Summary: O obxecto principal deste traballo é presentar un conxunto de feitos estilizados sobre o patrón de investimento que amosou a economía española nas derradeiras décadas. A realización deste tipo de análise é relevante como punto de partida para posteriores estudos sobre o investimento en España, especialmente pola importancia central que ten o investimento no crecemento económico. Utilízanse os datos da base BBVAIVIE pero cun enfoque metodolóxico distinto, máis achegado ás categorías do BEA estadounidense. Grazas a isto, neste traballo apórtase nova evidencia sobre os trazos característicos do patrón de capitalización, dos que os máis interesantes son: i) Existiu unha “aceleración” no crecemento entre os dous ciclos expansivos; ii) A nivel de composición técnica, o investimento en equipamentos é o que amosou un maior dinamismo; iii) a nivel de axentes investidores, o investimento corporativo tivo unha gran constancia no seu crecemento, véndose complementado polo “relevo” dos outros axentes, é dicir, o investimento das AA.PP: creceu máis no primeiro ciclo expansivo (19811993) e o investimento dos fogares no segundo (19942007), e iv) a nivel sectorial o investimento concentrouse en sectores con maior dinamismo en creación de emprego, sendo paradigmático o caso do sector da construción.

FEITOS ESTILIZADOS DO PATRÓN DE INVESTIMENTO NA ECONOMÍA ESPAÑOLA
: Investimento, feitos estilizados, economía española
1. Introduci ó n
Neste traballo abórdase a obtención e sistematización dos principais feitos observados no comportamento do patrón de capitalización, pola especial relevancia desta macromagnitude, da economía española durante o período 19812013, tomando como referencia e punto de partida o traballo de Más, Pérez e Uriel (2015) e a base de datos descrita neste estudo (en adiante BBVAIVIE 1).
A principal diferenza metodolóxica, con respecto á literatura especializada, consiste en trasladar as categorías utilizadas na BBVAIVIE ás categorías seguidas polo Bureau of Economic Analysis (2014). Esta transformación consiste en distinguir a composición técnica entre: i) investimento en instalacións (structures); e ii) investimento en equipamentos (equipment and software). Ademais, distinguiremos a composición institucional, é dicir, en función do axente que realiza o investimento: i) o investimento dos fogares corresponde ao investimento residencial en vivendas (residential structures), ii) o investimento das Administracións Públicas (AA.PP.) en infraestruturas (government structures and equipments) e iii) o investimento corporativo privado (private structures and equipments).
Esta clasificación presenta varias vantaxes á hora da análise dos feitos estilizados: por unha banda, permite vencellar os trazos observados ás análises do ciclo económico porque son conceptos máis achegados aos que xeralmente se utilizan nestes estudos (as categorías da Contabilidade Nacional Trimestral); e por outra banda, a clasificación por axentes investidores ofrece unha base aos estudos que opten por microfundamentar as flutuacións do investimento agregado.
O período seleccionado da mostra responde ás datas cíclicas 2 da evolución económica da economía española, pero a diferenza desta clasificación o punto máis baixo da acumulación do stock de capital (tanto en FBCF como na valoración do stock de capital) prodúcese no ano 1981, polo que tomaremos ese dato como ano base, existindo, polo tanto, dous períodos cíclicos de expansión cunha duración semellante: 19811993 e 19942007. A efectos comparativos engádese tamén o período posterior ao ano 2008, pero dada a brevidade do período de auxe a partir dese ano, pola existencia da “dobre recesión”, e a substancial diferenza na duración da actual fase expansiva con respecto ás anteriores, prestaráselle menor atención. A principal contribución é, como consecuencia do enfoque metodolóxico, aportar nova evidencia e con iso contribuír á identificación dos trazos do patrón de acumulación, sendo un paso necesario para posteriores estudos sobre as súas causas e consecuencias, e de interese para os investigadores interesados na materia. A estrutura do documento é a seguinte, primeiro elabórase a base de datos para constatar os feitos a un nivel agregado, e, a continuación, séguenlle tres apartados onde se analiza a evidencia dende unha perspectiva agregada, dende unha perspectiva institucional (por tipos de axentes) e dende unha perspectiva sectorial. Remátase coas conclusións.
2. Elaboración e reclasificación da base de datos
Como se sinalou, o criterio metodolóxico, para distinguir a composición técnica do investimento, agrupouse en dúas categorías: i) o investimento en instalacións abrangue tanto o investimento en vivendas non domésticas e, principalmente, o concepto doutras construcións (infraestruturas e outros); ii) O investimento en equipamentos inclúe todos os investimentos en maquinaria e bens de equipo, equipos de transporte, activos cultivados, e activos inmateriais (software e outros activos inmateriais).
Á hora de distinguir por axentes optouse por:
• Investimento dos fogares: definido como o investimento residencial doméstico neste caso, aproximado mediante o investimento en vivendas no sector inmobiliario (clasificado como “7. Actividades inmobiliarias”). • I nvestimento das AA.PP., que cobre o realizado por todas as institucións públicas, pero sen incluír o investimento das empresas públicas, o que supón a suma dos epígrafes seguintes: i) 9.1. Administración pública; ii) 9.2. Educación pública; iii) 9.4. Sanidade pública, e iv) 9.5. Servizos sociais públicos. Tanto en instalacións como equipamentos (sendo o primeiro máis do 80% do conxunto). • I nvestimento realizado polas empresas, que se define en consecuencia como o investimento total descontado o investimento dos outros dous axentes. En consecuencia, o investimento inmobiliario corporativo non conta co investimento en vivendas (pero si o resto de tipos) e o investimento da administración é só o realizado polo sector privado.
Por último, a desagregación sectorial realízase seguindo un esquema baseado nas características de cada rama produtiva. Para iso, primeiro, considerando como o indicador máis axeitado para facer unha primeira distinción a evolución da produtividade do traballo, obtidas acudindo á base EUKLEMS 3 (O’Mahony e Timmer, 2009), o criterio de demarcación será o 2% de crecemento da produtividade do traballo, medido en horas, para o período 198107. Despois de facer esta primeira distinción, agrupamos as ramas pola semellanza nos procesos produtivos e a evolución do emprego.
Con iso, cons é guense os seguintes grupos (v é xase o Cadro 1) de sectores: • Sectores Básicos (SB): presentan un incremento positivo da produtividade pero con destrución de emprego. • Sectores Manufactureiros (SM): caracterízanse por un crecemento positivo da produtividade do traballo sen creación nin destrución de emprego. • Sectores máis creadores de Emprego (SE) caracterízanse por un moi lento crecemento da produtividade do traballo pero con forte creación de emprego.
• Sectores máis produtivos (SP) caracterízanse por un forte crecemento da produtividade do traballo e unha moderada creación de emprego. Esta clasificaci ó n ser á utilizada para analizar o investimento corporativo, que conforme aos criterios metodol ó xicos antes sinalados non incl ú en nin o investimento dos fogares nin o realizado polas AA.PP., polo que é necesario esclarecer que o obxectivo non é explicar estes comportamentos da produtividade (o que supera amplamente os límites deste estudo), sen ó n facilitar a identificaci ó n do patr ó n de acumulaci ó n sectorial ao agregar varias industrias. Cadro 1. Clasificación sectorial do investimento Sectores básicos (SB) 1. Agricultura, gandería, silvicultura e pesca 2.1.1. Industrias extractivas Sectores manufactureiros (SM) 2.2. Manufacturas Sectores creadores de emprego (SE) 3. Construción 4.1. Comercio e reparación 4.3. Hostalería 7. Actividades inmobiliarias “corporativas” 8. Actividades profesionais 9. “Administración privada” 10. Outros servizos 2.1.2. Enerxía eléctrica, gas e auga Sectores intensivos en produtividade (SP) 4.2. Transporte e almacenamento 5. Información e comunicacións 6. Actividades financeiras e de seguros
Fonte: Elaboración conforme á descrición anterior 3. Evidencia en perspectiva agregada O primeiro dos feitos observados na an á lise descritiva é que a FBCF total amosou unha tendencia crecente, tanto na s ú a relaci ó n co stock de capital neto, medido como taxa de acumulaci ó n (I/K), como na s ú a relaci ó n coa demanda agregada, medido en taxa de esforzo investidor (I/Y), de tal forma que a taxa de acumulaci ó n I/K bruta amosa unha media do 7, 9%, que se incrementa moderadamente durante a primeira fase expansiva (crecemento do 0, 5%) e m á is notablemente na segunda (crecemento do 2, 2%), ata acadar o m á ximo de I/K no ano 2006.
Por iso, o investimento na economía espa ñ ola no s ó foi moi significativo, con respecto á s ú a evoluci ó n sen ó n tam é n superior á dos países da s ú a contorna (S á nchez, S á nchez & Urtasun, 2008), dado que se materializou nun incremento do stock de capital en taxas elevadas, a economía espa ñ ola presenta unhas taxas de capitalizaci ó n media, en termos de capital per c á pita, con respecto ao resto de economías europeas (Mas, P é rez & Uriel, 2015, pp. 5054).
Polo tanto, o investimento amosa un bo comportamento tanto en termos das s ú as tendencias previas como en termos de comparativa internacional (P é rez, 2011), polo que non existe atraso relativo da capitalizaci ó n per c á pita total.
En consecuencia, outro trazo característico é o forte crecemento da Formaci ó n Neta de Capital Fixo (FNCF), calculada mediante a diferenza dos datos anuais de stock neto, e que amosa unha forte correlaci ó n co ciclo econ ó mico, crecendo substancialmente nas fases de expansi ó n e caíndo substancialmente nas recesi ó ns, de tal forma que o investimento de reposici ó n, destinado a cubrir a depreciaci ó n, creceu en menor medida que a FBCF, e polo tanto que a FNCF, reflectíndose na evoluci ó n da participaci ó n relativa, aínda que malia que o investimento de reposici ó n é dominante, a s ú a cota de participaci ó n relativa decaeu sensiblemente a favor da de ampliaci ó n (que crece do 32% durante o primeiro período ao 45, 5% durante o segundo).
En terceiro lugar, desagregando os sectores de destino do investimento agregado, obs é rvase que na FBCF: i) os SP e os SE presentan taxas de crecemento non moi dispares (6, 2 fronte a 7, 1) na segunda fase de expansi ó n, a pesar de que entre os segundos se incl ú e o que amosa o maior crecemento (un 15, 3% na construci ó n); ii) a derruba do investimento en manufacturas (do 3, 9% ao 0, 8%); iii) a escasa importancia cuantitativa dos SB en termos de participaci ó n sobre o total da FBCF e o seu moderado crecemento. iv) Como consecuencia, a participaci ó n dos SE creceu notablemente, pero non o fixo á conta dos SP (que mante ñ en o seu ritmo), sen ó n esencialmente con respecto aos outros sectores (SM e SB).
Como consecuencia, pódese afirmar que os SE son os predominantes e incrementaron a súa importancia ao longo da etapa expansiva, pero namentres que os SP mantiveron boas taxas de crecemento, tanto en bruta como en neta, as manufacturas e os SB sufriron unha caída importante evidenciando unha forte deterioración do investimento de ampliación.
Equipamentos 4, 8 -7, 1 18, 2 -24, 5 19, 3 16, 2 21, 9 5, 0 Notas: *Substituído o ano 1993 por 1994, por ter un valor negativo. Fonte: Elaboración a partir da base do BBVAIVIE
4. Evidencia por tipos de axentes
Analizando agora a composici ó n do investimento polos grupos de axentes que o realizan. Obs é rvanse, primeiro, que o investimento dos fogares mantivo taxas de crecemento moi modestas na primeira fase, creceu intensamente durante a segunda fase, chegando a superar a media do período, como consecuencia do espectacular incremento da FNCF, que se en 1994 supo ñí a un cuarto do investimento, en 2007 supo ñí a a metade da FBCF (unha taxa de crecemento da cota do 5, 6%).
11 Loxicamente este importante incremento do investimento de ampliaci ó n ten como consecuencia un crecemento paralelo do stock de capital. De igual forma, a participaci ó n da FBCF dos fogares amosa un patr ó n semellante, xa que perde importancia durante a primeira fase (do 36% ao 26%) e ga ñ a participaci ó n na segunda (ata o 29% en 2007).
Estes feitos parecen relacionados coa apreciaci ó n de Á lvarez & Cabrero (2010), que soste ñ en que o investimento residencial tende a adiantarse no ciclo econ ó mico da produci ó n e o investimento agregado, medido tanto en vivendas iniciadas como en visados concedidos, sendo semellante aos patr ó ns observados noutras economías occidentais, como Estados Unidos e Alema ñ a.
Asímesmo, as AA.PP. (DíazRoldan & Martínez, 2006; Torres, 2009), creceron a un ritmo notable durante a primeira fase, freou sensiblemente o seu crecemento na segunda fase expansiva, a FNCF creceu a taxas superiores que a depreciaci ó n durante a primeira fase, namentres que durante a segunda de feito perdeu participaci ó n en favor do investimento de reposici ó n. A partir de 1993 comeza a reducirse progresivamente o investimento de ampliaci ó n, chegando ao 42% en 2007. A participaci ó n na FBCF total das AA.PP tivo unha maior importancia durante a primeira fase, ga ñ ando un 5% de puntos de cota, que perdería posteriormente durante a segunda fase (quedando no ano 2013 nun 7, 5%). Con respecto ao investimento das empresas é o que amosou unha maior semellanza coa FBCF total, cunha aceleraci ó n do crecemento do 3, 5% ao 6, 8% do mesmo, e unha aceleraci ó n do
investimento de ampliaci ó n aínda m á is importante, do 3, 1% ao 9, 6%. O investimento corporativo amosa tam é n un incremento da participaci ó n da FNCF sobre a bruta durante o período expansivo do 33% ao 39% (chegando ata o 41%). Malia que é significativo que neste caso non supere o 50% da FBCF. Isto d é bese á s s ú as superiores taxas de crecemento da depreciaci ó n con respecto á depreciaci ó n dos fogares (loxicamente a depreciaci ó n dos bens de equipo é maior que a das instalaci ó ns e equipamentos produtivos). O investimento corporativo incrementou sempre a s ú a participaci ó n na FBCF total (do 51% no ano 1981 ao 67% no 2013).
Como se observa nos dous comportamentos claramente diferenciados entre o investimento dos fogares e as AA.PP., na primeria fase as AA.PP. tiveron un papel de estímulo, namentres que na segunda toma o relevo a FBCF dos fogares. O mesmo comportamento amosa o investimento de ampliaci ó n, que foi superior na segunda fase, como consecuencia de que tanto o investimento corporativo como o dos fogares intensifican o seu crecemento.
En segundo lugar, desagregando a composici ó n t é cnica da FBCF, por unha banda, a FBCF das AA.PP. conc é ntrase principalmente en instalaci ó ns (na contorna do 80%) durante todo o período considerado, malia que se observa un incremento dos equipamentos a partir de 1994. Adem á is, a ampliaci ó n produciuse con maior intensidade durante a primeira fase expansiva en á mbalas d ú as variables, namentres que durante a segunda predomina a reposici ó n. Na FBCF corporativa, malia que dominan as instalaci ó ns e ga ñ aron certa participaci ó n durante a primeira fase, os equipamentos melloraron a s ú a cota de forma progresiva e acelerada (xa que creceron a unha taxa do 8, 6%) durante a segunda fase expansiva (acadando o 46% en 2007 superando o 58% en 2013). A FNCF foi bastante estable nas instalaci ó ns corporativas, sendo aproximadamente do 50% da FBCF durante todo o período e cunha escasa incidencia do ciclo
econ ó mico.
Como consecuencia, o investimento en equipamentos (esencialmente das empresas) tivo unha importancia crecente, gañando participación relativa. Isto descarta a idea de que o investimento en instalacións tivera un efecto crowdingout sobre os equipamentos, xa que ámbolos dous tiveron un importante crecemento e de feito, os equipamentos gañaron importancia, malia que unha parte significativa fora destinado a cubrir a depreciación.
5. Investimento sectorial corporativo
Finalmente, para completar o patrón de capitalización é necesario desagregar sectorialmente o investimento corporativo (conforme o esquema e categorías sinaladas previamente).
Por unha banda, as manufacturas perderon progresivamente participación na FBCF (pasando de taxas da contorna do 25% durante os anos 80 a tan só un 9% no ano 2013) como consecuencia do seu estancamento (un 0, 8%) durante a segunda fase de expansión, o que se reflicte na caída da súa taxa de acumulación ao longo de todo el período 198107 (un -0.2%).
Os SB presentan tamén unha continuada perda de importancia, pero a súa evolución é a contraria á dos SM, durante o primeiro ciclo expansivo presentan unha notable caída que vai acompañada dunha mellora na segunda fase, a pesar diso, o I/K presenta unha importante caída durante o período 198107.
Entre tanto os SP teñen un crecemento importante no segundo período, reflectíndose
14 tamén nas súas taxas de acumulación brutas, namentres que as manufacturas reducen o seu crecemento (9, 2% ao 8, 7%), os SE (do 10% ao 12, 7%) e os SP (do 9, 9% ao 12%) crecen a un ritmo notable.
Loxicamente, estes comportamentos son consecuencia do importante volume de FNCF que presentan os SE durante todo o período, e unha vez máis, con maior intensidade durante a segunda fase. Pola contra, tanto nas manufacturas como nos sectores máis produtivos o investimento predominante é o de reposición, sendo sintomática a perda de FNCF sobre a FBCF, pasando do 26% ao 20%, namentres que o resto de sectores incrementan a participación da FNCF nestes mesmos anos.
En resumo, a composición sectorial do investimento empresarial amosa o feito do forte protagonismo dos SE, e dentro deles o peso da construción. Así como do importante investimento de ampliación que levaron a cabo estes sectores; e que en termos dinámicos se reflicte na acentuación do seu crecemento durante a segunda fase expansiva.
6. Conclusi ó ns
Neste traballo abordouse a tarefa de identificar os principais feitos estilizados do patr ó n de capitalizaci ó n da economía espa ñ ola dende principios dos anos 80. Con ese obxectivo desenvolveuse unha metodoloxía inspirada principalmente nas categorías do Bureau of Economic Analysis, pero adaptadas á informaci ó n dispo ñ ible e característica do obxectivo do estudo.
Este novo enfoque permite identificar os seguintes trazos característicos do investimento na economía espa ñ ola:
• Pódese afirmar que os SE son os predominantes e incrementaron a súa importancia ao longo da etapa expansiva, pero namentres que os SP mantiveron boas taxas de crecemento, tanto en bruta como en neta, as manufacturas e os SB sufriron unha caída importante evidenciando unha forte deterioración o investimento de ampliación.
Estes feitos apuntan a complementariedades no patr ó n de capitalizaci ó n nos seus distintos niveis, a aceleraci ó n entre os intervalos v é n acompa ñ ada do relevo entre o investimento dos fogares e das AA.PP., un incremento da capacidade produtiva (polo maior investimento de ampliaci ó n e o maior investimento en equipamentos) e unha localizaci ó n en sectores m á is baseados en creaci ó n de emprego (especialmente, o da construci ó n).
Loxicamente cunha an á lise descritiva deste tipo non se poden inferir relaci ó ns causais, polo que quedan para futuras investigaci ó ns, pero p ó dense apuntar posibles interconexi ó ns:


Summary: Na presente contribución estúdanse diferentes fenómenos sintácticos en proceso de mudanza en galego como soporte (obviamente moi parcial e aproximativo) dun modelo posible de explicación do sentido do cambio lingüístico en sintaxe. Asúmese a idea de que a natureza e difusión dos cambios que atinxen ás construcións gramaticais son distintos aos que atinxen á compoñente fónica da lingua. A partir de a í, sostense a hipótese de que os sistemas lingüísticos evolúen, na con ﬁ guración da súa morfosintaxe, movidos por unha tensión dialéctica entre as bondades da formalización rigorosa do código gramatical —gramaticalización como proceso de institucionalización, que permite superar limitacións e ambigüidades inherentes ao acto comunicativo— e as vantaxes da máis laxa codi ﬁ cación pragmática —moi versátil á hora de modular o texto para axeitalo ás características inestables do contexto. En apoio desta hipótese preséntanse evidencias empíricas de fenómenos variacionais en curso no galego, basicamente referentes á concordancia, á marca de caso (nomeadamente ao uso da prep. a con OD e a certos efectos colaterais na expansión do OI) ou á evolución das formas de expresión da futuridade.

Os camiños da gramática: unha aproximación á variación e o cambio lingüístico desde a sintaxe do galego
 Sintaxe, cambio lingüístico, gramaticalización, galego, concordancia, marca de caso, expresión da futuridade
1. I NTRODUCIÓN
É bastante escasa a importancia que tradicionalmente se lle adoita outorgar á sintaxe nos estudos de lingüística variacional. Como a outra cara da mesma moeda, semellante situación atopamos tamén nos estudos de gramática prescritiva, orientados ao establecemento do estándar. Este estado de cousas non sorprende demasiado pois a sintaxe é a parte do sistema lingüístico en que menos distantes e elaboradas (‘abstand’ e ‘ausbau’ en terminoloxía klossiana) son as linguas entre si, sempre que non pertenzan a familias ou tipos moi afastados. Se hai pouca variación interlingüística, hai pouca necesidade de prescrición e o mantemento deítems variacionais intralingüísticos non compromete a solidez do estándar. O esforzo prescritivista concéntrase noutras zonas dotadas de maior visibilidade. De aía limitada presenza da sintaxe nos estudos orientados tanto ao estándar como á variación, e asemade o baixo teor simbólico da compoñente en ambos os tipos de disciplinas (Cidrás 2004).
Porén, dándolle unha volta ao tema, non deixa de resultar curioso ese escaso relevo se pensamos na innegable importancia que a sintaxe ten na caracterización dos sistemas de comunicación e na súa evolución. É a sintaxe, moito máis que calquera outra compoñente, a que nos serve para establecer os límites do que ﬁ loxeneticamente podemos considerar un sistema de comunicación lingüístico e xa non un sistema prelingüístico, como os que no seu día tiveron os nosos ancestros homínidos ou os que seguen a ter outros primates antropomorfos. Desde logo, remitímonos a un lapso temporal enorme; mais tamén é enorme a distancia entre os estadios aludidos: o paso dunha sintaxe incipiente a outra enormemente complexa tivo que ter lugar (natura non facit saltus) dun xeito paulatino pero constante ao longo de ducias ou centos de miles de anos. E dalgún xeito ten que seguir agora. Tal vez resulte un bo punto de partida a seguinte caracterización das distintas dimensións de variación sintáctica que atopamos no diasistema do galego (común en esencia a moitas linguas e tal vez mesmo xeral): No plano diatópico, a variabilidade sintáctica é certamente escasa. Se xa o era, como se apuntou, no nivel interlingüístico, é lóxico que o sexa máis aínda no nivel dialectal: moi poucos trazos sintácticos resultan relevantes na delimitación dos bloques e áreas dialectais do galego, como amosa Fernández Rei (1990) cos 81 fenómenos que emprega no seu traballo xa clásico, basicamente fónicos e morfonolóxicos; mesmo os adoito considerados sintácticos non son propiamente tales: teísmo e cheísmo, e.g., non aluden a neutralizacións das funcións OD e OI, senón só das marcas formais asociadas a elas nunha pequena área da morfoloxía verbal clítica. Por contra, no plano diastrático e, sobre todo, no diafásico a variabilidade é moi importante 1 : hai unha gran dispoñibilidade funcional de variantes sintácticas dentro da competencia comunicativa de cada falante. De feito, as zonas inestables ou áreas críticas do
sistema lingüístico dos individuos atinxen esencialmente á sintaxe, máis que aos outros ámbitos da gramática, como profusamente ilustran Peres e Móia (1995) co portugués. Na diacronía, porén, esa variabilidade tende a facerse crónica. Aínda que no subsolo desas áreas críticas se agachen movementos tectónicos de fractura interna do sistema, estes non son proclives a afloraren e convertérense en mudanzas de norma, ou demoran moito en facelo, por mor da antes aludida escasa presión uniformadora que polo xeral se exerce sobre as variantes sintácticas. 1 A variación social stricto sensu en galego é menor que a situacional ou estilística por causa da escasa sociodiversidade desta lingua: o confronto lingüístico entre grupos sociais tende a manifestarse en Galicia máis nun confronto entre linguas (galego vs. castelán), que entre sociolectos dentro do galego.
© 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 a) b) c)
En realidade, a riqueza na variabilidade (=dispoñibilidade sincrónica) vén propiciada pola escasa fluidez no cambio lingüístico diacrónico. Aínda que algúns cambios evolucionan rapidamente de xeito que as formas emerxentes substitúen as anteriores sen que se propicie a variabilidade (como é o caso do marcado selectivo de OD, vid. secc. 4 infra), en moitos outros a convivencia entre usos innovadores e conservadores prolóngase inde ﬁ nidamente, alcanzando con frecuencia toda a historia da lingua: a variación na concordancia (vid. secc. 3 infra) ou estruturas de incorporación de Obxecto do tipo teño medo que (vs. teño medo de que) acompáñannos desde os primordios da lingua: no galego medieval son moi comúns ocorrencias do tipo ouveron acordo que, chegou recado que, parade mentes que…, asícomo as concordancias máis discordantes que caiba imaxinar. E non hai indicios de que a situación vaia mudar. Iso si, tan prolongada cohabitación de formas non se sostén dunha maneira afuncional: as variantes en concorrencia subsisten en tanto que adquiren valor social (lato sensu), como caracterizadores dun código de grupo ou rexistro. Chégase asíao acabado de sinalar na alínea b. En Cidrás (1994) exempli ﬁ co este fenómeno con diversos usos do galego. Prescindo de detallar as numerosas e importantes achegas da tradición laboviana nesta liña —nomeadamente no ronsel de Labov (1966).
Son moitas as construcións sintácticas inestables actualmente (e seguramente en calquera outro momento) e moitos os procesos perceptibles de cambio lingüístico que atinxen á sintaxe. Porén, non organizarei a miña contribución como un relatorio expositivo deste tipo de fenómenos, ao xeito dun anecdotario de usos lingüísticos en proceso de mudanza. ‘Demostrar’ a obviedade de que os sistemas lingüísticos se moven, incluíndo a súa sintaxe, paréceme un plano de traballo pouco estimulante. Asípois, aínda tratándose esta dunha contribución moi xenérica e de alcance limitado, tentarei artellala presentando diferentes fenómenos sintácticos en proceso de mudanza para inserilos nun modelo posible (saliéntese isto, como tamén certa dose especulativa) de explicación do sentido do cambio lingüístico sobre a base da sintaxe do galego.
Ocupareime especi ﬁ camente do cambio sintáctico (ou morfosintáctico, nunha lingua flexiva como é o galego), en parte porque doutros niveis se ocupan outros colegas con mellor criterio —e.g. a contribución de Xosé Luís Regueira neste mesmo volume. Mais tamén porque me parece máis que probable que a natureza e difusión dos cambios que atinxen ás construcións gramaticais sexan distintos aos que atinxen aos sons como soporte matérico da lingua: Os cambios fónicos, coas repercusións morfofonolóxicas que con frecuencia acadan, responden a unhas leis cunha mecánica amplamente estudada xa polos neogramáticos (leis de Grimm ou de Verner, e.g.), e teñen unha gran transcendencia no deseño do agrupamento de linguas xeneticamente vencelladas —i.e., das ‘familias’ lingüísticas. As múltiplas evidencias pérdense nas orixes da gramática comparada e histórica: cando os comparatistas do XIX establecían as súas familias cotexando os resultados das correspondencias sonoras entre determinadosítems lexicais (pénsese na distinción entre linguas centum e linguas satem que divide o complexo indoeuropeo en dous grupos, occidental e oriental respectivamente, sobre a base da pronuncia doítem ‘cen’), repetían —dun xeito máis cientíﬁ co, iso si— a metodoloxía aplicada xa a comezos do século XIV por Dante (coa súa clasi ﬁ cación das linguas iò, s ì, oc e o ï l, segundo as correspondencias da partícula a ﬁ rmativa) ou a principios do XVII por J. J. Escalígero (coa súa proposta de linguas Deus, Theós, Godt e Boge sobre a base das correspondencias sonoras na denominación da divindade). Porén, as mudanzas na morfosintaxe presentan probablemente unha difusión máis libre da ﬁ loxenia, e por iso contribúen ao deseño dunha tipoloxía lingüística escasamente coherente cos agrupamentos ‘de familia’. Pénsese no cambio de tipo lingüístico SOV > SVO que se veri ﬁ ca no paso do latín ao galego, ou do xermánico ao inglés, que sitúa a nais e ﬁ llas en tipos distintos, ao tempo a) b)
que as asocia a linguas ﬁ loxeneticamente moi distantes (o latín ao xaponés e o galego ao chinés, e.g.). Outro exemplo moi claro ofrécenolo, no ámbito das linguas romances, o funcionamento do sistema de marcado selectivo do OD con preposición (vid. secc. 4 infra): o español ten neste punto un comportamento moi similar ao do romanés (co marcado máis extensivo da Romania) e fortemente oposto ao do portugués (cun marcado moi restritivo), o que para nada se corresponde cos agrupamentos xenéticos —e.g. familia iberorrománica; románico oriental vs. occidental. Estes agrupamentos fanse sobre a base de diferenzas fónicas —e.g. o tratamento do –s e das oclusivas xordas -p-, -t-, -kno paso do latín aos romances, que separa os sectores oriental e occidental pola coñecida liña La SpeziaRimini.
En de ﬁ nitiva, os cambios na maneira de pronunciar os sons na cadea fónica parecen responder a unha dinámica distinta á dos cambios da gramática que esas cadeas soportan 2.
2. D INÁMICA DO CAMBIO LINGÜÍSTICO : ENTRE A VERSATILIDADE DA
PRAGMÁTICA E O RIGOR DA GRAMÁTICA
Comezarei por debullar unha serie de postulados acerca da natureza, funcionamento e evolución das linguas que, aínda que espallados, se atopan lonxe de suscitar un acordo unánime. Sitúanse, porén, no alicerce da miña exposición e, daquela, asumireinos sen necesidade dunha demostración explícita previa.
As linguas son sistemas dinámicos e adaptativos, en constante proceso de mudanza guiada polo uso e orientada á optimización da súa función comunicativa. En consecuencia, están integradas por complexos códigos, dotados de distintas densidades de estruturación, segundo as zonas. Cara ao núcleo do sistema atopamos as áreas máis altamente codi ﬁ cadas, as máis automatizadas e menos proclives á variabilidade, aínda que tamén elas están en constante mudanza. Cara ás marxes as estruturas presentan un menor grao de codi ﬁ cación, unha maior motivación icónica e un meirande dinamismo variacional. Por suposto, a transición dunhas zonas a outras é gradual e nonestática 3.
Cando frecuentemente se a ﬁ rma que a lingua é unha institución social quere dicirse que o sistema lingüístico é o produto dunha institucionalización levada a cabo, mediante procesos autoorganizados de negociación e converxencia, polos membros dunha comunidade de individuos que precisan formalizar a súa interacción comunicativa para mellor regular asía súa convivencia. O que se institucionaliza mediante tales procesos son os usos comunicativos dos individuos, que denominamos usos lingüísticos. Asípois, os usos lingüísticos preexisten á codi ﬁ cación gramatical, no plano social, do mesmo xeito que, no individual, a actuación preexiste á competencia. O produto desa institucionalización, i.e. o código, a gramática, é por tanto un epifenómeno da lingua (Hopper 1987).
A lingua e a gramática son producións sociais, pero o acto de fala é claramente unha actuación individual —falan as persoas, non os colectivos— construída consonte unha competencia tamén individual 4. A gramática é, pois, unha produción social espontánea emerxente de múltiplas actuacións individuais realimentadas (que chamamos corpus lingüístico), non orientadas intencionalmente á construción da gramática senón á obtención de bene ﬁ cios na interacción grupal. A gramática pertence ao que Rudi Keller (1994) denominou, evocando a Spielberg, “fenómenos da terceira clase”. Trátase de fenómenos que non son naturais, pero tampouco artefactos creados de maneira intencionada: son efectos colaterais nonintencionais de múltiples actuacións individuais guiadas por intencións distintas á do produto causado —como ocorre, por exemplo, coa inflación ou cun atasco de estrada. O cambio lingüístico, unha modi ﬁ cación da gramática ao cabo, tamén é en parte un fenómeno de terceira clase: engloba procesos xurdidos de actuacións individuais inconexas e innovadoras que exploran opcións marxinais do código (replicacións mutantes, en terminoloxía evolucionista) e que, ao xeneralizarse, acaban por xerar neste mudanzas cualitativas, non procuradas propositadamente, non predicibles pero tamén non aleatorias.
Do devandito derívase a convición —non universalmente aceptada— de que as linguas non mudan de maneira cega ou azarosa, senón que o cambio lingüístico é funcional e direccional. Repárese, porén:
‘Funcional’ e ‘función’ son termos tan polisémicos que poden signi ﬁ calo case todo. Soster que o cambio é funcional non implica que o cambio teña unha función entendida como unha motivación, unha ﬁ nalidade apriorística —que pode tela ou non. Implica si que o cambio é unha función do uso lingüístico (nun sentido próximo ao que o termo ten en matemáticas: as mudanzas do código son correlativas das mudanzas de uso) e non algo que ocorra de xeito autónomo (Keller 1997). Neste senso, dicir que o cambio lingüístico ten como función (= ﬁ nalidade) acadar un óptimo desempeño da comunicación é algo que me parece certo no predicado pero inexacto no suxeito, en tanto que o aserto recolle unha propiedade das linguas, non do cambio lingüístico 5. Por suposto, a direccionalidade do cambio non debe entenderse como un movemento rectilíneo e uniforme: contempladas cunha perspectiva cronolóxica reducida (ou de rango dos fenómenos considerados moi parcial), o carácter sinuoso das mudanzas empece a percepción dese camiño baixo a fasquía do caos ou o puro azar e conduce á crenza de que non existen ao longo do tempo sistemas (ou estadios) lingüísticos máis avanzados que outros e de que o cambio lingüístico non está orientado (Newmeyer 2002). Porén, contemplando os feitos cunha perspectiva ampla, é difícil subtraerse á idea de que a linguaxe humana evoluíu paulatinamente desde primitivos sistemas gramaticais moi simples, cunha morfosintaxe rudimentaria di ﬁ cilmente identi ﬁ cable como tal, ata sistemas gramaticais enormemente complexos como os das linguas actuais, con toda a súa aparataxe de marcas morfolóxicas, palabras funcionais e arrevesados códigos para o seu manexo. Numerosos estudos sobre a evolución lingüística a longo termo teñen fornecido múltiplas evidencias empíricas de que o estadio primixenio da linguaxe careceu de toda esa so ﬁ sticación que amosan as linguas actuais. Media entre ambos os puntos un longo camiño (vid. Heine e Kuteva 2007 para a súa reconstrución) que conduciu a códigos enormemente institucionalizados.
Consonte ditan o sentido común e o principio do uniformitarismo lingüístico, o proceso evolutivo segue hoxe o seu curso e responde en todo momento á mesma dinámica —de aíque se poida soster aquilo de que “o presente é a chave do pasado”. Ora ben, iso non implica exactamente que o cambio lingüístico responda a unha dinámica constante de complexidade crecente ad in ﬁ nitum. Como en todo mecanismo deseñado para un ﬁ n (comunicarse ou lavar 5 Croft (2006) sinala atinadamente que o cambio lingüístico é funcional na súa fase de innovación (emerxencia da variante) en tanto que encerra unha alteración da relación entre forma e contido da construción modi ﬁ cada (funcional como pertinente, como valor semántico alicerzado na expresión), mentres que é social na súa fase de propagación da variante. Isto é congruente coa visión funcionalista da linguaxe como produción social comunicativa, pero non implica que a propagación dos cambios sexa funcional, no senso de motivado ou intencional —que pode selo ou non. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 a) b)
roupa) o que se procura é conseguir a máxima e ﬁ ciencia na consecución da tarefa da maneira óptima, i.e., coa mecánica máis simple. Por tanto a evolución ﬁ loxenética cara á complexidade non é unha dinámica sen ﬁ n, e menos aínda un ﬁ n en si mesmo. O que non ten ﬁ n é o proceso de cambio, guiado por unha necesidade de adaptación ás necesidades sempre cambiantes do contorno. Por iso as máquinas (de lavar ou de comunicarse) non acostuman utilizar mecánicas cada vez máis simples, ao teren que atender demandas adicionais de uso, máis so ﬁ sticadas —non abonda con que a máquina lave a roupa sen máis: ten que tratala con delicadeza, evitar que se engurre, deixala lista para o ferro, aforrar auga, etc.
A liña evolutiva da linguaxe humana pode ser en boa medida caracterizada, consonte as ideas xa clásicas de Givón (1979), como unha longa transición desde sistemas comunicativos baseados no que podemos denominar modo pragmático, ou ‘natural’, cara a outros organizados esencialmente segundo un modo gramatical ou sintáctico. No primeiro predominan o contido, as intencións comunicativas e a inestabilidade formal sobre unha codi ﬁ cación de construcións incipiente ou pouco asentada, polo que o éxito da comunicación é altamente dependente do contexto. O modo gramatical xorde do pragmático a través de procesos de elaboración do código que dan lugar a sistemas altamente formalizados, con construcións sintácticas estables, explícitas, máis convencionais, automatizadas e fortemente pautadas, por tanto de interpretación independente da situación comunicativa 6.
Porén, a evolución lingüística non consiste nun paulatino abandono da ‘primitiva’ pragmática que dá paso a un modo sintáctico ‘superior’ e máis so ﬁ sticado. Os sistemas lingüísticos foron acadando co tempo máis gramática, pero non menos pragmática. Dáse, de certo, no proceso evolutivo da linguaxe, un peso crecente da (morfo)sintaxe, inicialmente inexistente, mediante procesos de gramaticalización de pautas pragmáticas. Pero ao mesmo tempo a pragmática reclama o seu papel fundamental na e ﬁ ciencia comunicativa, xerando constantes procesos compensatorios de (re)codi ﬁ cación de valores pragmáticos —i.e., mecanismos de pragmatización.
Os modos pragmático e gramatical son dúas manifestacións polares do xeito de organizárense as linguas na súa dimensión comunicativa, concorrentes en todo o proceso ﬁ loxenético da linguaxe (agás do seu primordio, que presumiblemente carecía dunha gramática de seu). Ningún deles é superior ao outro. A multimilenaria supervivencia de ambos é proba de que o triunfo evolutivo do produto reside na complementariedade de ambas as ordes, que conxuntamente optimizan os recursos para acadar o éxito da comunicación. Un e outro tipo de recursos (pragmáticos e sintácticos) son máis ou menos adecuados segundo as circunstancias en que ten lugar o acto comunicativo, de xeito que aquilo que nunha situación supón unha vantaxe relativa se converte noutra nunha pexa, e viceversa. As í, a forte dependencia do contexto que amosa o modo pragmático constitúe unha desvantaxe en situacións comunicativas distantes, moi complexas ou moi formais, en que o contexto físico non está accesible ou é pouco operativo. Porén, na interacción próxima, en que ese contexto, pola súa inmediatez, asume moito protagonismo comunicativo, a pexa convértese en vantaxe: a pragmática outórgalle unha maior versatilidade ao sistema lingüístico, que se adapta ás circunstancias comunicativas como a auga se adapta á forma da xerra que a contén. A maior densidade estrutural do modo sintáctico faino máis independente do contexto, pero asemade menos versátil para adaptarse a el, o que, na comunicación próxima, supón algunha eiva.
En de ﬁ nitiva, os sistemas lingüísticos evolúen movidos por unha tensión dialéctica entre as bondades da formalización/institucionalización rigorosa do código gramatical, que permite superar limitacións, ambigüidades e ambivalencias do acto comunicativo, e as vantaxes 6 De xeito simpli ﬁ cado, no modo pragmático prevalecen as estruturas tópicocomentario, asícomo a xustaposición aditiva de enunciados ou a súa coordinación con conectores laxos ou inespecíﬁ cos; a orde de palabras e a entoación teñen gran relevancia no marcado de relacións (pragmáticas) mentres que as marcas morfolóxicas teñen escaso relevo. No modo sintáctico dáse, por contra, unha prevalencia da estrutura suxeitopredicado, dos conectores trabados, con alta presenza de subordinación especíﬁ ca, unha ampla morfoloxía e abondosos marcadores funcionais e dependenciais, entre outros trazos. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746
da máis laxa codi ﬁ cación pragmática, máis versátil á hora de modular o texto para axeitalo ás características inestables do contexto. Se o resultado a longo termo son sistemas gramaticais progresivamente máis explícitos (e en principio tamén máis complexos), non é por causa dunha irrefreable pulsión regulamentista dos seus usuarios, senón da incorporación do mínimo de regras que en cada momento se estiman necesarias para o óptimo funcionamento comunicativo deses sistemas.
Concibido o cambio lingüístico como produto da tensión dialéctica que acabo de referir, compréndese tanto que o dinamismo liberado avance a través de numerosos ciclos sucesivos de gramaticalizacións sintactizantes e pragmatizacións restauradoras, como a tendencia da variabilidade de construcións a facerse crónica. Os constantes procesos de gramaticalización, co lixiviado ou desemantización que desencadean, supoñen con frecuencia a perda de ricos valores de contido pragmáticotextual, o que favorece a emerxencia de novas pezas rexeneradoras do subsistema (pragmático) lañado. O proceso cíclico avanzaría asíen espiral, pois de cada volta nunca se volvería ao punto inicial, senón a unha situación parella nun estadio máis evoluído. Por suposto, as devanditas constituirían as hipotéticas liñas mestras do cambio lingüístico nunha perspectiva a gran escala. Non se pode pretender explicar todas e cada unha das modi ﬁ cacións puntuais do sistema, nunha dimensión microtemporal, como mostra desa direccionalidade, do mesmo xeito que os avatares da meteoroloxía cotiá (en que se suceden anos secos e húmidos, invernos duros e suaves, en secuencias que, a pequena escala, semellan caóticas) non poden de ﬁ nir illadamente unha hipotética situación de cambio climático. Porén é o certo que, supoñendo correcta a hipótese do cambio (climático ou lingüístico), todas e cada unha das mudanzas veri ﬁ cadas, mesmo aquelas que circunstancialmente semellan moverse en sentido oposto, forman parte da mesma corrente global, e todas elas contribúen activamente ao seu fluxo.
Nas seguintes seccións baixarei ao ‘ámbito micro’ do galego actual, para presentar diferentes fenómenos de variación sintáctica en curso como manifestacións puntuais e parciais dunha dinámica global de cambio nonaleatorio. Porque parece claro que as pequenas mudanzas do cotián algo teñen que ver co cambio lingüístico, do mesmo xeito que a Historia emerxe día a día dunha morea de anécdotas azarosas que en realidade son menos anecdóticas e menos azarosas do que aparentan.
3. A VARIACIÓN NA CONCORDANCIA : COHESIÓN DISCURSIVA E MARCADO
DE FUNCIÓNS
A concordancia é hoxe, como debeu ser sempre, un dos paraísos da variabilidade, escenario privilexiado das tensións cotiás entre o modo comunicativo pragmático e o sintáctico. Perm ítenos asemade percibir, no eixe diacrónico, a orientación do cambio lingüístico cara a unha meirande complexidade e prevalencia da gramática, matizada pola aludida tendencia da variabilidade a facerse crónica, a non asentar nunha reformulación estable do código sintáctico. Comezarei lembrando unha evidencia que tende a pasar máis desapercibida do que debera: na concordancia dáse moita variabilidade, máis ou menos discrecional, pero só na concordancia externa —i.e., na concordancia verbal: alúgase/alúganse pisos, houbo/houberon festas, un grupo de rapaces foi/foron de excursión. Na concordancia interna ou nominal a variabilidade é practicamente nula: un/*uns grupo numeroso/*numerosos de xente traballadora/*traballadoras. Este comportamento radicalmente distinto de dúas modalidades do que en esencia é un mecanismo formal común (de copia de trazos) explícase por seren procedementos moi distintos desde o punto de vista funcional, i.e., atendendo á contribución que fan para a comunicación:
A concordancia interna é un mecanismo xerado cunha estratexia relacional, de marcado de relacións gramaticais no ámbito da frase. Actúa como indicador formal do alcance da proxección do Núcleo da frase, marcando ata onde chegan os límites do goberno deste. A concordancia externa, por contra, responde a unha estratexia cohesiva, de ámbito textual: a súa función orixinaria e básica é a de recuperar entidades presentadas noutro lugar do texto ou na situación comunicativa (Lehmann 1988, Cidrás 1992). Actúa como indicador do máximo grao de accesibilidade dunha entidade no discurso, marcando ata onde esa entidade se pode recuperar da memoria a curto prazo mediante anáfora cero, i.e., sen necesidade de reactivala mediante nomes ou pronomes.
Acontece que, co tempo, esa función pragmático/textual se volve menos relevante e sobrepónselle gradualmente a función (subsidiaria da anterior) de marcar determinadas relacións gramaticais no seo da oración. Convértese asíunha estratexia referencial de ámbito textual nunha relacional de ámbito oracional, mediante un proceso de gramaticalización.
Rodrigues Lapa, nunha atinada indagación preteórica do modo pragmático que goberna a concordancia, refería hai xa moitos anos a crecente presión que sobre ela exerce o modo gramatical: Qualquer dos exemplos de contrução irregular [modernos] é verdadeiramente inofensivo, se o comparamos às audácias dos escritores bem vernáculos dos séculos XVI e XVII. (…) O que hoje se a ﬁ gura aos olhos do gramático um erro ou uma impropiedade foi largamente empregado pelos nossos melhores escritores clássicos. (…) É que, de um modo geral, o sistema de concordância tem evoluído de forma que se têm refreado as liberdades da silepse em benefício da concordância literal. Tem sido o triunfo da lógica sobre a imaginação (Lapa 1945 / 1979 : 218 - 9). Porén, esa rica variabilidade segue viva na lingua. Máis ou menos encuberta baixo o veo do prescritivismo institucional, atopamos mostras de alternancias na concordancia verbal en practicamente toda a súa diversidade tipolóxica: construcións de se impersoal (1), existenciais con haber ou facer (2), mensurativas coa estrutura ‘QN-deN’ (3), con nomes colectivos (4) ou coordinativas (5). Velaíexemplos de todas elas, con atestacións literarias das opcións normalmente tidas por ‘anómalas’ (en (3) recóllense as dúas alternativas, ao non estar clara a opción gramatical preferida):
(3 b) Un grupo de mozos puxéronse a berrar (Casares) (4) Mandou dar alto á súa xente para que non se espallasen ou caesen nalgunha emboscada (López Ferreiro) (5) O rosario que rezaba a vella e mailo sobriño medrou aquela noite (Castelao)
Podemos seguir citando a Lapa para lembrarmos que “a língua não acumula formas de dizer só por amor à variedade. Essas variantes traduzem outros tantos matizes do sentimento e da ideia” (1945 / 1979 : 220). Detrás de cada unha delas está, en efecto, unha forma distinta de conceptualizar, de construír na mente a imaxe da entidade evocada. As í, no caso de Suxeitos múltiplos coordinados, o verbo aparecerá en singular nomeadamente cando (a) os membros agrupados se conciben na mente do falante como un todo unitario (A novidade e a orixinalidade desta obra é inmensa, García Sabell), ou (b) cando un deses membros —xeralmente o máis próximo ao verbo— acapara a atención do falante, como semella acontecer no exemplo (5) de Castelao, en que a prominencia conceptual da vella fronte ao sobriño é análoga á que reflicte a construción O rosario que rezaba a vella co sobriño, onde o rapaz é degradado de argumento coAxente a adxunto co papel semántico de Compaña 8. Cos nomes colectivos e coa estrutura cuanti ﬁ cadora ‘QN-deN’ a alternancia resulta da prevalencia da imaxe mental do colectivo ben como unha entidade unitaria (A maor parte dos refuxiados era de orixe xermánica, Risco), ben como unha pluralidade de individuos: A maor parte dos vedoiros de que hoxe ouvimos falar son homes (Risco).
Ora ben, como dicía, este modo de comunicar que chamamos pragmático, baseado na solidariedade de trazos semánticoconceptuais, dá moitos problemas cando opera o modo gramatical: a función da concordancia como marcadora de relacións sintácticas (de SU coa concordancia númeropersoal, de OD e OI coa concordancia de clíticos 9) fundaméntase na solidariedade formal de determinadas categorías gramaticais (número, persoa, xénero, caso) e
o seu funcionamento debe estar estritamente pautado, pois as vacilacións poden facer cambalear a identi ﬁ cación das funcións sintácticas na oración. De aía aludida tendencia á redución da variabilidade no sistema da concordancia, coa marxinación e proscrición das opcións ‘discordantes’. Porén, as restricións non afectan por igual a todo o sistema. Atinxen particularmente: a) ás modalidades lingüísticas que funcionan máis polo modo sintáctico (i.e., ás máis gramaticalizadas), e b) dentro de cada modalidade, ás áreas en que a gramaticalización resulta máis determinante (i.e., ao núcleo central do sistema).
En efecto, as concordancias gramaticalmente anómalas son moito máis frecuentes nos modelos de lingua orais, nas producións informais e nonestándar que nos textos escritos, formais e estándar. O motivo é obvio: estes últimos están sometidos a un proceso de (auto) corrección que leva a desbotar, ás veces de maneira inconsciente, estruturas que producimos libremente noutras modalidades menos institucionalizadas e, por tanto, codi ﬁ cadas dunha maneira máis laxa. Porén, é claro que tamén nos textos literarios e formais asoman, como viamos nos exemplos dados, as vacilacións. Estas tenden a manterse máis doadamente naquelas áreas en que a gramaticalización da concordancia resulta menos transcendente. Vexámolo:
Nas construcións de se impersoal, a alternancia alúgase/alúganse casas resulta completamente inocua para a integridade da estrutura: trátase de construcións transitivas en que se omite o primeiro actante, de maneira que carece de relevo que o argumento restante sexa tratado como un SU ou como un OD, dada a perda do valor opositivo da parella de funcións, ao quedar só un dos candidatos ás mesmas. Verifícase certa preferencia normativa polas formas concordadas, pero as outras non atentan contra a integridade do sistema (nin introducen ningún tipo de ambigüidade de contido). Algo semellante ocorre coas construcións existenciais con haber ou facer (houbo/houberon festas, ﬁ xo/ ﬁ xeron uns días moi bos): son tamén un tipo anómalo de estrutura transitiva en que falta o ‘primeiro’ actante, o que determina a irrelevancia da asignación de función SU/OD ao único argumento. Neste caso a preferencia normativa é a inversa: o modo gramatical privilexia (en galego) as formas non concordadas. Na estrutura cuanti ﬁ cadora ‘QN-deN’ a alternancia (un grupo de embozados asaltara/ asaltaran a casa) carece tamén de toda transcendencia sintáctica ao non comprometer a identi ﬁ cación do SU, dado que só afecta á escolla do constituínte da FNSU que debe determinar a concordancia verbal, i.e., que actúa como Núcleo da frase, unha frase inequivocamente SU sexa cal sexa a opción tomada. De feito, a norma gramatical non amosa unha preferencia clara por ningunha delas, síntoma inequívoco da súa inocuidade. Por contra, as concordancias ad sensum coas construcións coordinativas e con nomes colectivos son notoria e progresivamente mal asimiladas nos usos máis formais, máis elaborados consonte o modo sintáctico. O motivo é que poden comprometer a identi ﬁ cación das funcións oracionais, sen que concorran as circunstancias ‘neutralizantes’ vistas nos casos anteriores. En consecuencia, o ditame prescritivo é contundente. Tanto como os seus efectos: se no galego medieval aproximadamente na metade das oracións con SU coordinado se daba silepse 10, na actualidade esa opción é moi marxinal, sobre todo na escrita. Porén, mesmo nas modalidades máis institucionalizadas seguimos a atopar este tipo de concordancias, contrarias ao ditado da gramática mais non ao das necesidades da comunicación —sobre todo en certos contextos que as favorecen e que agora serían prolixos de explicitar 11. Esta relutancia a desapareceren e a tendencia á croni ﬁ cación da variabilidade nas concordancias amosan como o avance do modo sintáctico nunca chega a sobrepoñerse completamente ao pragmático, dado que ambos optimizan de maneira complementaria a función comunicativa da linguaxe.
4. A VARIACIÓN NA MARCA DE CASO
Consonte o devandito, a rica variación na concordancia, tanto flexiva como de clíticos, está asociada ao seu duplo funcionamento nos modos pragmático e gramatical: como recurso cohesivo e como marcador de relación gramatical (SU, OD, OI) respectivamente. Nesta segunda dimensión, ademais de ser un mecanismo inespecíﬁ co (a súa función cohesiva, no plano 10 Datos de Alexandre Rodríguez Guerra (comunicación persoal). 11 Determinadas construcións con silepse poden chegar a ser asumidas mesmo como opción non marcada no uso, por máis que gramaticalmente susciten reticencia (cfr. ex. 4, ou ocorrencias do tipo A súa maxestade é moi xeneroso, dito dun rei). Por tanto, cando digo que estas concordancias ad sensum son progresivamente mal asimiladas fago un xuízo xeral, estruturalmente motivado, que ten o seu reflexo na diminución cuantitativa do fenómeno. Iso non implica, porén, que as silepses que persisten no uso o fagan dun xeito necesariamente máis marxinal que as outras concordancias anómalas. Tal vez haxa mesmo certa tendencia ao contrario, como efecto dun proceso moi restritivo, que selecciona como superviventesítems excepcionalmente ben adaptados ao medio. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 a) b)
pragmáticotextual, é a orixinaria) a concordancia ten un alto potencial de erro. A marca non vai colocada no termo de que se marca a función, senón no verbo; isto provoca incerteza na identi ﬁ cación do constituínte a que fai referencia (e.g., o su ﬁ xo númeropersoal pode coincidir con varios constituíntes á vez, de xeito que non se saiba de certo con cal deles concorda o verbo, i.e., cal deles é o SU). Dado que o modo gramatical precisa dun alto grao de explicitación e e ﬁ ciencia formal, no marcado de funcións atopamos a carón da concordancia un mecanismo máis inequívoco: a marca de caso. Na marca de caso elimínase o problema da referencialidade, pois a marca (ora flexiva, como en latín, ora adpositiva, como en galego) vai hospedada no propio termo ao que fai referencia. O procedemento resulta as í, de seu, inequívoco.
Como é sabido, a marca de caso non alcanza nunca ao SU e está plenamente asentada e gramaticalizada no OI (que sempre leva prep. a). No OD, porén, dáse unha situación inestable e unha variación tanto sincrónica como diacrónica moi interesante de estudar.
4.1. Marcando o Obxecto: sistemas selectivos e nonselectivos
A perda da flexión casual latina provocou nos romances emerxentes un de ﬁ ciente marcado diferencial das funcións SU e OD, que xeraba unha considerable incerteza na interpretación dos enunciados, con frecuencia soluble só acudindo ao contexto ou ás presuposicións. Esta situación atentaba gravemente contra os principios do modo gramatical no cerne mesmo do seu núcleo duro: a transitividade. Algunhas linguas (francés, italiano) recompuxeron o sistema de marcado gramaticalizando a orde de constituíntes —de natureza pragmáticotextual, repárese. Porén, a maioría reconstruíron un novo sistema de marca de caso, que pasou a ser prepositivo e selectivo, fronte ao latino, que era flexivo e nonselectivo 12. Esta nova marca de caso xorde tamén da gramaticalización de mecanismos pragmáticos, por máis que esa gramaticalización estea moi asentada, o que escurece a percepción dos valores pragmáticos orixinarios.O novo sistema gramatical, que denominaremos Marcado Selectivo de Obxecto (MSO), demorou bastante tempo en callar. No galego medieval (e nos comezos dos restantes romances que emprenderon esta vía) non existía de seu. Só a ﬁ nais do século XV se asenta o sistema en portugués, mentres o galego entra no período escuro sen o seu MSO plenamente gramaticalizado (Cidrás 2005); o castelán xa daquela camiñaba un pouquiño máis adiantado. O que si se documenta desde os primeiros textos romances é un uso esporádico da prep. a ante OD que os estudosos interpretan unanimemente cun valor pragmático —falan de “nota de insistencia”, “forza afectiva”, “posta de relevo”, “signi ﬁ cación enfática”, etc. Esta innovación no xeito de presentar algúns OD (unha ‘replicación modi ﬁ cada’ en termos de teoría da evolución) é o punto de partida dun proceso de cambio: a gramaticalización do MSO. O proceso avanza coa difusión dese marcado preposicional de (algúns) OD, a paulatina perda do seu valor enfático e a parella adecuación do seu uso ás necesidades gramaticais do marcado e ﬁ ciente de OD, consonte as regras do sistema MSO (Cidrás 1998). En de ﬁ nitiva, co acusativo preposicional “un phénomène qui primitivement ne devait avoir souvent qu’une fonction stylistique, a ﬁ ni par devenir un simple morphème grammatical ou syntaxique (Rohlfs 1971 : 331). Repárase asíunha eiva do sistema gramatical a custo dunha perda no sistema pragmático, que é rapidamente recomposta.
En efecto, a prep. a non era a única usada con algún tipo de valor enfático perante OD naquel período. Por iso, a ferida causada no modo pragmático pola súa gramaticalización no sistema MSO debeu estiñar axiña ao abeiro do emprego desoutras preposicións. De feito moitas delas seguen sendo de grande uso na actualidade, sobre todo en rexistros non formais da lingua: en (Estivo apañando na herba), de (Comeu daquel pan tan rico), con (Tirou co vaso ao chan), etc. Fronte aos seus correlatos sen preposición, estes usos (que se adoitan etiquetar como Obxectos Preposicionais —OP vs. OD) seguen a asociarse a contidos pragmáticos de énfase ou posta de relevo.
Porén, o espallamento do uso dalgunha(s) destas construcións leva camiño de pechar algunha nova rolda gramaticalizadora. Refírome nomeadamente a en + OD, cuxo moi frecuente uso se limita en galego de xeito cada vez máis restritivo a contextos sintácticos durativos e atélicos, de acción considerada no seu desenvolvemento. Semellan cada día máis insólitas ocorrencias desta construción con eventos puntuais e télicos, como E cueso escolleu nela e casáronse (Contos Vianeses 60). Non parece aínda que a atelicidade sexa un valor achegado pola preposición en si, senón unha propiedade das construcións sintácticas en que é empregada —e.g., perífrases verbais durativas. Mais tal vez está a piques de converterse o en nunha marca aspectual, pois ao especializarse o seu emprego neses contextos, acaban por atribuírselle á preposición esas propiedades gramaticais que inicialmente eran responsabilidade doutras pezas do contexto sintáctico. É posible que a aparición desoutras pezas acabe sendo puramente eventual e daquela terase consumado a transferencia dos seus valores gramaticais á preposición.En de ﬁ nitiva, tanto neste caso (en + OD) como no do MSO con a ou na habilitación da orde de constituíntes con valor de marca, a folla de ruta é parella: gramaticalízase e institucionalízase un recurso inicialmente pragmático, versátil e discrecional, ao tempo que ese desprazamento favorece a habilitación ou promoción doutros mecanismos afíns ao desprazado. Dáse pois unha mudanza global no sistema lingüístico, que atinxe asemade aos seus modos sintáctico e pragmático.
4.2. Avance no uso de prep. a con OD: economía, prevención e interferencia
Outro aspecto evolutivo do MSO moi interesante e debatido é o avance no uso da prep. a co OD. O goberno do sistema é común a todas as linguas que o posúen: márcanse con preposición os OD que presentan os trazos semánticos prototípicos dos SU, para evitar que se confundan con estes. A presenza da prep. a asóciase asíaos chanzos máis altos da xerarquía de animación:
[PronPers [+deíct]] > [N prop] > [+parent] > [+hum] > [+anim] > [+discr] > [+contin]
O que muda dunha lingua a outra, ou dun momento histórico a outro dentro dunha mesma lingua, é a zona de conmutación entre os segmentos marcados e os non marcados por preposición. Nesta variación dáse unha situación que semella paradoxal: visto que o sistema selectivo substitúe nos romances un nonselectivo (o do latín, en que se marcaban todos os chanzos) sería de esperar nestas linguas un uso da marca preposicional restritivo. Porén, a tendencia dominante (non carente de excepcións puntuais, certo) é a incrementar co paso do tempo os segmentos marcados, i.e., a usar de maneira cada vez máis extensiva a preposición. Podería chegar a reinstaurarse asíun sistema nonselectivo, opción que fora inicialmente rexeitada por todas as linguas neolatinas. A partir dese futurible escenario, cabería pensar na repetición da mesma serie: desgaste da marca, substitución por outra selectiva, avance do marcado…En realidade, este é o mesmo itinerario que transitou o latín no marco da evolución xeral do sistema indoeuropeo (vid. Villar 1983). Partindo dunha situación primitiva en que non se diferenciaban formalmente as posicións de SU e OD (o denominado sistema neutro, moi pouco representado nas linguas actuais polo alto potencial de fracaso comunicativo que encerra), o latín iniciaría un camiño de marcado selectivo do OD mediante o espallamento progresivo dunha marca de caso diferencial fronte ao SU: o acusativo 13. Concordan os expertos, © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 13 Noutras linguas o proceso de diferenciación dos constituíntes básicos da transitividade resolveuse de maneira simétrica, marcando o SU dos verbos transitivos cun caso (o ergativo) inicialmente selectivo e progresivamente espallado.
case con certeza, en que a marca de acusativo apareceu nos pronomes persoais (en P 1, cunha expansión P 1 >P 2 >P 3), consonte predío funcionamento do sistema MSO, e foi alargándose pouco a pouco sobre o resto do léxico, primeiro animado e logo inanimado. A expansión viña guiada pola vontade de evitar erros (cun modus operandi cada vez máis preventivo: ‘o erro é improbable, mais por se acaso marca’) e asemade pola forza da expansión analóxica (que se realimenta e fai máis forte canto máis avanza o marcado).
Esta dinámica non é circunstancial senón xeral e, en consecuencia “es de esperar que cualquier sistema de marca no generalizada experimente la tendencia a transformarse en sistema de marca generalizada y obligatoria” (Villar 1983 : 122, curs. miñas). A evolución do galego insírese na mesma dinámica: o sistema MSO comeza a instaurarse tamén nos pronomes persoais e segue a rota P 1 >P 2 >P 3 (procúrese en López Martínez (1993) os datos documentais), o mesmo que, nun plano máis global, o avance no uso da marca segue a rota da xerarquía de animación e determinación. Porén, tamén responde a unha tendencia xeral, non circunstancial, a preferencia dos falantes polo marcado diferencial fronte ao nondiferencial cando este entra en crise e debe recompoñerse —Bossong (1991) constata esa preferencia en numerosas familias lingüísticas non emparentadas. Desta dupla evidencia xorde un escenario que encerra algún enigma:
Por que se dá esa preferencia translingüística polos sistemas selectivos na emerxencia do cambio lingüístico? Por que, se hai tal preferencia, os sistemas incrementan o marcado na fase de expansión do cambio, situándose asíno camiño de se converteren en nondiferenciais?
A motivación económica non semella xusti ﬁ cación abonda da preferencia sinalada en (a) por culpa da evidencia incluída en (b): se o que se procura é apenas un aforro de marcas, non parece lóxico que a seguir se camiñe cara á xeneralización delas. Na miña opinión, algo debe ter que ver tamén o feito de que o sistema MSO sexa o produto da gramaticalización dun sistema pragmático precedente, en que a preposición marcaba o carácter eventualmente enfático do OD. A natureza selectiva do sistema sintáctico deviría pois do feito de ser produto da reciclaxe dun sistema pragmático previo que era, pola súa propia natureza, selectivo. Ao gramaticalizarse como marca (selectiva) de OD, o sistema despragmatízase, o que favorece a súa deriva cara a un marcado cada vez máis extensivo e preventivo (i.e., menos selectivo) dos
OD.A preferencia (a) sería asímáis ben produto dunha constante externa ao sistema de marcado gramatical, ao imputarse a unha herdanza do sistema pragmático previo. Este escenario facilita a explicación da tendencia xeral (b) ao alargamento do uso da preposición no MSO, impulsado polas referidas forzas da prevención de erros e da analoxía. Ora ben, a dinámica asíxerada non conduce a un sistema realmente menos económico: éo en canto á cantidade de marcas, pero non en canto á complexidade de xestión, de xeito que o que o falante aforra en uso de marcas (fonicamente moi leves, polo demais) contrapésase coa complexidade do sistema á hora de decidir se cómpre ou non usalas. O espallamento do marcado conduce, pois, a sistemas máis seguros contra o erro e máis económicos en tanto que máis simples na súa xestión; pero menos en tanto que usan extensivamente unhas marcas das cales, ben mirado, se podería prescindir sen risco de erro —iso si, despois de tomar o traballo de miralo ben, i.e., de veri ﬁ car en cada caso que a ausencia da marca non induce ao erro. O galego está actualmente mergullado nesa dinámica de avance no marcado preventivo do OD dunha maneira acelerada. Constátase un gran espallamento ao longo dos séculos XIX e (sobre todo) XX no uso de prep. a con OD [+hum], ata o punto de que hoxe por hoxe este uso (aínda que rexeitado polo estándar, vid. Cidras 2006) está de feito moi xeneralizado, tanto na lingua literaria como na daqueles falantes que se supoñen máis coidadosos co seu uso. E o proceso continúa acelerándose nas xeracións máis novas: nunha recente enquisa que ﬁ xen
entre alumnos meus, estudantes de terceiro ano de Filoloxía Galega (elaboración dun texto guiado, formalmente orientado a outro ﬁ n para evitar reaccións de alerta), a construción do tipo Un xornalista entrevista a un extraterrestre e O extraterrestre desintegra a o xornalista (o contoía de marcianos!) resultou esmagadoramente maioritaria, fronte a un uso sen preposición case residual. Mais o modelo está xa (e non precisamente a título de excepción) nos nosos mellores escritores modernos e contemporáneos 14 :
(6) ¡Era que unha man piadosa / coidaba ós desamparados ! (R. Castro I, 472) Dos magos deixa as leituras, / lee ós gallegos escritores / e poetas (Curros, 137) Eu coñecín ao ﬁ dalgo padronés (Castelao, Sempre, 176) O ano pasado mataron a un mozo (M. Antonio, 184) Un día destes plántome a ver ao señor bispo (Blanco Amor, Xente, 50) Comezaba a nevar i a neve a cobrer ao cabaleiro (Cunqueiro, Merlín, 60)
Non entrarei agora no apaixonante tema das estreitas relacións entre o contacto de linguas e o cambio lingüístico, na extrema di ﬁ cultade para deslindar o cambio interno do externo (i.e., o inducido nunha lingua polo influxo doutra), no feito de que o contacto dunha lingua di ﬁ cilmente provoca noutra mudanzas contrarias á súa dinámica natural, senón que acelera ou retarda movementos propios, etc. Unha cousa é ponderar a di ﬁ cultade de discernir o cambio que é inherente ao galego do que é inducido polo castelán, e outra minimizar a existencia deste último e a magnitude dos seus efectos 15. O cambio e o contacto son fenómenos intrínsecos á natureza das linguas, agás que estean mortas. Mais cómpre non esquecer que hai formas de contacto entre linguas que conducen á morte dalgunha delas. E que é ao cabo a morte dunha lingua senón a forma derradeira e máis radical de cambio lingüístico?
4.3. Do avance no marcado preposicional de OD á expansión do OI
Un aspecto do cambio das linguas que, na miña opinión, pasa máis desapercibido do que debera é a expansión do OI. Tanto en galego como noutras linguas, o OI é unha función que vai gañando paulatinamente novos usos (i.e., novos tipos) e novos efectivos (i.e., maior emprego), de xeito que se está a converter nun colector funcional de contido heteroxéneo en que os membros prototípicos (o OIReceptor) son unha parte cada vez máis pequena do todo. Pénsese, por exemplo, en estruturas innovadoras atípicas como a construción OIV-SU (A Marta gústalle o queixo) cun OI que ocupa a posición funcional do SU, ou en construcións de avance de nonargumentos a argumentos (Colocou uns estores nas ventás > Colocoulles uns estores ás ventás), ou de elevación de constituíntes secundarios a primarios (Comeu o bocadillo da nena > Comeulle o bocadillo á nena)… Son diversos os factores implicados nesta complexa expansión de usos, mais un deles é precisamente o avance no marcado de a con OD.
Trátase de dous procesos distintos, pero vencellados. Tamén no caso do latín se dá unha circunstancia análoga: a difusión da marca de acusativo –m vai asociada de xeito connatural ao cambio do sistema dos xéneros, coa decadencia do xénero inanimado (o neutro, que acabará por desaparecer nos romances) e a conversión do animado (masculino e feminino) nunha categoría formal que engloba indistintamente entes animados e inanimados. Ocorre asíporque o acusativo é unha forma que xorde asociada ás entidades animadas: consonte 14 Exemplos tirados de López Martínez (1993); remito alípara as referencias e veri ﬁ car a extensión do fenómeno. Nos textos editados máis recentemente a taxa de ocorrencias poderá ser algo menor por causa, maiormente, do labor dos correctores editoriais. 15 Unha di ﬁ cultade adicional á hora de avaliar o alcance do castelanismo no uso de a con OD é a situación do portugués actual como lingua MDO. O portugués non é un indicador óptimo do tipo de marcado que debería exhibir o galego se non fose polo influxo do castelán, pois experimentou a ﬁ nais do s. XVIII un notable recuamento no uso da preposición (ata entón con toda probabilidade non menor que o do galego) inducido desde as elites ilustradas e abeirado polo poder (Delille 1970, cfr. Cidrás 2005). En todo caso, isto demostra que as dinámicas neste eido son reversibles e tamén poden reverterse no galego. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746
Coa marca preposicional do OD ocorre en galego algo similar. Lémbrese que a preposición habilitada ao efecto non é unha propia, senón que se bota man da marcadora de OI. A escolla, comprensible ao abeiro do carácter tan excepcional que o marcado preposicional tiña nos comezos do sistema MSO, produce co tempo diversos efectos colaterais. Entre eles non é o menor o de propiciar a reanálise como OI de non poucos OD [+hum] marcados con a, ao posuíren as características dos OI prototípicos. É o caso de verbos que se constrúen cun atípico SU [-anim], non axentivo e con tendencia á posición posverbal, que combina cun OD [+hum] frecuentemente preverbal: A túa contestación estrañou a aquela muller ~ ?A aquela muller estrañouna a túa contestación → A aquela muller estrañoulle a túa contestación. Repárese: a) cando o Obxecto ten forma léxica, necesita levar sempre preposición, mesmo correspondendo a chanzos da xerarquía de animación nos
A nena imítalle moito ao pai OI [‘parécese a el’]. Nalgúns casos a vitalidade do uso destes OI emerxentes amosa diferenzas dialectais, “con distribución distinta para cada verbo: aténdelle ao leite, chámalle por teléfono, etc., nalgunhas zonas, fronte ao común aténdeo, chámao ” (Álvarez / Xove 2002 : 555).
Tamén teño a impresión (intuitiva, como observador) de que o fenómeno presenta certa distribución etaria no proceso de adquisición da linguaxe. Cando menos algúns nenos tenden a usar, en faixas de idade relativamente temperás, formas innovadoras de OI a partir de OD que habitualmente se constrúen con a consonte as regras do MSO. Refírome a construcións do tipo das seguintes: (8) Bea está no parque coa rapaza que lle coida [Clara, 6 anos] (recol. propia) Despois ao can perseguían lle as abellas [Cristina, 9 anos] (García Soto 1996) Co paso do tempo, ao asentaren a súa competencia gramatical como falantes, parece que os rapaces abandonan estes usos, reconducíndoos ao seu tratamento canónico como OD: que a coida, perseguían o. Aínda que non coñezo estudos especíﬁ cos sobre o tema, existen algunhas evidencias empíricas que apuntan neste sentido 16. Manteñen, iso si, os casos consolidados no corpus social ambiente, como os antes referidos (estráñalle, imítalle, dial. aténdelle, dial. chámalle). © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 16 No corpus de 70 textos de nenos e nenas de entre 4 e 11 anos que emprega García Soto (1996) no seu estudo da evolución da linguaxe en nenos galegofalantes, recóllense 7 exemplos claros de construcións como as de (8). No corpus de control de adultos non rexistrei ningún, a pesar de tratarse de individuos novos —entre 23 e 40 anos. Aínda que o tamaño de ambos os córpora son de certo distintos (ratio aprox. 70 / 30), a correlación (7 / 0) semella signi ﬁ cativa. Cómpre aclarar que García Soto marca como usos ‘indebidos’ de clítico de dativoítems do tipo lambeulle na cara que non son de seu tales, pois encerran unha construción de dobre Obxecto; un deles (o OP con en) enche a posición de OD e despraza o outro a OI (cfr. lambeuno → lambeulle a cara). Desta construción (que non computo) hai un exemplo nos textos adultos e dous nos infantís —a ratio é, repárese, correlativa ao tamaño dos respectivos córpora.
5. A VARIACIÓN NA TEMPORALIDADE / MODALIDADE : OLLADAS NO FUTURO
Referireime por último brevemente á variabilidade e ao cambio na expresión do futuro. Situámonos asínos lindeiros entre a temporalidade e a modalidade, no vector temporal máis dinámico e nutrido (e.g., case todas as perífrases temporais son de futuro) e nunha atalaia especialmente interesante, e bastante estudada, para contemplarmos os procesos históricos de ciclos sucesivos de gramaticalizacións.
Este estado de cousas ten que ver co feito de non ser o futuro un vector temporal aséptico, de mera localización dos eventos con relación ao momento do discurso. O futuro é o ámbito da predición, da potencialidade, non da constatación obxectiva do que é ou foi. Porén, como vector temporal reclama o seu espazo no sistema gramatical da temporalidade. Dada a súa natureza, a gramaticalización do futuro faise moitas veces a partir de primitivas formas modais —de obrigación, desexo, etc. Co desgaste do uso vanse apagando devagar esas notas orixinarias, que acaban sendo redemandadas; ábrense asínovos procesos de substitución dunhas formas por outras.
Limitándonos á liña xenealóxica do galego, cómpre lembrar que a forma básica de futuro latina en –b (cantabo) procede da gramaticalización como su ﬁ xo dun verbo ‘ser/estar’ seguramente a través dun valor modal de predestinación —cfr. o noso <estar de + in ﬁ nitivo>. Algunhas outras formas de futuro latinas (as sigmáticas), como todas as do grego, posúen unha orixe modal desiderativa. En calquera caso, ao abeiro do apagamento deses valores modais, a forma sintética (e xa opaca) de futuro pasou no Baixo Latín a concorrer coa forma perifrástica <in ﬁ nitivo + habere >, de transparente carácter modal, que acabou por substituíla nos romances 17. Reiníciase asíun novo proceso gramaticalizador. A forma sintética resultante daquela primitiva perífrase modal (cantare habeo > cantarei), devén tamén opaca e sofre a competencia progresiva de formas perifrásticas emerxentes, que volven patentizar o carácter pragmaticamente incerto do futuro. En galego (e nas linguas veciñas) as formas alternativas son < haber (de) + in ﬁ nitivo>, que reabre o proceso en termos idénticos aos seus precursores, e unha innovadora perífrase < ir + in ﬁ nitivo> —ademais do uso do presente con valor de futuro (vou mañá), en xeral minoritario, aínda que cunha crecente presenza.
A evolución dos usos romances duns e outros procedementos concorrentes varía sensiblemente no tempo, no espazo e nas condicións de uso, e a súa descrición detallada cae fóra dos límites da presente achega. Destaca, porén, unha notable perda de frecuencia de uso da forma sintética, máis mitigada na lingua literaria que na oralidade (se na primeira di ﬁ cilmente alcanza o 50 %, na segunda semella francamente minoritaria na actualidade, cfr. Rojo 1974).
Semellante situación se dá en español, se ben cuns niveis de uso da forma sintética algo máis altos (segundo reporta Sáez Godoy 1968), e asemade no portugués, en que, polo contrario, é hoxe xa raro o emprego do futuro simple con valor temporal fronte ao seu uso predominante con valor modal —de probabilidade (Oliveira 1985). Na outra cara da mesma moeda, ao longo da historia do español e o portugués verifícase un proceso simétrico común (que, como veremos, cómpre matizar para o galego) na sorte das perífrases alternativas: < haberde + in ﬁ nitivo>, moi usada como forma de futuro no período medieval e clásico, cae dramaticamente nestas linguas ata a casemarxinalidade actual, en que se (re)impón o seu uso modal obrigativo. Por contra, < ir + in ﬁ nitivo>, extremadamente rara ao principio, incrementa o seu uso con valor de futuro de xeito espectacular, sobre todo no século XX. Estes datos parecen suxerir un cambio de modelo na construción das formas de futuro, cun abandono da base modal de obrigación/predestinación, en decadencia fronte a unha imaxe metafórica do futuro como un camiño que se emprende cara a un destino máis 17 O que visto desde hoxe non resulta tan claro é o tipo de valor modal que expresaba esta perífrase: se de obrigación, como aparenta, se de predestinación, cun sentido máis próximo a ‘estar de’ que a ‘ter que’, como sosteñen algúns (Benveniste 1968, Bybee et al. 1994). No segundo caso estaríase a reconstruír, repárese, o valor modal orixinario da forma clásica en – b.
ou menos incerto. De seren asías cousas, a decadencia das formas sintéticas e con haber na expresión da futuridade non estaría ligada ao seu lixiviado semántico, senón inversamente a un reforzamento dos seus valores modais sobre os temporais. Isto é:
Cantarei:
modal obrig/predest. > temporal posterioridade > modal probabilidade Heide cantar: modal obrigativo > temporal posterioridade > modal obrigativo
Neste senso, a construción da posterioridade con ir a —parella á da anterioridade con vir de (menos gramaticalizada en galego, cfr. o francés) e á da simultaneidade con estar a — faise sobre unha metáfora de base espacial: o tempo como un camiño que se percorre. Trátase dunha construción da temporalidade máis neutra, en tanto que evita a interferencia do sistema modal (na gramática concorren ambos sistemas, de aías interferencias) ao tempo que salvagarda o valor de incerteza inherente ao futuro (e ao camiño) sen que esa incerteza se sobrepoña sobre o valor puramente temporal.
En galego a situación é algo máis matizada. A pesar do gran incremento de uso de < ir + in ﬁ nitivo>, dáse un notable mantemento da construción < haber (de) + in ﬁ nitivo>, que está moi lonxe da marxinalidade acadada nas linguas veciñas como forma de futuro. Temos asíunha situación de equilibrio entre todos os mecanismos de expresión formal da futuridade (a forma analítica, as dúas formas perifrásticas e o presente con valor de futuro) non exenta dalgunhas tensións, mesmo inducidas por ditames prescritivos diverxentes de distintos normalizadores 18. Máis que optar por algunha, a dispoñibilidade de alternativas semella en galego croni ﬁ carse, cunha ampla paleta de cores a disposición do falante á hora de retratar (i.e., relatar) o futuro.
En calquera caso, a variación lingüística vén ser sempre o produto dun equilibrio dinámico e inestable entre a necesidade de codi ﬁ car/institucionalizar un mecanismo de gran importancia para a gramática (a deíxe temporal) e a de salientar o carácter incerto, preditivo, do que aínda non ocorreu, mais xulgamos que pode ocorrer ~ ten que ocorrer ~ desexamos que ocorra, etc. O modo pragmático demanda recursos versátiles, de interpretación discrecional, altamente dependentes do contexto, mentres o gramatical demanda unha codi ﬁ cación expl ícita e formalizada do vector de posterioridade.
6. R EMATE
É difícil e arriscado propor unha caracterización direccional única para todo o complexo proceso de cambio das linguas. Porén, as achegas clásicas ao tema tenden a ser inseribles nun modelo con dous polos: a) o cambio responde a unha evolución basicamente lineal —ás veces avaliada como progreso, ás veces como decadencia— ou b) a evolución é esencialmente cíclica —por suposto, tanto nun caso como noutro, visto cun determinado grao de abstracción e xeneralización. En realidade, estes dous escenarios correspóndense aos dous tipos máis comúns de atractores que gobernan os sistemas dinámicos: os de punto ﬁ xo (en que o sistema evoluciona cara a un punto de equilibrio) e os de ciclolímite (en que a evolución deseña unha órbita periódica). Roger Lass, que aplica á lingüística estes principios da dinámica, presenta o fenómeno da gramaticalización como exemplo prototípico de atractor de punto: cada chanzo do itinerario sitúa oítem cambiante máis preto do punto de atracción, que actúa como un ‘sumidoiro’ que conduce o cambio linealmente cara a si (Lass 1997 : 295 ss). O modelo explicativo semella válido e útil; mais cómpre reparar nun par de cuestións: 18 AsíNovo (1991) denunciaba a “utilización inmoderada da opción verbal do futuro sintético” nos medios de comunicación, mentres Álvarez Blanco (1994) se refería a ese tipo de xuízos prescritivos como unha “cruzada en contra do futuro galego, que está levando a un uso abusivo e erróneo da perífrase / haber + in ﬁ nitivo/ nos medios”. © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746
Debe a gramaticalización ser vista como un exemplo dos mecanismos a través dos cales mudan as linguas ou como o modelo marco para explicar o cambio lingüístico? Aínda que o termo abrangue ámbitos diversos segundo quen o use, na miña opinión, cando menos no cambio morfosintáctico, a gramaticalización semella máis o segundo que o primeiro: é o proceso constante de construción sempre en curso da gramática. A pregunta viría daquela a ser, no ronsel de Hopper e Traugott (1993 : 31), a seguinte: “What phenomena in language are not examples of grammaticalization?” 19. Considerarmos a gramaticalización como o modelo marco do cambio gramatical conduce á seguinte cuestión: É realmente a gramaticalización un atractor de punto ﬁ xo (lineal) ou encerra algún tipo de dinámica cíclica? (Repárese que o que se pon en xogo, en de ﬁ nitiva, é se esta segunda dinámica é ou non irrelevante no cambio gramatical). Como se ten posto de manifesto de xeito reiterado, os itinerarios de gramaticalización presentan case sempre un número moi limitado de chanzos no seu proceso evolutivo. Asípois, nada ten de particular que, percorrida toda a escala, se chegue a unha situación distinta pero dalgún xeito análoga á do punto de partida, desencadeante do proceso. Os exemplos examinados nas seccións precedentes son boa mostra disto: a gramaticalización do futuro ou da marca de Obxecto, e.g., conducen ﬁ nalmente a produtos moi similares ás formas iniciais das cales se fuxira.
Desde un punto de vista funcional, os procesos de gramaticalización (e en de ﬁ nitiva as gramáticas no seu conxunto) xorden como bené ﬁ cos mecanismos de codi ﬁ cación formal de contidos semántico/pragmáticos a través de procesos de automatización; mais estes procesos provocan o esvaemento daqueles contidos ata facelos irrecoñecibles. Desde un punto de vista formal verifícase como, a partir do inicio mesmo da emerxencia das marcas que integran o código gramatical, a erosión fónica e a coalescencia comezan a operar nun sentido tal que conducen dun xeito máis ou menos rápido á destrución (da perceptibilidade) desas marcas. Esta situación propicia o recomezo do proceso.
Asípois, a gramaticalización pasa a ser, vista cunha perspectiva temporal su ﬁ cientemente ampla, unha sorte de atractor cíclico. A lingua evolucionaría, a certo nivel, en órbitas periódicas en espiral. A imaxe do cambio en espiral (abofé que moi antiga, remite cando menos ao neogramático von der Gabelentz) semella máis apropiada que a da simple circularidade, pois de cada volta o punto de partida é parello ao anterior, pero situado noutro nivel, i.e., cunha gramática modi ﬁ cada (e potencialmente máis evoluída) e un sistema pragmático reconstitu ído. Cada período condúcese cunha traxectoria semellante pero en distinta cota.
Esta dinámica cíclica ten levado a algúns autores mesmo a presentar o cambio lingüístico como algo moitas veces superfluo, próximo á ganancia cero: “There is much change just for the sake of change”, sostén Lehmann (1985 : 316). Ora ben, quitado o anecdótico (que por outra banda pode selo menos do que aparenta), a constante recomposición do sistema sintáctico das linguas semella responder, máis que a unha oca inclinación ao cambio polo cambio, a unha dinámica de equilibrio inestable entre dúas forzas que teñen carácter de constante: a necesidade de codi ﬁ cación explícita e rigorosa propia do modo gramatical e as vantaxes da versatilidade inherente ao modo pragmático. As linguas actúan sempre e asemade nestes dous modos. Pero son dous modos de traballo para un único sistema. Daquela, as formas lingüísticas dese sistema mudan nunha constante tensión entre eses dous polos de atracción. Xérase asíunha dinámica cíclica que parece explicar cando menos boa parte do cambio lingüístico en (morfo)sintaxe. 19 A concepción radicalmente emerxentista da gramática que sostén Paul Hopper leva non xa a identi ﬁ car a gramaticalización co cambio gramatical, senón a identi ﬁ cala coa gramática: “Because grammar is always emergent but never present, it could be said that it never exists as such, but is always coming into being. There is, in other words, no ‘grammar’ but only ‘grammaticization’ —movements towards structure which are often characterizable in typical ways” (Hopper, 1987 : 148). © 2009 Estudos de Lingüística Galega 1, 2746 1) 2)
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS