “ A pesar de que llegamos tarde, nos esperó ”, “Lo haré en el caso de que tengas necesidad”
Henrique Monteagudo (eds.), Norma lingüística e variación: Unha perspectiva desde o idioma galego. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega / Instituto da Lingua Galega, 313334. Corpora utilizados: Galego: http://www.ti.usc.es/tilg/ (Tesouro Informatizado da Lingua Galega). Universidade de Santiago / Instituto da Lingua Galega. http://corpus.cirp.es/corga/ (Corpus de referencia do galego actual). Centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades. http://ilg.usc.es/tmilg/index.php (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega). Universidade de Santiago / Instituto da Lingua Galega. Portugués : http://www.corpusdoportugues.org/ (Corpus do


Summary: O obxectivo deste estudo é realizar unha análise expost e cuantificar o impacto económico das intervencións do Obxectivo 1 dos Fondos Estruturais para o período 2000 – 2008 en España. A análise céntrase no impacto económico e na análise financeira do: 7. Programa de Desenvolvemento Agrario. Este artigo usa o modelo de análise custobeneficio (ACB) para estudar estas intervencións para ese período en España. O beneficio económico neto do programa amosa que todos os programas son viables a nivel de España e a nivel rexional. Este estudo proba a utilidade da ACB.

65 APLICACIÓN DA ANÁLISE CUSTOBENEFICIO PARA A AVALIACIÓN EXPOST DA POLÍTICA PÚBLICA AGRARIA: INTERVENCIÓNS DOS FONDOS ESTRUTURAIS PARA O PERÍODO 20002008 EN ESPAÑA
: Programa de Desenvolvemento Agrario, Análise expost, análise custo beneficio, Obxectivo 1, España
1. Introdución
As perspectivas financeiras parten do reflexo orzamentario dos obxectivos políticos da Unión Europea a medio prazo e, á súa vez, determina a distribución dos ingresos da Comunidade e o gasto por países (Espasa Queralt, 2008).
As intervencións estruturais da Comisión inclúen partidas para o Obxectivo 1, o Obxectivo 2 e o Obxectivo 3. Os tres obxectivos prioritarios dos Fondos Estruturais son (Beutel, 2002) i) o fomento do desenvolvemento e o axuste estrutural das rexións cun desenvolvemento que vai quedando atrás (Obxectivo 1); ii) o apoio á transformación económica e social de áreas que estean pasando por dificultades estruturais (Obxectivo 2) e iii) a axuda á adaptación e modernización de políticas e sistemas de educación, formación e emprego (Obxectivo 3).
En Europa, as áreas clasificadas dentro do Obxectivo 1 son rexións cuxo Produto Interior Bruto per cápita constitúe menos do 75% da media da Comunidade, medido en Paridade de Poder Adquisitivo (PPS). A brecha de desenvolvemento nas rexións da Unión Europea (UE) do Obxectivo 1 é significativa. En 1998 todas as rexións do Obxectivo 1 soamente chegaron ao 70% da media europea. Porén, en 1988 a brecha xa era moi grande cun 63%. Dado que as crecentes disparidades rexionais en Europa poderían ameazar a consolidación do mercado único, a institución con éxito dos Marcos de Apoio Comunitario e outras iniciativas comunitarias pasan a formar un importante paso para a integración do mercado e a igualdade de oportunidades en Europa.
Durante o período 20002006, a Comisión Europa aprobou as intervencións do Obxectivo 1 cun orzamento de 137.000 millóns de euros. Durante o período 20002006 chégase ao nivel máis alto de gasto nas intervencións comunitarias con respecto ao
Produto Interior Bruto (PIB) en Portugal e Grecia. Neste período de sete anos, o volume 1. Email: xezcurra@matematica.udl.es 2 Email: lmpla@matematica.udl.cat total dos gastos comunitarios do Obxectivo 1 representa o 0, 22% do PIB con 0, 9% para España, 2, 3% para Portugal e 2, 2% para Grecia.
Durante 20002006 as intervencións do Obxectivo 1 sumaron un volume total de 248.000 millóns de euros (prezos de 1999) dos cales as axudas comunitarias representaron un volume de 123.700 millóns de euros (Beutel, 2002).
As intervencións do Obxectivo 1 diríxense principalmente á creación dunha contorna produtiva, o desenvolvemento dos recursos humanos e a mellora das infraestruturas básicas. As prioridades de desenvolvemento específicas do programa inclúen a creación dunha infraestrutura económica, o fomento do investimento produtivo e infraestruturas directamente relacionadas coa produción, o desenvolvemento de recursos humanos, o desenvolvemento agrícola e rural, a conversión industrial e a reestruturación, o desenvolvemento do potencial de crecemento da rexión en cuestión e o desenvolvemento local con asesoramento técnico.
O PIB per cápita en todas as rexións españolas do Obxectivo 1 creceron conforme a media comunitaria entre 1994 e 1997. Se tomamos todas as rexións no seu conxunto, o PIB per cápita medido como estándares de poder adquisitivo pasou do 66% da media comunitaria dos 15 en 1994 ao 68% en 1997. Porén, a converxencia non foi a mesma en todas as rexións: namentres que o PIB per cápita en Asturias, as Illas Canarias, Cantabria, Castela León e a Comunidade Valenciana xa eran do 75% da media comunitaria en 1997, outras rexións tiveron un crecemento máis moderado. Por exemplo, en termos relativos non se pode dicir que en Galicia houbera unha converxencia activa, é dicir, en canto á producion, comparado coa media española ou das rexións máis desenvolvidas, e, en termos absolutos, os diferentes estudos analizados amosan unha mellora das variables macroeconómicas: produción, Valor Engadido Bruto, emprego e stock de capital.
En esencia, isto débese á falta de investimento en investigación e desenvolvemento tecnolóxico en España, especialmente nas rexións do Obxectivo 1. O gasto en I+D é só o 0, 53% do PIB, e aínda menos no sector privado. Ademais, os sistemas públicos de transferencia de tecnoloxía non semellan estar producindo os resultados esperados.
A avaliación expost analiza a eficacia e eficiencia das intervencións, o seu impacto e o seu custo. Actúa como documento de referencia para decidir en temas de cohesión económica e social e trata de garantir que haxa unha xustificación para unha política ou programa e que os recursos son usados eficazmente. Maximízase o cumprimento dos obxectivos dos Fondos Estruturais co custo máis baixo posible e a eficiencia máis alta posible (Peña, 2011).
A avaliación expost custobeneficio das políticas públicas aumentan o benestar social e evitan que se malgasten recursos (Barrios, 1997). Por tanto, a avaliación usa unha metodoloxía racional aportando información sistemática e o apoio a decisións adoptadas polas autoridades públicas. Concretamente, as políticas agrarias a nivel europeo son analizadas neste estudo, xa que os programas realízanse un detrás de outro. A avaliación expost é necesaria xa que permite unha resposta e mellora a definición das políticas a seguir.
A ACB mediante o cálculo dos beneficios e custos sociais dos programas é unha ferramenta axeitada para avaliar a rendibilidade das políticas públicas. Así, o estudo calcula as perdas e ganancias da política e determina se era viable dende o punto de vista social. A política pública afecta aos diferentes grupos, que basicamente son os
67 beneficiarios das políticas e ás persoas que as financiaron cos seus impostos. O custo de oportunidade dunha política pública non é só unha alternativa á mesma, senón a aceptación de levar a cabo investimento privado.
A análise custobeneficio é unha metodoloxía que calcula a alternativa máis rendible socialmente, permitindo unha distribución optimizada dos recursos mediante a cuantificación física e monetaria de alcance xeral e os beneficios da política en cuestión. A sociedade debe maximizar a función de benestar social; cada individuo debe maximizar a súa utilidade e esta utilidade depende, entre outros factores, do nivel de consumo dos produtos do mercado e que non son de mercado. Deste xeito, o obxectivo da análise custobeneficio consiste en elixir políticas que contribúan ao benestar social. De feito, a análise custobeneficio pode seleccionar políticas dunha lista de alternativas.
Barrios (1997) indica que a ACB ten limitacións de tipo práctico e teórico con respecto á súa aplicación, e este é o motivo polo que se debería tratar como unha ferramenta de axuda no proceso de decisión e non como único criterio para determinar unha escolla.
As principais limitacións deste técnica son: a enumeración e avaliación dos custos e beneficios, os problemas relacionados coa avaliación dos prezos sombra e intanxibles, os problemas conceptuais e numéricos da taxa de descontos e a introdución de aspectos distributivos. Todos estes problemas aos que se engade a falta de recursos de información, financeiros e de tempo exercen unha influencia para aplicar a análise custobeneficio, e réstalle obxectividade aos seus resultados.
Nembargantes, debemos recoñecer que malia que a ACB procura a racionalidade económica, os factores sociais e políticos non se poden evitar por completo, e por iso non se dan solucións obxectivas en moitos casos e, pola contra, esta análise trata de ser unha guía para as decisións. Hai defensores da análise custobeneficio que recoñecen que non existe unha alternativa mellor para xustificar a distribución de recursos públicos a proxectos de investimento en infraestrutura de transporte e estiman que as externalidades e imperfeccións do mercado non son tan importantes. Outros, pola contra, cren que unha gran vantaxe da ACB é que obriga aos avaliadores dos proxectos a cuantificar os custos e beneficios da forma máis clara posible no canto de usar avaliacións subxectivas do proxecto. En sumo, xustíficase a ACB xa que axuda a aportar unha escolla máis racional dos proxectos e sempre é preferible á ausencia deste tipo de análise. Algúns autores opinan que os xuízos de valor desempeñan un papel importante na estimación de custos e beneficios e pódenlle dar validez aos resultados numéricos obtidos mediante esta técnica. Pero, malia as limitacións teóricas e prácticas, a ACB é válida se somos conscientes dela e a aplicamos correctamente.
O obxectivo deste estudo é unha análise expost e cuantificar os impactos económicos das intervencións do Obxectivo 1 dos Fondos Estruturais para o período 2000 – 2008 en España. A análise céntrase no impacto económico do: 7. Programa de Desenvolvemento Agrario.
O primeiro paso na análise expost custobeneficio radica na definición dos obxectivos perseguidos. Unha vez definidos os obxectivos, é necesario identificar o seu impacto, listando, por unha banda, os inputs de políticas e, por outra, os seus efectos. Os beneficios ou impacto positivo aumenta a calidade ou cantidade de bens que xeran unha utilidade positiva ou reducen o prezo ofertado, namentres que o impacto negativo ou custos inclúen toda redución na cantidade e calidade destes bens, así como aumentos nos prezos. Cando se identifican os custos e os beneficios, a seguinte etapa consiste na cuantificación física. A cantidade física do fluxo de custos e beneficios do programa é calculada e identifícase o período de tempo no que se producirá. A incerteza é inevitable nesta etapa da ACB. É entón cando se calculan os valores monetarios dos custos e beneficios para realizar comparacións, nunca como unidades físicas. Esta tarefa é complexa. Os prezos de mercado non sempre reflicten o valor social dun produto ou pode ser que non haxa mercado. Unha vez expresados os custos e beneficios como unidades monetarias, é necesario reflectir o seu valor actual. Esta necesidade xorde da importancia da preferencia de tempo dos individuos para o consumo ou o investimento actual, custos ou beneficios realizados. O criterio de investimento usado na avaliación dos proxectos é o valor Actual Neto (VAN) e a taxa interna de ganancias. O VAN establece que un proxecto é beneficioso se a diferenza entre o custo e os beneficios descontados é superior a cero. A taxa interna de ganancias (o que Keynes denominou eficiencia marxinal de capital) é a taxa de beneficios sociais do proxecto que iguala o valor do fluxo de custos e beneficios, de modo que, conforme este criterio, os proxectos son beneficiosos se acadan a rendibilidade necesaria para que xustificar o investimento público nestes proxectos.
As políticas públicas implican unha exención do consumo actual en favor de incubar un consumo futuro para compensar á sociedade pola renuncia do aumento de benestar social. Os fondos que se adicarían á promoción do consumo ou ao investimento privado son usados para financiar proxectos de investimento público ou o custo de oportunidade. Hai dúas formulacións para esta taxa, a taxa social marxinal de investimento e a taxa social marxinal da preferencia de tempo. A primeira vai asociada aos ingresos da taxa de desconto de capital, namentres que a segunda defende a formulación de preferencias do consumo actual da sociedade. Nunha economía onde todos os mercados funcionan competindo, as dúas taxas concordarían, pero nun mundo real hai destacadas diferenzas
(Pearce e Nash, 1981).
En condicións perfectas de competición, a taxa de interese do mercado real equivale ao custo de oportunidade dos fondos aplicados aos proxectos de investimento público, de modo que se pode usar como taxa de desconto social. Se se consideran as distorsións producidas polas taxas nos réditos dos activos financeiros e beneficios corporativos, a taxa de interese de mercado non é axeitada como unha taxa de desconto social que maximiza o benestar social. Hai que calcular o prezo sombra.
2.1.1. O método inputoutput para estimar os prezos sombra En xeral, os prezos sombra son distintos dos prezos de mercado, e isto implica que o uso directo deste último na análise social non é válido. Este estudo usa unha metodoloxía baseada na análise inputoutput presentada por Souto (2011). Esta metodoloxía calcula os prezos sombra dos produtos e recursos nunha economía (véxase o Anexo 1 para máis detalles).
2.1.2. Taxa de desconto económico (TDE)
Na análise económica a taxa de desconto dos proxectos de investimento (taxa de desconto social) pretende reflectir a visión social sobre como se deberían avaliar os beneficios e os beneficios futuros comparados cos custos e custos actuais. Esta taxa pode que non coincida coa taxa de beneficios financeiros se o mercado de capital é imperfecto.
Nunha primeira aproximación, unha taxa de desconto social do 5% para proxectos públicos sociais é igual a aproximadamente o dobre do rendemento a longo prazo dos bonos do Banco de Investimento Europeo en euros (20002008), o que se achega a unha taxa de beneficios financeiros razoable, tal vez no extremo máis baixo do custo de oportunidade de capital dos investidores privados. Pero unha taxa de desconto social do 5% tamén é semellante ao valor baseado na segunda formulación, tal vez chegando ao extremo superior da serie de valores razoables en función dos distintos parámetros. Este artigo, que examina as rexións europeas menos desenvolvidas, require uns beneficios do 6% compatible coa terceira formulación. Isto reflicte a necesidade de que estas rexións invistan cunha taxa de desconto de maior rendemento, para acadar unha taxa de crecemento máis alta ca media da Unión Europea (área na que a taxa de crecemento real nas últimas décadas sitúabase na rexión do 2.5% - 3.0%).
2.1.3. Indicadores elixidos
Para cuantificar os obxectivos do programa, defínense unha serie de obxectivos operativos, relacionados con cada unha das medidas, cuxo propósito foi o de cumprir cos obxectivos intermedios do programa e tamén cos obxectivos xerais do mesmo (MAGRAMA, 2009).
O obxectivo xeral do programa (véxase o Anexo 2) é o de aumentar os niveis de benestar económico e social da poboación rural mediante unha actividade económica agrícola eficaz, eficiente e respectuosa co medio ambiante, exercida nunha área rural atractiva.
Para cuantificar os obxectivos (véxase o Anexo 2), definíronse unha serie de indicadores físicos no programa (MAGRAMA, 2009). Sobre a base dos indicadores do programa, elixíronse indicadores para utilizarse na ACB (véxase a Figura 1).
O indicador “canalizacións e canais” 7.1 foi descartado porque hai outros indicadores no programa que miden perfectamente o impacto directo e indirecto que tería ese indicador. Creará emprego nas obras, reducirá a perda de auga, aumentará a produtividade da terra e as áreas irrigadas. O resto das variables 7.1 do programa foron utilizadas na análise ACB porque son economicamente cuantificables e achegan información do impacto directo e indirecto do programa. Na análise do programa 7.11, este estudo usa todos os indicadores propostos polas mesmas razóns que as do programa 7.1.
Con relación ao programa 7.3, descartamos os indicadores Números de beneficiarios, Beneficiarias mozas (mulleres), Número de beneficiarios (mulleres) e Número de mozos, que non se poden cuantificar económicamente. Son variables cualitativas que dende o punto de vista da avaliación económica carecen de importancia, malia que o sexan para unha análise ACB. Os indicadores Gastos en Subsidios públicos/Investimentos totais non se usan xa que o seu poder explicativo está reflectido no indicador Investimentos en Accións Agrícolas. Estas tres variables indican o investimento do sector privado realizado directamente por mor do programa. Ao cuantificar o indicador Investimentos en Accións Agrícolas obtemos esta información. O indicador Emprego Mantido foi elixido porque indica os postos de traballo garantidos como resultado do programa. No programa 7.4 eliximos as variables xeradas polo Emprego e Investimentos en Agricultura. O resto das variables non foron usadas polas mesmas razóns que as esgrimidas no programa 7.3.
2.1.4. Indicadores cuantificadores
A metodoloxía ACB implica a identificación dos beneficios e custos totais. O beneficio neto, que indica mellora, úsase ao restar os custos totais. O total de beneficios representa as vantaxes, que inclúen os beneficios directos e indirectos (véxase o Anexo 3 para máis información). É indiferente ao uso de datos expresados en unidades monetarias correntes e constantes (De Rus, 2004). Hai alomenos tres motivos para traballar con datos expresados en unidades monetarias correntes. O primeiro é que de vez en cando, as variables se expresan nestas unidades (reflectindo cambios reais e a inflación), e o segundo, de importancia crecente, é debido a que a dimensión financeira do proxecto o esixe. Neste artigo, as variables exprésanse en valores correntes en euros.
3. Resultados
A análise excluíu Ceuta, Melilla e Cantabria 3 por falta de datos, e todas as rexións pertencen ás rexións españolas do Obxectivo 1 4.
3.1. Análise económica
Todos os programas son viables a nivel de España cunha taxa de desconto do 6%
(véxase o Anexo 4), e teñen un Beneficio Neto (BN) moito maior ca cero. A TIR (Taxa Interna de Rendibilidade) é demasiado alta ou non ten senso dado que o fluxo de ingresos 3 Excepcionalmente, Cantabria neste período beneficiouse do apoio transitorio de conformidade co Artigo 6 da Regulación 1260/1999 (Consello UE, 1999, op. Cit.). 4 O novo contexto do financiamento europeo para o período 20072013 establece o novo mapa desta política en España, segundo o nivel de desenvolvemento acadado polo noso país, que agora presenta unha maioría de rexións baixo o Obxectivo de Competitividade e Emprego Rexional, e disfruta dun período transitorio para abandonar o Fondo de Cohesión (Castro Cotón, 2008).
7.1 Water Resources Management
7.11 Water Resources Management (SEIASAs)
Agriculture Holdings
Farmers e custos é positivo ao longo dos anos. A nivel rexional, todos os programas son viables cun BN maior ca cero (véxase o Anexo 4).
(excluíndo Ceuta, Melilla e Cantabria por falta de datos) do programa con respecto ao PIB. Comparamos variables heteroxéneas. O BN inclúe os activos que non teñen mercado ou non están cubertos polo PIB (aforro de auga ou empregos mantidos, por exemplo). A información que nos dá a Táboa é o impacto relativo do programa en cada área xeográfica. En todos os casos, o peso relativo aumentou todos os anos. A razón é que parte do impacto se calcula de forma acumulativa (por exemplo, ao aforro de auga anual, engadéselle o aforro de auga dos anos anteriores). Por tanto, esta acumulación provoca o aumento do numerador, chegando a ser máis alto co crecemento anual do PIB. O impacto das intervencións en España é moito menor que nunha rexión determinada. Isto explícase porque hai varias rexións que non están incluídas no Obxectivo 1, e, por tanto, o denominador PIB inclúe rexións que non se atopan no Obxectivo 1. O impacto do Programa 7 é importante en Castela e León e Extremadura superando o 2, 5% en 2008. En Asturias, o impacto foi pouco ao longo dos anos, e nunca superou o 0, 15% no exercicio.
Na Táboa 2, ilústrase o impacto das diferentes intervencións da UE no PIB de España e das rexións españolas. Neste caso, as magnitudes do numerador e o denominador son homoxéneas. O impacto só inclúe variables que forman parte do PIB. Os valores en Valencia (9, 75%) e Castela e León (9, 4%) son moi altos. Os das Illas Canarias están na rexión do 3% cada ano, o de Extremadura varía entre o 3% e o 9%. No caso de España está na rexión do 1%.
Non é fácil comparar os valores da Táboa 1 e da Táboa 2. Na Táboa 1, inclúense as variables de numerador que non forman parte do PIB, namentres que na Táboa 2 non.
Ademais, na Táboa 2, o impacto de todos os programas europeos están incluídos, e neste artigo só se analiza o programa 7. Das rexións incorporadas nas dúas táboas, as Illas Canarias é a menos benefiada en canto á porcentaxe do impacto. A orde da Táboa 1 sería: Castela e León, Extremadura e Valencia. A orde da Táboa 2 é: Valencia, Castela e León e Extremadura. A diferenza na secuencia débese a dous factores: i) o impacto dos sete programas diferentes incorporados na Táboa 2; ii) a avaliación de activos que non forman parte do PIB neste estudo, o cal altera a orde.
Podemos concluír, como esperábamos, que o peso do programa 7 é importante tanto para España como para as rexións implicadas.
3.2. Análises de sensibilidade: simulación estocástica
As variables que afectan substancialmente os resultados da avaliación expost en España foron elixidas para realizar unha simulación estocástica na que ademais non hai datos reais, senón que datos asumidos. As variables elixidas son IBAI, IBSRC e Ø.
Para realizar a análise en Crystal Ball; toda distribución destas variables considérase normal (distribución normal). A expectativa é o valor asumido neste estudo. Asúmese a desviación estándar do máximo e do mínimo.
3.2.1. Ingresos brutos (€/ha) para áreas irrigadas (IBAI) e ingresos brutos (€/ha) para superficies regadas pola choiva (IBSRC)
Como se esperaba (véxanse as figuras do Anexo 5), a Figura IBAI está positivamente correlacionada co BN, e os IBSRC están negativamente correlacionado co BN. Como durante o programa, aumenta a superficie irrigada e os ingresos brutos, os IBAI dos últimos anos do programa (2007 e 2008) gardan unha correlación moi grande co BN. Os IBSRC gardan unha alta correlación co BN porque a superficie regada pola choiva baixa ao mesmo tempo que aumenta a superficie irrigada.
A Táboa 3 amosa que o BN sempre é positivo para todos os programas independentemente das variacións dos IBAI e IBSRC. Por tanto, os tres programas son economicamente viables con independencia dos valores dos IBAI e IBSRC. Táboa 3. Valor do BN (€) en España coa análise en Crystal Ball considerando a
As variables IBSRC e IBAI non condicionan a viabilidade económica dos programas a nivel de España, e estes programas sempre foron viables. Estes resultados dan consistencia ao estudo, xa que estas variables son asumidas. A variable IBAI está altamente correlacionada co BN (sobre todo nos últimos dous anos da análise). Por tanto, unha sobreestimación ou subestimación desta variable non prexudica a viabilidade do programa, pero variará significativamente o seu BN.
3.2.2. Taxa de crecemento da produtividade (Ø)
A Táboa 4 amosa que a variación de Ø non condiciona a viabilidade do programa, que conta cun BN positivo sempre. Estes resultados engaden consistencia ao estudo.
4. Conclusións
O obxectivo deste estudo é realizar unha análise expost e cuantificar o impacto económico das intervencións do Obxectivo 1 dos Fondos Estruturais para o período 2000 – 2008 en España. A análise céntrase no impacto económico e a análise financeira do 7. Programa de Desenvolvemento Agrario. A avaliación expost mide a efectividade e eficiencia das intervencións, o seu impacto e o seu custo. Ningún modelo ACB usa a metodoloxía que se usou neste artigo para estudar as
intervencións realizadas en España neste período. Este estudo usa a metodoloxía baseada na análise inputoutput presentada por Souto (2011) para estimar os prezos sombra. En xeral, os prezos sombra son diferentes dos prezos de mercado e isto implica que o uso directo da posterior análise social non é válida.
Revista Galega de Economia at Ideas: http:// https://ideas.repec.org/s/sdo/regaec.html Bulletin and News of Revista Galega de Economía at: http://www.usc.es/econo/RGE/benvidag.htm


Summary: No ano 2020 a porcentaxe media da poboación mundial que vivía nas cidades foi do 56%, sendo a media de Europa dun 74%. Nunha enquisa feita no ano 2021 á poboación europea infírese que os tres principais retos que encara a humanidade son o cambio climático, a falta de auga e a propagación de enfermidades. De feito, a dispoñibilidade de auga limpa e un correcto saneamento da mesma constitúe un dos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentábel marcados na Axenda 2030 (ODS 6), polo que cómpre facer unha correcta xestión do ciclo de auga nas cidades, comezando polos sistemas de potabilización, para reducir a pegada hídrica. Os fogares xogan un papel preponderante nesta meta, xa que adaptar o consumo de auga as necesidades reais pode facerse de xeito sinxelo seguindo unha serie de pequenas accións accesibles económica e tecnoloxicamente. Asemade, a I+D+i actual está a debullar a EDAR do século XXI, encamiñando a súa evolución ata o deseño dunha biofactoría capaz de recuperar os recursos materiais e enerxéticos presentes nas propias augas residuais, aspecto compatíbel co seu obxectivo primoxénito de eliminar as substancias contaminantes antes da súa vertedura.

A xestión da auga nos fogares é unha condición sine qua non da cidade sustentábel do futuro
CIDADES E CIDADÁNS
Dende finais do século XX, estase a producir un aumento continuado da poboación mundial que vive nas cidades (Figura 1) e no ano 2020, a media mundial xa atinxiu un valor do 56%, existindo diferencias substanciais para os diversos continentes (Figura 2). Así, os países de América do Norte sitúanse á cabeza cunha porcentaxe do 82%, seguidos de Hispanoamérica (81%) e Europa (74%). Ademais, existe unha tendencia imparábel no aumento do número de megacidades (aquelas que superan os 10 millóns de habitantes e cunha densidade de poboación preto das 2.000 persoas por km2). Os territorios que maioritariamente están a crecer son os países emerxentes como China e India (Hoornweg e Pope, 2016). En 2010, 757 millóns de persoas residían nas 101 cidades máis grandes, o 11% da poboación mundial. Para finais de século, as diferentes estimacións demográficas sinalan que a poboación mundial pode oscilar entre 6.900 e 13.100 millóns de persoas, das cales entre o 15-23% poderían residir nas 101 megacidades.
Este movemento demográfico fai que as cidades pasen a xogar un papel preponderante na procura dunha sociedade sustentábel. A cidade do futuro definirase inescusabelmente, entre outros factores, por atinxir unha boa xestión das entradas e saídas de materia e enerxía nos fogares. Así, existen tres situacións que provocan tamén gran inquedanza nos fogares pola súa ausencia (enerxía e auga) ou acumulación (residuos).
En xullo de 2021, o eurobarómetro publicou os resultados (Eurobarometer, 2021) das enquisas realizadas a uns 26.000 cidadáns dos diferentes países da UE co obxectivo de coñecer cales son os problemas máis graves que ten por diante a humanidade (Figura 3). Os tres primeiros problemas para a poboación europea (UE27) corresponderon a: (i) cambio climático; (ii) pobreza, fame e falta de auga; e (iii) propagación de enfermidades (claro exemplo do impacto da COVID-19). Os cidadáns españois coinciden basicamente na listaxe priorizada dos problemas, pois dous dos problemas relacionados co medio ambiente (cambio climático e falta de auga) atópanse entre os que presentan maior importancia, relegando a propagación de enfermidades ao cuarto lugar, xa que a sempiterna cuestión da situación económica ocupou a primeira posición.
A ONU pola súa parte tamén puxo o foco na cuestión da auga, pois nos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentábel (ODS) enmarcados na Axenda 2030 adica o número 6 á “Auga Limpa e Saneamento”. Actualmente existen millóns de persoas que carecen de servizos básicos de acceso á auga potábel, con datos claramente demostrativos desta situación tan problemática: unha de cada tres persoas non ten acceso á auga potábel salubre e dúas de cada cinco persoas non dispoñen dunha instalación básica destinada a lavarse as mans con auga e xabón. A peste da COVID-19 puxo de manifesto a importancia transcendental do saneamento, a hixiene e o acceso axeitado á auga limpa para prever e conter as enfermidades. A Organización Mundial da Saúde (OMS), sinalou dende o primeiro momento que o lavado das mans era unha das accións máis efectivas que se podían facer para reducir a propagación de patóxenos e facer unha profilaxe fronte ás infeccións, incluído o virus da COVID-19. Polo tanto, non cabe dúbida que a dispoñibilidade de auga e o seu correcto saneamento, así como reducir a pegada hídrica son retos que a sociedade ten na actualidade para atinxir un futuro sustentábel.
2. CONSUMO DE AGUA E PEGADA HÍDRICA
O acceso á auga no mundo é bastante desigual, existindo unha clara diferenza entre os países do hemisferio norte e sur, pois no continente africano as infraestruturas hidráulicas son escasas ou practicamente nulas. Se analizamos o continente europeo, onde o desenvolvemento de infraestruturas hidráulicas é moi semellante, o consumo medio de auga nos fogares no ano 2018 foi de 50,2 m3 por habitante (aproximadamente uns 138 L diarios). Agora ben, existen variacións notábeis entre os diferentes países; por exemplo, 53 m3/hab de España, 69 m3/hab de Italia ou 107 m3/hab de Grecia (Figura 4).
A pegada hídrica é un indicador ambiental que cuantifica o volume total de auga doce usada ao longo de toda a cadea de valor dos produtos, procesos ou servizos. Aplícase ao cálculo de bens e servizos consumidos por un individuo, unha comunidade, un produto ou unha empresa. Existen dúas metodoloxías de cálculo para este indicador: a descrita pola rede de pegada hídrica (WFN, polas súas siglas en inglés) ou a definida pola norma ISO 14046:2014.
Segundo o enfoque da WFN, a pegada hídrica pódese dividir en tres tipos de indicadores en función da súa procedencia:
Auga verde: relacionada coa auga de choiva incorporada no produto ou a evapotranspirada polas plantas.
Auga azul: relacionada co consumo de auga doce.
Auga gris: relacionada coa calidade da auga e a súa contaminación debido á vertedura de substancias contaminantes nun proceso.
Pola contra, a ISO 14046 basease na metodoloxía da Análise de Ciclo de Vida (ACV) descrita pola ISO 14040:2006. A aplicación da filosofía de ciclo de vida implica a avaliación dos impactos ambientais directos e indirectos dende o berce ata a cova, incluíndo a cuantificación das cargas ambientais asociadas ás etapas de extracción de materias primas, transporte, produción, distribución, uso e fin de vida. En consecuencia, a norma ISO 14046 non só contabiliza o volume de auga consumido, senón que tamén avalía os posibles impactos medioambientais relacionados con devandito consumo mediante o uso de indicadores relacionados coa auga.
Nun estudo publicado no ano 2018 por González-García e col. analizouse o impacto ambiental de 26 cidades españolas coa metodoloxía da ACV. A mostra das cidades tivo en conta os datos de poboación, hábitos e a súas características sociais, económicas e xeográficas (Táboa 1).
O valor medio da pegada hídrica para a mostra de cidades españolas consideradas foi de 64±9 m3 por habitante equivalente e ano. Existe unha flutuación significativa entre as diferentes cidades que está directamente relacionada coas taxas de consumo de auga (Figura 5). Unha das cuestións máis relevantes é que non existe unha relación directa entre aquelas zonas climáticas sometidas a un maior estrés hídrico e unhas pegadas hídricas máis pequenas, xa que son os hábitos das cidades as que determinan en maior proporción os datos finais de consumo de auga.
3. XESTIÓN DA AUGA E CAMBIO CLIMÁTICO
O réxime de precipitacións e a duración das secas están a mudar de xeito acelerado, produto da emerxencia climática que estamos a vivir polo quecemento constante e paulatino do planeta. Por todo isto, un consumo responsábel da auga ten que ser unha prioridade do noso comportamento ético.
Minimizar o consumo de auga non só ten efecto sobre unha boa xestión dos recursos hídricos, senón que tamén está intimamente relacionado co cambio climático. Así, a potabilización de augas implica un valor medio de 350 g de CO2eq por m3, debido ás emisións indirectas dos compostos químicos e enerxía que se consumen nas diversas operacións de tratamento físico e químico nas estacións potabilizadoras de augas (Figura 6). De feito, “fabricar” unha auga de tan alta calidade para que parte da mesma se empregue finalmente na cisterna dunha latrina supón unha das aberracións máis cotiás que nos podemos atopar nunha casa. Asemade, o consumo de auga tamén deriva nun caudal de auga residual que á súa vez debe tratarse nunha estación depuradora de augas residuais, cunha emisión media de 500 g de CO2eq por m3, para eliminar a contaminación orgánica que contén. A estas dúas etapas cómpre engadir os impactos derivados da rede de distribución de auga potábel e da rede de sumidoiros. Polo tanto, no intre no que se está a discutir a necesidade dunha redución drástica das emisións de dióxido de carbono, cómpre ser consciente dos procesos e accións que contribúen en maior ou menor medida á emisión de gases de efecto invernadoiro.
4. BOAS PRÁCTICAS NA XESTIÓN DA AUGA NOS FOGARES
Nos fogares podemos seguir un conxunto de boas prácticas encamiñadas a unha redución de consumo de auga que vai supor efectos positivos directos sobre a economía familiar pero que tamén vai contribuír a un mellor desempeño ambiental (Figura 7). Entre as principais accións pódense destacar:
- Evitar as pingueiras das billas, xa que cada unha delas pode chegar a significar unha perda de ata 30 L diarios. Esta cantidade significa, aproximadamente, o volume de auga que bebe comunmente unha familia de 3 membros durante unha semana laborábel.
- Pechar as billas da ducha cando non se emprega, xa que cada minuto aberta supón un gasto de 20 L. Un par de minutos diarios nunha familia de tres membros supón ao longo do mes un volume de 3,6 m3.
- Unha lavadora ten un consumo que oscila entre 50 e 100 L e as lavalouzas poden chegar aos 50 L. Optar por modelos que minimicen a pegada hídrica é sempre unha boa opción.
- Os inodoros gastan uns 10 L cada vez que tiramos da cisterna. Neste caso hai diversas opcións no mercado: (i) empregar auga dos lavadoiros ou pluviais para as cisternas (as denominadas augas verdes) e (ii) minimizar o consumo de auga ao optar por inodoros que operan á baleiro (similares aos dos avións, aínda que neste último caso existen problemas a resolver como o ruído que producen).
- O rego debe combinarse cunha optimización da auga necesaria (por exemplo, o sistema de gota a gota) co emprego de augas grises ou rexeneradas.
5. SANEAMENTO NO SÉCULO XXI
As estacións de depuración de augas residuais (EDAR) que se operan actualmente xa teñen introducidos os conceptos de innovación desenvolvidos a finais do século XX, nos que non só a eliminación de carbono (procesos de aerobios e anaerobios) senón tamén de nitróxeno (procesos de nitrificación-desnitrificación) e fósforo están contemplados co gallo de minimizar os impactos de eutrofización que a vertedura das augas residuais tratadas poidan ter nos leitos dos ríos e lagoas (Lema e Suárez, 2017).
Entre as principais liñas de investigación actuais que virarán o deseño e operación das EDAR nos vindeiros anos podemos destacar:
Descentralización vs centralización dos sistemas de saneamento. Mentres que as plantas de tratamento de augas residuais centralizadas deben evolucionar no seu deseño e funcionamento para adaptarse a un escenario de crecente demanda de auga, enerxía e recursos, o enfoque descentralizado xurde como a opción a considerar en pequenas comunidades ou zonas residenciais onde a produción de bioenerxía pode mellorarse a través da recuperación da materia orgánica ou onde a inversión na rede de sumidoiros para a conexión a unha instalación centralizada pode ser tecnolóxica ou economicamente inviábel (Estévez e col., 2021). Unha visión a longo prazo desta hipótese sería considerar cada casa ou rueiro como a estación espacial orbital e que se puidese integrar nun aproveitamento autosuficiente do ciclo da auga.
Micro- e nanocontaminantes. As novas directivas europeas fan fincapé na importancia de eliminar das augas residuais os micro- e nanocontaminantes ou contaminantes emerxentes, constituídas por aquelas substancias químicas orgánicas, naturais ou de síntese, que tras o seu uso chegan ás EDARs, onde están presentes en concentracións moi baixas (ppb – parte por billón, µg/L –; ou ppt – partes por trillón, ng/L –). Na Táboa 2 reflíctese unha escolma do tipo de compostos químicos que se poden atopar nas EDAR. A súa eliminación implica o desenvolvemento e optimización de novos sistemas físicos-químicos, como os sistemas de oxidación avanzada (González-Rodríguez e col., 2021), e biolóxicos (Arias e col., 2018; Lloret e col., 2013).
EDAR vs Biofactoría. Evolucionar o concepto das EDAR como instalacións adicadas ao tratamento das augas residuais e evitar a vertedura de substancias contaminantes, ao deseño de biofactorías orientadas ao aproveitamento da enerxía e recursos materiais que posúe a propia auga residual. Neste senso, a obtención de bioplásticos; por exemplo, os PHA (Polihidroxialcanoatos, polímeros formados basicamente por cadeas de hidroxibutirato e valeratos) é unha das opcións que se barallan. Outra opción que tivo un relanzamento é a obtención directa de fertilizantes, máis aló do uso de lodos estabilizados, como, por exemplo, a estruvita (un fosfato hidratado de amonio e magnesio) (Crutchik e col., 2017).